Харальд Крота

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Харальд Крота
англ.: Harold Walter Kroto
Hkroto.jpg
Дата нараджэння 7 кастрычніка 1939(1939-10-07)[1][2][…]
Месца нараджэння
Дата смерці 30 красавіка 2016(2016-04-30)[5][1][…] (76 гадоў)
Месца смерці
Грамадзянства
Род дзейнасці хімік, выкладчык універсітэта
Навуковая сфера хімія
Месца працы
Навуковая ступень доктар філасофіі
Альма-матар
Член у
Узнагароды
Сайт kroto.info
Подпіс Подпіс
Commons-logo.svg Харальд Крота на Вікісховішчы

Сэр Харальд Уолтар Крота (англ.: Harold Walter Kroto; 7 кастрычніка 1939, Уісбек, Англія — 30 красавіка 2016, Люіс, Англія) — брытанскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі за 1996 год, сумесна з Робертам Кёрлам і Рычардам Смелі— «за адкрыццё фулерэнаў». Лаўрэат медаля Коплі (2004).

Прысвечаны ў рыцары-бакалаўры у 1996 годзе[8]. Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1990), замежны член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (2006), ганаровы член Эдынбургскага Каралеўскага таварыства (1998).

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў сям’і Эдзіт і Хайнца Кроташынер. (Сям’я скароціць сваё прозвішча да Крота ў 1955 годзе.) Яго імя мае сілезскія карані. Сям’я яго бацькі паходзіць з Баянова (Польшча), а маці — з Берліна. Яго бацькі нарадзіліся ў Берліне, але беглі ў Вялікабрытанію ў 1930-х гадах, паколькі яго бацька быў яўрэем[9].

Крота вырас у Болтане і наведваў Болтанаўскую школу, дзе ў той час таксама вучыўся Іэн Мак-Келен.

У дзяцінстве яго захаплялі наборы Meccano, і Крота адзначаў, што яны, у тым ліку, дапамаглі яму развіць неабходныя для навуковых даследаванняў навыкі. Потым у яго ўзнікла цікавасць да хіміі, фізікі і матэматыкі. Яго настаўнік хіміі лічыў, што ва Універсітэце Шэфілда лепшая кафедра хіміі ў Вялікабрытаніі, і Крота паступіў туды[10].

Хоць ён быў выхаваны ў традыцыях іўдаізма, Крота пісаў, што рэлігія ніколі не мела для яго сэнсу, і ён з гадамі стаў перакананым атэістам[10]. Ён падтрымліваў брытанскую гуманістычную асацыяцыю[11]. У 2003 годзе стаў адным з 22 нобелеўскіх лаўрэатаў, якія падпісалі Трэці гуманістычны маніфест[12].

Памёр ад бакавога аміятрафічнага склерозу (хвароба Лу Герыга)[13].

Кар’ера[правіць | правіць зыходнік]

Раннія працы[правіць | правіць зыходнік]

У Шэфілдскім універсітэце атрымаў ступені бакалаўра хіміі з адзнакай (1961) і доктара філасофіі па малекулярнай спектраскапіі (1964). Яго даследаванне для апошняй ўключала ў сябе высокавырашальны электронны спектр свабодных радыкалаў, якія вырабляюцца імпульсным фатолізам (разбурэнне хімічных сувязяў святлом).

Сярод іншага стварэнне першых фосфаалкенаў (злучэнняў з падвоенай сувяззю вуглярод-фосфар), яго Доктарская праца ўключала ў сябе некаторыя неапублікаваныя даследаванні па дыяксіду трывуглерода, і гэта прывяло да агульнай цікавасці да малекул, якія змяшчаюць ланцугі вугляродных атамаў з мноствам кратных сувязяў. Ён пачаў сваю працу, рухомы цікавасцю ў арганічнай хіміі, але, сутыкнуўшыся са спектраскапіяq, усё ж вырашыў заняцца пытаннямі квантавай хіміі. Пазней ён пачаў цікавіцца астрахіміяй.

Пасля постдактарантуры ў Нацыянальным навукова-даследчым савеце Канады (1964—66) і Bell Labs ў ЗША (1966—67) ён з 1967 года стаў выкладаць і займацца навуковай дзейнасцю ва ўніверсітэце Сусекса, прафесар з 1975 года, у 1991—2007 гадах даследчы прафесар Каралеўскага навуковага таварыства.

