Фердынанд Рушчыц

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Фердынанд Рушчыц
Фатаграфія
Імя пры нараджэнні:

Ferdynand Ruszczyc

Дата нараджэння:

10 снежня 1870({{padleft:1870|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})

Месца нараджэння:

Сцяг Расійскай імперыі Багданава пад Ашмянамі цяпер Валожынскі раён, Мінская вобласць

Дата смерці:

30 кастрычніка 1936({{padleft:1936|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:30|2|0}}) (65 гадоў)

Месца смерці:

Сцяг БССР Багданава пад Ашмянамі цяпер Валожынскі раён, Мінская вобласць, БССР

Жанр:

мастак-пейзажыст

Стыль:

сімвалізм

Узнагароды:
Кавалер ордэна Ганаровага легіёна
Commons-logo.svg Працы на Вікісховішчы

Ферды́нанд Ру́шчыц (Фердынанд Эдуардавіч Рушчыц; польск.: Ferdynand Ruszczyc; 10 снежня 1870, маёнт. Багданава Ашмянскага пав., цяпер Валожынскі раён — 29 кастрычніка 1936, там жа) — мастак, графік, тэатральны дэкаратар і педагог. Яскравы прадстаўнік культурных супярэчнасцей сваёй эпохі. Аказаў пэўны ўплыў на далейшае развіццё жанру пейзажу ў польскім мастацтве. Матэрыялізаваў магутны нацыянальна-патрыятычны імпульс, характэрны для польскага мастацтва ў цэлым і для мастацтва мяжы ХІХXX стагоддзяў у прыватнасці. Яго вельмі суцэльная па духу творчасць мела непасрэднае дачыненне да фарміравання польскага нацыянальна-рамантычнага пейзажу канца ХІХ — пачатку XX стагоддзя і найбольш ярка адлюстроўвала яго мастацкую праблематыку.[1]

У яго творчасці знайшлі адлюстраванне жыццё і побыт беларускага народа, пераламіліся традыцыі беларускага рэалістычнага жывапісу. Дачка мастака Яніна Рушчыц сцвяржае, што яе бацька заўсёды лічыў сябе «тутэйшым», г. зн. беларусам.[2]

Продкі[правіць | правіць зыходнік]

Род Рушчыцаў паходзіў з-над Буга і належаў да гербу «Ліс». Дзядуля і бабуля, Фердынанд і Ганна з Чаховічаў мелі 9 дзяцей. Бацька, Эдвард, капітан царскай арміі, абсальвент брэсцкага Кадэцкага корпуса. Маці, Альвіна з дому Мюнхаў, была датчанкай. Нарадзілася ў Нексё на востраве Борнхальм. Яе бацька Маркус Мюнх быў уладальнікам гандлёвага карабля. Бацькі Фердынанда сустрэліся ў Лібаве (Латвія), дзе служыў Эдвард. Родавым гняздом Рушчыцаў быў маёнтак Багданаў, які яны былі вымушаны пакінуць на нейкі час у выніку паражэння паўстання Кастуся Каліноўскага. Вярнуліся ў свой маёнтак з Мінска толькі ў 1888 годзе. У Рушчыцаў было пяцёра дзяцей, чатыры дачкі і малодшы сын Фердынанд.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Дзяцінства і вучнёўства[правіць | правіць зыходнік]

Дзяцінства і юнацтва будучага мастака прайшло ў Мінску. У 1883 годзе 13-гадовы Фердынанд паступіў у мінскую класічную гімназію, якую скончыў у 1890 годзе з залатым медалем. Тут жа ён атрымаў пачатковую мастацкую адукацыю ў выкладчыка Кузьмы Якаўлевіча Ермакова, выхаванца Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў.[3]

Бацька, Эдуард Рушчыц, не ўхваляў захапленне сына, лічачы, што маляваннем не заробіш на жыццё, і настойваў, каб той пайшоў па слядах дзеда. Увосень 1890 года Фердынанд паступіў на юрыдычны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта, дзе на працягу двух гадоў старанна вучыўся і толькі ў 1891 годзе падаў прашэнне ў Пецярбургскую Акадэмію мастацтваў з просьбай залічыць яго вольным слухачом на аддзеле жывапісу.[3]

Вясна

У 18921897 гг. навучаўся жывапісу ў Пецярбургскай імператарскай Акадэміі мастацтваў(руск.) бел. спачатку пад кіраўніцтвам Івана Шышкіна, а пасля таго, як той пакінуў акадэмію — у Архіпа Куінджы, вучнямі якога таксама былі Аркадзь Рылоў, Мікалай Рэрых, Вільгельм Пурвіт, Канстанцін Урублеўскі. У сваім дзённіку Рушчыц пісаў:

Я паказаў свае эцюды Куінджы. Напэўна, ён ведаў, што я вучань Шышкіна, ва ўсякім разе, судзіў ён іх далёка стражэй, чым працы іншых вучняў.

