Хрысціян Генрых Персан
Хрысціян Генрых Персан | |
---|---|
нідэрл.: Christiaan Hendrik Persoon | |
![]() Партрэт Х. Г. Персана. Гравюра Ёгана Генрыха Хрысціяна Швентэрлея (ням.: Johann Heinrich Christian Schwenterley, 1749—1815), 1796? | |
Дата нараджэння | 1 лютага 1761[1][2] |
Месца нараджэння | |
Дата смерці | 16 лістапада 1836[1][2] (75 гадоў) |
Месца смерці | |
Месца пахавання | |
Грамадзянства | |
Род дзейнасці | батанік, міколаг, біёлаг |
Навуковая сфера | мікалогія, ліхеналогія, таксанамія |
Навуковая ступень | доктарская ступень[d][5] |
Альма-матар | |
Вядомы як | «бацька сістэматычнай мікалогіі»[3] |
Член у | |
![]() |
Сістэматык жывой прыроды | ||
---|---|---|
Аўтар найменняў шэрага батанічных таксонаў. У батанічнай (бінарнай) наменклатуры гэтыя назвы дапаўняюцца скарачэннем «Pers.».
Спіс такіх таксонаў на сайце IPNI Персанальная старонка на сайце IPNI
|
Хрысцін Генрых (Крысціян Хендрык) Пе́рсан (нідэрл.: Christiaan Hendrik Persoon, 1761—1836) — батанік-міколаг, які істотна дапоўніў сваімі працамі лінееўскую таксанамію грыбоў. Склаў першую навуковую сістэму грыбоў і вызначыў шмат родаў і відаў[6]. Падданы Нідэрландаў[7].
Жыццёвы і навуковы шлях
[правіць | правіць зыходнік]Персан нарадзіўся ў Паўднёвай Афрыцы, на мысе Добрай Надзеі, быў трэцім дзіцем у сям'і. Бацька быў імігрантам з Памераніі, маці — галандка[8]. Маці памерла ў маі 1763 года[9]. Калі Хрысціяну Генрыху споўнілася трынаццаць гадоў, бацька накіраваў яго ў Еўропу для атрымання адукацыі. Праз год пасля ад'езду сына памёр і бацька. Асірацелы Хрысціян ужо больш ніколі не вяртаўся на радзіму.
Спачатку Персан вывучаў багаслоўе ва ўніверсітэце Гале (Германія), аднак у 1784 годзе, ва ўзросце 22 гадоў, пераключыўся на медыцыну ва ўніверсітэце Лейдэна (да 1786 года[3]) і прыродазнаўчыя навукі (у тым ліку і ў першую чаргу, батаніку) у Гётынгенскім універсітэце. Праз пятнаццаць гадоў, у 1799 годзе, ён паспяхова абараніў сваю доктарскую дысертацыю ў Нямецкай Акадэміі навук Леапальдзіна (ням.: Kaiserlich-Leopoldinisch-Carolinische Deutsche Akademie der Naturforscher)[10] у Эрлангене, стаў дацэнтам Гётынгенскага ўніверсітэта.
З Гётынгена ў 1802 годзе ён перабраўся ў Парыж, дзе і правёў рэшту свайго жыцця, здымаючы мансарду дома ў бедным раёне горада. Ён быў небагатым, халастым, вёў адасобленае жыццё і тым не менш перапісваўся з батанікамі ўсёй Еўропы. На парозе галечы Персан вымушаны быў падарыць у 1825 годзе свой вялікі гербарый галандскаму ўраду з умовай, што ў абмен яму будзе выплачвацца сціплая пенсія[11]. У 1834 годзе Персан прапанаваў прадаць за 800 флорынаў сваю бібліятэку, архіў і зноў сабраныя калекцыі раслін каралю Нідэрландаў. Гэта прапанова была прынята, і калі Персан памёр у Парыжы ў 1836 годзе, яго бібліятэку, рукапісы і новыя гербарныя лісты дадалі да калекцыі, якая ўжо знаходзілася ў Нацыянальным гербарыі Нідэрландаў у Лейдэне[3]. Гербарый Персана ў Лейдэне налічвае 8 374 запісы[12].