Наступная праца[правіць | правіць зыходнік]

У 1980-х гадах ён запусціў даследчую праграму ў Сусексе, якая разглядае вугляродныя ланцугі ў міжзоным асяроддзі. Раннія даследаванні дазволілі выявіць малекулу цыанаацэтылена H-C≡C-C≡N. Група Крота выявіла спектральным метадам доказ існавання падобных больш доўгіх малекул, такіх як цыанабутадыін H-C≡C-C≡C-C≡N і цыанагексатрыін H-C≡C-C≡C-C≡C-C≡N, і знайшла іх у 1975 — 1979 гадах.

Спробы растлумачыць гэта прывялі да адкрыцця малекулы C60. Ён даведаўся, што ў той жа час над падобнай тэмай працуюць Роберт Кёрл і Рычард Смелі, ужываючы метад лазернай спектраскапіі, ва Універсітэце Райса ў Тэхасе. Ён прапанаваў ідэю выкарыстоўваць абсталяванне Універсітэта Райса, каб стварыць умовы, максімальна набліжаныя да ўмоў атмасферы вугляроднай зоркі, і паглядзець, як будуць сябе весці ў ёй арганічныя злучэнні.

Эксперымент, праведзены ў верасні 1985, не толькі даказаў, што вугляродныя зоркі могуць вырабляць вугляродныя ланцугі, але і выявіў існаванне малекул віду C60. Трое навукоўцаў праводзілі эксперымент з аспірантамі Джымам Хітам (цяпер прафесар Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута), Шонам О’браенам (працуе ў Texas Instruments) і Юанем Ліу (цяпер працуе ў Нацыянальнай лабараторыі Оўк-Рыдж). Нобелеўская прэмія па хіміі 1996 года была падзелена паміж Кёрлам, Крота і Смелі.

У 1995 ён быў адным з заснавальнікаў брытанскай дабрачыннай адукацыйнай арганізацыі «Vega Science Trust» з мэтай стварэння фільмаў, якія папулярызуюць навуку і даюць магчымасць самому павысіць свой адукацыйны ўзровень, якія ўключаюць у сябе лекцыі, інтэрв’ю з Нобелеўскімі лаўрэатамі, абмеркаванні актуальных пытанняў навукі, прафесійныя і навучальныя рэсурсы для тэлебачання і інтэрнэт-вяшчання. Было знята больш за 280 праграм, з якіх каля 50 транслявала BBC. Увесь паток праграм бясплатна можна паглядзець на сайце арганізацыі, які гуляе ролю тэлевізійнага навукова-адукацыйнага канала. Вэб-сайт, наведвальны карыстальнікамі больш чым 165 краін, створаны самім Гары Крота і адлюстроўвае адзін з яго галоўных інтарэсаў — графічны дызайн.

З 2002 па 2004 год прэзідэнт Каралеўскага хімічнага таварыства, яго ганаровы фела (2000).

З 2004 года займаў пасаду прафесара Francis Eppes на хімічным факультэце ва Універсітэце штата Фларыда, праводзіў даследаванні ў галіне нананавукі і нанатэхналогіі[14].

Ён выступаў у Обернскім універсітэце 29 красавіка 2010 года і ў аналітычным цэнтры ўніверсітэта Райса разам з Робертам Кёрлам 13 кастрычніка 2010 года[15].

У кастрычніку 2010 года Крота ўдзельнічаў у амерыканскім навукова-інжынерным фестывалі, на якім школьнікі і студэнты мелі магчымасць удзельнічаць у неафіцыйнай гутарцы з навукоўцам-лаўрэатам Нобелеўскай прэміі[16].

Ён таксама ўдзельнічаў у тэхнічным фестывалі Індыйскага інстытута тэхналогіі ў 2010 годзе.

Ён выступаў ва ўніверсітэце Махатмы Гандзі, Котаям, Керала, Індыя у студзені 2011 года, дзе ён быў лектарам, спецыяльна запрошаным з боку ўрада Кералы[17].

Сэр Харальд Крота на CSICON 2011

Крота выступіў на CSIcon 2011 года[18]. Гэта была канвенцыя, прысвечаная навуковаму даследаванню і крытычнаму мысленню, арганізаваная Камітэтам па скептычных даследаваннях у супрацоўніцтве з часопісам Sceptical Inquirer і Цэнтрам даследаванняў[19].

Крота праводзіў семінары для дзяцей, і, у прыватнасці, у лютым 2013 правёў такі семінар на тэму «Фулерэны» для 250 дзяцей 7—11 гадоў ва Універсітэце штата Пенсільванія.