Падчас вучобы Рушчыца як каларыста вельмі высока ацаніў Ілля Рэпін. У Акадэміі пасябраваў з А. Рыловым і іншымі вучнямі, якія вызнавалі рэалізм, узбагачаны вопытам французскіх імпрэсіяністаў. Падчас вучобы здзейсніў некалькі паездак у Крым і на Балтыку.[4] У 1897 годзе з поспехам дэбютаваў на дыпломнай выстаўцы, прадставіўшы тры вялікія карціны — «Вячэрняя зорка», «Трытоны» і «Вясна», апошнюю набыў сам Павел Трацякоў.

Творчы шлях[правіць | правіць зыходнік]

4 лістапада 1897 года Рушчыц скончыў акадэмію і атрымаў званне мастака. У 1898 годзе, на вясновай выстаўцы ў Акадэміі маскоўскі калекцыянер і мецэнат Сава Марозаў купіў карціну «Зімовы млын», што дазволіла маладому мастаку здзейсніць працяглае вандраванне па Заходняй Еўропе. За два месяца ён наведаў Берлін, Дрэздэн, Кёльн, Парыж, Брусель, Мілан, Верону, Венецыю, Вену. Пасля доўгі час жыў у сядзібе Багданава, якую пасля шматгадовага заняпаду давёў да ладу яго бацька, зрэдку падарожнічаў па Беларусі і Расіі. У 1899 годзе прайшла першая выстаўка ў Вільні. Браў удзел у грамадскім і культурным жыцці горада, супрацоўнічаў з тэатрам.[3][5]

Прымаў эпізадычны ўдзел у аб'яднанні «Свет мастацтва» (між іншым, удзельнічаў у выстаўцы ў Маскве ў 1902 годзе). У 1900 годзе ў Кракаве ўвайшоў у кола ўдзельнікаў таварыства польскіх мастакоў мадэрнісцкай арыентацыі «Штука» („Sztuka“; «Мастацтва»).

Тым часам Рушчыц стварыў своеасаблівую эпічную сагу пра лёс простых людзей. Першым у гэтай серыі лічыца палатно «Зямля» (польск.: Ziemia; 1898), якую з-за выхаду за звыклыя рамкі не прынялі ў Пецярбургу, другім — «Ля касцёла» (польск.: Koło kościoła; 1899), дзе сяляне, якія быццам вырастаюць з той самай зямлі, нясуць у храм свае нягоды і беды. Яшчэ адно палатно «У свет» (польск.: W świat) пра тых, хто вымушаны сыйсці з абжытых родных месцаў, шукаць працу ў далёкім краі, было створана ў 1901 годзе. Працягам і магутным завяршэннем тэмы нарэшце сталі «Эмігранты» (1902), дзе знясіленыя людзі пакідаюць радзіму ў пошуках лепшай долі. Тэма палатна, верагодна, была навеяная масавай эміграцыяй беларусаў у Амерыку напачатку XX стагоддзя. Карціны Рушчыца экспанаваліся ў Варшаве і Пецярбургу, крытыкі адразу заўважылі яго выключны дарунак каларыста.[6]

З 1904 прафесар Школы прыгожых мастацтваў у Варшаве. У 1907 годзе Рушчыца запрасілі на пасаду загадчыка кафедрай пейзажнага жывапісу ў Кракаўскую акадэмію мастацтваў(польск.) бел., але інтрыгі ў акадэміі і разлады сярод кракаўскіх мастакоў вымусілі яго ўжо ў 1908 годзе адмовіцца ад яе. У тым жа годзе пераязджае з Кракава ў Вільню, каб у меру сваіх «сіл служыць справе ўздыму мастацкай культуры гэтай часткі края».[3]

У 1908 годзе ў знакамітага мастака з'явілася ідэя стварыць беларускі нацыянальны скансен, але планы перакрэсліла Першая сусветная вайна.[7]

У 1910 годзе ў Вільні памірае бацька мастака, Эдуард Рушчыц. Яго смерць усклала на мастака новыя абавязкі, звязаныя з апекай гаспадаркі ў Багданаве. Ён быў вымушаны дзяліць свой час паміж Вільняй і Багданавам.[3]

