Фізіка-матэматычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта

Фізіка-матэматычны факультэт
Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт
Заснаваны	1819
Закрыты	1933
Месцазнаходжанне	Расія: Санкт-Пецярбург

Фі́зіка-матэматы́чны факультэ́т (руск.: Физико-математический факультет) — адзін з найстарэйшых і найбуйнейшых факультэтаў Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта, які дзейнічаў у 1819—1933 гадах. З’яўляўся буйным цэнтрам падрыхтоўкі навуковых кадраў у галіне прыродазнаўчых і дакладных навук у Расійскай імперыі. Сярод выпускнікоў факультэта — лаўрэаты Нобелеўскай прэміі Іван Паўлаў, Мікалай Сямёнаў і Леў Ландау.

Гісторыя

Заснаванне і развіццё (XIX — пачатак XX ст.)

Факультэт быў утвораны 8 лютага 1819 года пры аднаўленні Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта на базе адпаведнага аддзялення Галоўнага педагагічнага інстытута. Першапачаткова да яго ведання былі аднесены чыстая і прыкладная матэматыка, астраномія, фізіка, хімія, заалогія, батаніка, мінералогія і геадэзія.

2 сакавіка 1820 года факультэт быў падзелены на два разрады: фізіка-матэматычны і прыродазнаўчы. З 1839 па 1853 год пры факультэце дзейнічала Рэальнае аддзяленне, якое рыхтавала выкладчыкаў тэхнічных дысцыплін. У 1877 годзе па ініцыятыве прафесара Івана Сечанава на прыродазнаўчым аддзяленні былі рэгламентаваны самастойныя спецыяльнасці: хімія, біялогія, фізіялогія і аграномія.

Факультэт пастаянна пашыраўся. Калі на 1 студзеня 1871 года на прыродазнаўчым аддзяленні вучылася 106 студэнтаў (для параўнання, на юрыдычным — 792), то да пачатку XX стагоддзя колькасць студэнтаў рэзка ўзрасла, што прывяло да павелічэння штату выкладчыкаў. У 1916 годзе было арганізавана хімічнае аддзяленне.

Тут фарміраваліся вядучыя расійскія навуковыя школы. Сярод выкладчыкаў факультэта ў розныя гады працавалі: А. М. Бекетаў, А. М. Бутлераў, А. І. Ваейкаў, В. В. Дакучаеў, Э. Х. Ленц, Д. І. Мендзялееў, І. І. Мечнікаў, В. І. Паладзін, В. А. Сцяклоў, І. М. Сечанаў, А. Я. Фаворскі, А. С. Фамінцын, П. Л. Чабышоў, Л. А. Чугаеў і іншыя.

Савецкі перыяд і рэарганізацыя

Пасля рэвалюцыі пачалася актыўная рэструктурызацыя. У 1919 годзе Д. С. Раждзественскі стварыў на факультэце фізічнае аддзяленне, а Ф. Ю. Левінсон-Лесінг — геолага-мінералагічнае.

У канцы 1920-х гадоў пачаўся працэс разбуйнення факультэта:

• 18 чэрвеня 1929 года пастановай СНК РСФСР на базе хімічнага аддзялення створаны хімічны факультэт.
• У маі 1930 года на базе біялагічнага аддзялення арганізаваны біялагічны факультэт.
• У чэрвені 1930 года геалагічная спецыяльнасць перададзена ў Ленінградскі горны інстытут (у 1932 годзе ў складзе ўніверсітэта адноўлены геалагічны факультэт).

28 красавіка 1931 года структура ўніверсітэта была карэнным чынам зменена: факультэты былі скасаваны, а замест іх створаны сектары падрыхтоўкі кадраў (матэматыкаў і механікаў, фізікаў, геафізікаў, географаў, глебазнаўцаў і батанікаў, фізіёлагаў, заолагаў, хімікаў). Аднак ужо ў верасні 1932 года было прынята рашэнне вярнуцца да факультэцкай сістэмы.

Канчаткова фізіка-матэматычны факультэт спыніў існаванне ў 1933 годзе. 14 красавіка на базе фізічнага аддзялення быў створаны фізічны факультэт, а ў чэрвені — факультэт матэматыкі і механікі.

Кадравы склад і карпарацыя

Фізіка-матэматычны факультэт быў адным з самых шматлікіх у ўніверсітэце. За перыяд з 1819 па 1917 год на ім працаваў 251 выкладчык. Колькасць супрацоўнікаў няўхільна расла: калі ў 1819—1850 гадах тут выкладала 38 чалавек, то ў 1885—1917 гадах — ужо 194 чалавекі.

Факультэт вылучаўся высокім навуковым узроўнем: гэта было адзінае падраздзяленне ўніверсітэта, дзе дактары навук складалі большасць выкладчыцкага складу. З карпарацыі фізіка-матэматычнага факультэта выйшла 46 акадэмікаў і членаў-карэспандэнтаў Імператарскай Акадэміі навук, што складала 41,5 % ад усіх універсітэцкіх вучоных, якія атрымалі такія званні.

Сацыяльны партрэт выкладчыка адрозніваўся элітарнасцю. Гэта быў самы «арыстакратычны» факультэт: 43,6 % выкладчыкаў паходзілі з дваран (для параўнання: на ўсходнім факультэце — 12,8 %). Таксама факультэт быў самым «праваслаўным» і «рускім» па складзе, у адрозненне ад гуманітарных факультэтаў.

Навуковая і асветніцкая дзейнасць

Выкладчыкі факультэта адыгрывалі ключавую ролю ў дзейнасці навуковых таварыстваў. Пры ўніверсітэце дзейнічалі Санкт-Пецярбургскае таварыства прыродазнаўцаў (з 1868 года), Рускае фізіка-хімічнае таварыства (з 1878 года, якое аб’яднала Хімічнае (1869) і Фізічнае (1872) таварыствы), Таварыства землязнаўства, Рускае антрапалагічнае таварыства. Гэтыя арганізацыі не толькі займаліся навукай, але і вялі актыўную асветніцкую працу.

Прафесары факультэта актыўна ўдзельнічалі ў грамадскіх адукацыйных праектах, чыталі публічныя лекцыі (напрыклад, у Саляным гарадку), выкладалі на Бястужаўскіх курсах і летніх курсах для настаўнікаў. Толькі 5,6 % выкладчыкаў факультэта эмігравалі пасля рэвалюцыі 1917 года, што было самым нізкім паказчыкам ва ўніверсітэце.

Літаратура

• Е. А. Ростовцев, Д. А. Баринов Фізіка-матэматычны факультэт Імператарскага Пецярбургскага ўніверсітэта (1819-1917): вопыт калектыўнай біяграфіі = Физико-математический факультет Императорского Петербургского университета (1819-1917): опыт коллективной биографии // Клио. — 2015. — № 10 (106). — С. 36—41.