Асабістае жыццё[правіць | правіць зыходнік]

У 1963 годзе ажаніўся на Маргарыце Генрыеце Хантэр, таксама студэнтке ўніверсітэта. Крота лічыў сябе перакананым атэістам[10]. 15 верасня 2010 Крота, разам з 54 іншымі грамадскімі дзеячамі, падпісаў адкрыты ліст, апублікаваны ў The Guardian, у якім выяўляецца апазіцыйнае стаўленне да візіту Папы Рымскага Бенедыкта XVI ў Злучанае Каралеўства[20].

Званні і ўзнагароды[правіць | правіць зыходнік]

У лік узнагарод уваходзяць:

  • Міжнародная прэмія pа новыя матэрыялы (1992)
  • Прэмія «Х’юлет-Пакард» (1994)
  • Нобелеўская прэмія па хіміі (1996)
  • Кельвінаўская лекцыя (1998)
  • Прэмія Майкла Фарадея (2001)
  • Медаль Коплі (2004)
  • Шродынгераўская лекцыя (Імперскі каледж Лондана) (2006)

Крота з’яўляецца членам Кансультатыўнага савета па Кампаніі аб навуцы і тэхніцы[21], а таксама членам Савета кіраўнікоў навукова-даследчага інстытута Скрыпса. Ён быў ганараваны звання ганаровага доктара Тэль-Авіўскага універсітэта ў 2011 годзе.

Паўночны кампус Універсітэта Шэфілда складаецца з двух будынкаў, названых у гонар сэра Гары Крота: інавацыйны цэнтр Крота і навукова-даследчы інстытут Крота.

Цытаты[правіць | правіць зыходнік]

Хімікі, па-мойму, пакутуюць адменнай формай «шызафрэніі». Сапраўды, іх мысленне — гэта мудрагелістая сумесь самых абстрактных і самых наглядных уяўленняў. Яны ведаюць пра тонкія квантава-механічныя заканамернасці, што вызначаюць уласцівасці малекул, якія, у сваю чаргу, адказныя за ўсю шматстатнасць навакольнага нас свету… Ніхто не зрабіў так шмат для паляпшэння ўмоў жыцця людзей, як хімікі. Але іх заслугі ў належнай меры не ацэнены.

В. В. Ерёмин. Математика в химии. — Москва: Издательство Московского центра непрерывного математического образования, 2012. — С. 6. — 64 с. — (37). — 2 000 экз. — ISBN 978-5-94057-737-9.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Harold Walter Kroto // Find a Grave — 1995. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  2. 2,0 2,1 Harold W. Kroto // Brockhaus Enzyklopädie Праверана 9 кастрычніка 2017.
  3. Harold Kroto // Турынская акадэмія навук — 1757.
  4. 4,0 4,1 Турынская акадэмія навук — 1757. Праверана 1 снежня 2020.
  5. https://www.theguardian.com/science/2016/may/02/sir-harry-kroto-nobel-prize-winning-chemist-dies-carbon
  6. https://www.ae-info.org/ae/User/Kroto_Harold
  7. https://royalsociety.org/people/harold-kroto-11773
  8. Supplement 54255. Page 2(англ.) , The London Gazette (29 снежня 1995). Праверана 6 красавіка 2018.
  9. Harold Walter Kroto Biography.
  10. 10,0 10,1 10,2 Harold Kroto. Autobiography. Архівавана з першакрыніцы 9 чэрвеня 2012. Праверана 7 мая 2012.
  11. Distinguished Supporters. Архівавана з першакрыніцы 9 чэрвеня 2012. Праверана 7 мая 2012.
  12. Notable Signers. Праверана October 2, 2012.
  13. Nicholas St. Fleur, «Harold Kroto, Nobel Prize-Winning Chemist, Is Dead at 76», 04.05.2016 «The New York Times»
  14. FSU Profile. Архівавана з першакрыніцы 30 сакавіка 2014. Праверана 15 верасня 2013.
  15. James A. Baker III Institute for Public Policy Rice University | Events | Civic Scientist Lecture — Robert F. Curl Jr., Ph.D., and Sir Harry W. Kroto, Ph.D Архівавана 14 кастрычніка 2010.. Bakerinstitute.org (2010-10-13). Retrieved on 2011-12-25.
  16. Lunch with a Laureate. usasciencefestival.org
  17. Erudite. Mgu.ac.in. Retrieved on 2011-12-25.
  18. SCIcon 2011 Speakers. Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2012. Праверана 12 April 2012.
  19. SCIcon Official Site. Праверана 12 April 2012.
  20. Letters: Harsh judgments on the pope and religion . Праверана 16 September 2010.
  21. Advisory Council of the Campaign for Science and Engineering (недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 жніўня 2010. Праверана 11 лютага 2011.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]