У 1912 годзе мастак пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Гінай Рэуцкай (Gina Rouck), якая была малодшай за мастака на 22 гады, і 25 лістапада 1913 года ажаніўся з ёй. У шлюбе з Гінай нарадзілася шасцёра дзяцей (Фердынанд, Яніна — 1914, Багдан — 1915, Оскар — 1917, Эва — 1922, Барбара — 1925). Ад вялікіх філасофскіх абагульненняў, якімі былі адзначаныя яго работы ранняга перыяду, пераходзіць да пошукаў каляровых і кампазіцыйных эфектаў. Піша інтэр'еры сваёй багданаўскай сядзібы, робіць замалёўкі і эцюды любімых куткоў прыроды.[3]

Першая сусветная вайна[правіць | правіць зыходнік]

Віленскі перыяд[правіць | правіць зыходнік]

У 19191932 — прафесар аддзялення прыгожых мастацтваў Універсітэта Стэфана Баторыя ў Вільні.

У 1921 годзе стаў арганізатарам першай афіцыйнай выстаўкі польскіх мастакоў у Гран-Пале ў Парыжы. У сувязі з гэтым быў узнагароджаны ордэнам Ганаровага легіёна.

Рушчыц пастаянна збіраў і вывучаў беларускае народнае прыкладное мастацтва. Напрыклад, у 1925 годзе пры яго непасрэдным удзеле ў Варшаве выйшаў часопіс «Wieś ilustrowana», прысвечаны менавіта беларускай фальклорнай творчасці.[8]

Працаваў старшынёй камісіі па ахове помнікаў старажытнасці, наведваў руіны замкаў у Крэве, Міры, Лідзе і інш., збіраў звесткі гістарычныя звесткі пра іх, і рабіў замалёўкі, эцюды.

Апошнія гады жыцця[правіць | правіць зыходнік]

Магіла Ф. Рушчыца ў Багданаве

Пасля таго, як у 1930-х гадах камісія была ліквідавана, пакінуў універсітэт і канчаткова пераехаў у Багданава ў 1932 годзе.

У 1935 годзе прэзідэнт Польшчы Ігнацы Масціцкі ўдастоіў яго звання ганаровага прафесара УСБ.

У 1930-я Рушчыц зрабіў другую спробу стварыць нацыянальны скансен пад Вільняй, але далейшаму развіццю яго ідэі зноў перашкодзіла вайна.[7]

Памёр 30 кастрычніка 1936 годзе ў Багданаве, пахаваны на мясцовых могілках.

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Млын узімку, 1897
" Як я мару, перш за ўсё, быць добрым сынам сваёй Радзімы, для яе працаваць, араць. І калі штосьці вырасце, аддаць ёй у падарунак увесь плён, бо я люблю яе сэрцам і толькі ёй належу целам і душой... "

У сваёй творчасці Рушчыц аддаваў перавагу светлым матывам. Мастак любіў і любаваўся сваёй роднай зямлёй. Майстра краявідаў, ён бачыў тэмы для сваіх прац у кожным фрагменце беларускай прыроды, так і называў свае карціны: «Млын», «Берагі Вілейкі», «Лясны ручай».[3] У пейзажах, такіх як «Пустка» і «Стары млын», адчуваюцца жывыя чалавечыя перажыванні. Шматлікія пейзажы Рушчыца адзначаны экспрэсіяй, драматызмам і манументальнасцю формаў, ім уласціва востра індывідуальная своеасаблівасць; малюнак заўсёды выразны, пластыка аб'ёмаў аголена.[8] Кампазіцыі палотнаў Рушчыца простыя і лаканічныя, аднак у іх заўсёды ёсць адчуванне рэальнай прасторы. Яны вельмі матэрыяльныя, паветраныя.[6] Стары драўляны млын недалёка ад Багданава, касцёлы ў Багданаве і Вішнева, роднае гняздо Рушчыцаў — упадабаныя матывы, да якіх Фердынанд ахвотна вяртаўся і пісаў у розны час дня і года, кожны раз адкрываючы ў іх штосьці новае. Любімай парой аўтара была ранняя вясна, калі прырода абуджалася ад зімовага сну. Сярод усёй творчасці вылучаецца т. з. багданаўскі цыкл.[3]

У такіх палотнах, як «Мост зімою», «З берагоў Вілейкі», «Зімовая казка», «Старыя яблыні», выразна адчуваецца свядомае прынцыповае жаданне мастака адысці ад празаічнага эмпірызму пейзажаў-эцюдаў.[8]

Крытыкі адзначалі выключны дарунак Фердынанда Рушчыца як каларыста, а мастацтвазнаўцы завуць мастака «майстрам чатырох стыхій».[4]

Працаваў над кніжнай графікай. Стварыў ілюстрацыі ці аформіў звыш пяцідзесяці кніг. Сярод іх — даведнік па Вільні („Przewodnik po Wilnie“) Юльюша Клоса.

У 1910—1932 супрацоўнічаў з тэатрамі, аформіў 15 спектакляў. Аўтар дэкарацый для пятнаццаці тэатральных пастановак, уключаючы «Баладзіна» Юльюша Славацкага (1914), «Вяселле» (1910) і «Лістападаўская ноч» (1930) Станіслава Выспяньскага; інсцэнаваў шэраг драматычных твораў (апроч пералічаных — Сід П'ера Карнеля ў віленскім тэатры, 1924). Пісаў артыкулы пра помнікі даўніны Вільны.

Палотны захоўваюцца ў музеях Польшчы, Літвы, Расіі, а таксама еўрапейскіх і амерыканскіх збораў, у тым ліку прыватных. У Беларусі захоўваецца толькі адна карціна Фердынанда Рушчыца — «Ля касцёла».[4]

Галерэя[правіць | правіць зыходнік]

Памяць[правіць | правіць зыходнік]

Nuvola apps kview.svg Вонкавыя выявы
Мемарыяльная дошка ў Мінску
Searchtool.svg Фота дошкі, размешчанае тут
Мемарыяльная дошка ў двары Вільнюскай мастацкай акадэміі
Паштовая марка Беларусі, 1994 год

Імем Фердынанда Рушчыца названа вуліца ў Вялікай Сляпянцы ў Мінск, дзе 19 снежня 2002[9] года адбылося адкрыццё памятнага знака ў гонар жывапісца на доме №1[10]. У пасёлку Багданаў каля школы, дзе знаходзіца музей мастака, стаіць помнік Ф. Рушчыцу, на на чорным граніце якога выбіта[11]:

У вёсцы Багданава жыў выдатны мастак, графік, тэатральны дэкаратар і педагог

Фердынанд РУШЧЫЦ

1870 - 1936 гг.

Творы[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Архіў музея Ф. Рушчыца Багданаўскай сярэдняй школы (МФР). Цякучы архіў. Успаміны Я. Рушчыц
  • Аноп Л. Жыў на зямлі Мастак // ЛіМ. – 1989. - № 46. – С. 14-15.
  • Вітава Р. Вяртанне Ф. Рушчыца. // Культура. – 2000. - № 40. – С. 8-9.
  • Л.М. Дробаў. Гісторыя беларускага мастацтва. – Мн., 1989. – Т. 3. – С. 324-329.
  • Грамыка А. У кожнага “свой” Рушчыц // Мастацтва. – 2001. - № 4. – С. 26-29.
  • Л.М. Дробаў. У пошуках Рушчыца // Культура. – 1998. - №30. – С.10-15.
  • Л.М. Дробаў. "Беларускія мастакі XIX стагоддзя". Мінск, 1971.
  • Палікарпаў В. “Ля касцёла” // Дыялог. – 2000. - № 6. – С. 16-17.
  • Габрусь С. Памяць. Валожынскі раён. – Мн., 1996. – С. 139-143.
  • Прускі А. Узнімаючыся да Рушчыца // Мастацтва. – 2004. - № 5. - С. 43-44.
  • Рушчыц Ф. Дзённік. Да Вільні. – Мн., 2002. - С. 5-26.
  • Трыгубовіч В. З Багданава – у вялікі свет // Мастацтва. – 2000. - № 5. – С. 37.
  • Шаранговіч Н. Дзедавы сцяжынкі, або Беларускія стыхіі Фердынанда Рушчыца // Мастацтва. – 2004 - № 10. – С. 22-25.
  • Шунейка Я. Непатапляльная каравела // Мастацтва. – 2001. - № 2. – С. 35-39.
  • Харэўскі С. Энцыклапедыя гісторыі мастацтва. – Мн., 1990. - Т. 6. К. 1. – С. 147.
  • Aleksandrowiczowa M. Dzieje teatru wileńskiego // Wilno i Ziemie Wileńska. - Wilno, 1937. - Tom 2. - S. 168-175.
  • Aleksandra Giełdoń-Paszek. Ferdynand Ruszczyc jako pedagog i pejzażysta Wileńszczyzny. — Dailės istorijos studijos. 1 tomas: XX amžiaus pradžios Vilnius: modernėjančios kultūros židinys = Wilno początku XX wieku: ognisko modernizującej się kultury. Straipsnių rinkinys lietuvių ir lenkų k., sudaryt. L. Laučkaite, Vilnius: Kultūros, filosofijos ir meno institutas, sp. “Sapnų sala”, 2004. ISBN 9986-638-48-8. S. 81—87.
  • Anna Bernat, Ferdynad Ruszczyc, Edipresse Polska, 2007, ISBN 978-83-7477-221-1.
  • Bułhak J., Dlaczego Ruszczyc przestał malować, Wilno 1936, s. 5
  • Bułhak J., Wiek męski Ferdynanda Ruszczyca, w: Ferdynand Ruszczyc. Życie i dzieło. Księga zbiorowa, Wilno 1935, s. 58
  • Hulewicz W. Artysta-obywatel. Z powodu jubileuszu Ferdydanda Ruszczyca // Kurier Wileński. - 1927. - № 122. – S. 2-7.
  • Jankowski C. Ruszczyc // Słowo. - 1927. - № 121. - S. 2-9.
  • Jankowski C. Powiat Oszmiański. - Petersburg, 1896. - Tom 1. - S. 228-248.
  • Morelowski M., Ferdynand Ruszczyc. Człowiek i dzieło. Wilno 1937, s. 13
  • Remer J. W służbie sztuki. U źródel twórczości Ferdynanda Ruszczyca. Alma Mater Vilnensis. -Wilno, 1927. - S. 28-31.
  • Ruszczys F. Wspomnienia Dni Mickiewiczowskich w Paryżu Liść wawrzynu i płatek róży.- Wilno, 1937. - S. 114-123.
  • Ruszczyc F., Dziennik, cz.I, Warszawa 1994.
  • Ruszczyc F., Dziennik, cz. II, Warszawa 1996.
  • Studnicki W. G. Rodowód Ferdynanda Ruszczyca // Ferdynand Ruszczyc – Życie i dzieło. - Wilno, 1939. - S. 349-360.
  • Tichy K. Wspomnienia o Ferdynandzie Ruszczycu // Ferdynand Ruszczyc – Życie i dzieło. - Wilno, 1939. - S. 3-7.
  • Widawski J. Ferdynand Ruszczyc wśród młodzieży uniwersyteckiej Wilno // Ferdynand Ruszczyc – Życie i dzieło. - Wilno, 1939. - S. 327-336.
  • Wileńskie środowisko artystyczne 1919-1945, Kazimierz Brakoniecki, Jan Kotłowski, Lech Lechowicz, Olsztyn 1989.

Зноскі

  1. Колесникова Татьяна Анатольевна. Национально-романтический пейзаж конца XIX - начала XX века в творчестве Фердинанда Рущица : Дис.... канд. искусствоведения : 17.00.09 СПб., 2004 308 с. РГБ ОД, 61:05-17/147
  2. Живопись Пейзаж (руск.) . Праверана 23 снежня 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Каролина ДЯТЛИКОВИЧ Фердинанд Рущиц, художник из Воложина (руск.) . "Свободные новости" (11.04.2002). Праверана 23 снежня 2011.
  4. 4,0 4,1 4,2 Фердинанд Рущиц (1870 – 1936). К 140-летию со дня рождения художника (руск.) . Нацыянальны мастацкі музей РБ. Праверана 23 снежня 2011.
  5. РУЩИЦ, Фердинанд (руск.) . Словарь терминов искусства. Праверана 23 снежня 2011.
  6. 6,0 6,1 Бoгдaнoв П.С., Бoгдaнoвa Г.Б. Рущиц Фердинанд (руск.) . Илья Клейнер. Праверана 23 снежня 2011.
  7. 7,0 7,1 Антон СІДАРЭНКА Як прыцягнуць інвестара на 150 гектараў спадчыны? (бел.) . «Культура». Праверана 23 снежня 2011.
  8. 8,0 8,1 8,2 Барыс КРЭПАК Богданаўская “святыня думання” Фердынанда Рушчыца (бел.) . «Культура». Праверана 23 снежня 2011.
  9. Пресс-центр Мингорисполкома Памяти художника (руск.)  (13 снежня 2002). Праверана 23 снежня 2011.
  10. Из страны забвения (руск.) . Агенство «Минск-Новости» (3 студзеня 2003). Праверана 23 снежня 2011.
  11. Музей Ф. Рушчыца ў Багданаўскай школе (бел.) . Праверана 23 снежня 2011.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]