Унёсак у навуку
[правіць | правіць зыходнік]Самай ранняй з батанічных прац Персана была Abbildungen der Schwämme (ням.), апублікаваная трыма часткамі ў 1790, 1791 і 1793 гадах. Паміж 1805 і 1807 гадамі ён апублікаваў два тамы Synopsis plantarum (лац.), дзе апісаў 20 000 відаў раслін.
Вядомасць і павагу ў навуковым свеце Персану прынеслі яго наватарскія даследаванні грыбоў. Ён выдаў шэраг прац па мікалогіі, пачаўшы з Synopsis methodica fungorum[13](1801). Гэтая праца стала адпраўным пунктам для таксанаміі парадкаў Uredinales, Ustilaginales і гастэраміцэтаў.
Працы Персана па таксанаміі грыбоў аказалі моцны ўплыў на развіццё мікалогіі ў цэлым. Амаль адначасова з Персанам таксанаміяй грыбоў захапіўся, і дасягнуў у гэтым вялікіх поспехаў, Эліяс Магнус Фрыс (1794—1878). Французскі гісторык навукі Юго, пішучы, што першапачаткова маладзейшы і энергічны Фрыс браў верх над старэйшым калегам, адзначае:
«…у філасофскай аснове двух міколагаў, аднак, было тонкае адрозненне, якое адчулі некалькі французскіх міколагаў, якія сталі называць сябе носьбітамі „традыцый Персана“. Першым з іх быў Жан Батыст Мужо (Mougeot, 1776—1858); важна, што ў той частцы Францыі, дзе жыў Мужо, развілася і квітнела фенаменальная група вядомых міколагаў. Мужо перадаў эстафету Люсьену Келе (Quélet, 1832—1899), Жану Луі Эмілю Будзье (Boudier, 1828—1920) і Нарсісу Тэафілю Патуяру (Patouillard, 1854—1926); і менавіта гэтая школа прадставіла зусім новую таксанамію грыбоў і паступова апярэдзіла паслядоўнікаў традыцыі Фрыса, урэшце адсунуўшы яе ў бок.»[14]
.
У 1815 годзе Персан быў выбраны членам-карэспандэнтам Каралеўскай шведскай акадэміі навук. Персан быў таксама членам-карэспандэнтам Каралеўскага таварыства Гётынгена, членам Акадэміі навук Турына, Грамадстваў прыродазнаўцаў Берліна і Ветэрау і членам Лінееўскага грамадства Філадэльфіі.
Род аўстралійскіх невялікіх дрэў і кустоў Persoonia Sm., nom. cons., 1798, сямейства Пратэйныя (Proteaceae) названы ў яго гонар. Роды Persoonia Willd. сямейства Meliaceae і Persoonia Michx. сямейства Астравыя (Asteraceae), таксама названыя ў гонар Персана, уключаны ў сінаніміку адпаведна Carapa Aubl. і Marshallia Schreb.
Мікалагічны часопіс Persoonia, які выдаецца Нацыянальным гербарыем Нідэрландаў у Лейдэне з 1959 года, названы ў знак прызнання заслуг Персана ў мікалогіі[3].
Друкаваныя працы
[правіць | правіць зыходнік]- Neuer versuch einer systematische Eintheilung der Schwämme. In: Römers Neues Magazin für der Botanik 1794, 1 p. 109 (ням.)
- Observationes mycologicae (лац.) (Лейпцыг, 1796—1799, два тамы)
- Tentamen dispositionis methodicae fungorum in classes, ordines, generae et familias (лац.) (Лейпцыг, 1797)
- Commentatio de fungis clavaeformibus (лац.) (Лейпцыг, 1797)
- Icones et discriptiones Fungorum minus cognitorum (лац.) (Лейпцыг, 1798—1800, два выпускі)
- Commentarius, Schaefferi fungorum Bavariae indigenorum icones pictas, differentiis specificis etc. illustrans (лац.) (Эрланген, 1800)
- Sinopsis methodica fungorum Архіўная копія ад 7 снежня 2021 на Wayback Machine (лац.) (Гётынген, 1801, дзве часткі)[15]
- Icones pictae rariorum Fungorum (лац.) (Парыж, 1803—1808, чатыры выпускі)
- Traité sur les Champignons comestibles Архіўная копія ад 1 жніўня 2016 на Wayback Machine (фр.) (Парыж, 1819)
- Mycologia Europaea seu completa omnium fungorum in variis Europaeae regionibus detectorum enumeratio, methodo naturali disposita, descriptione succincta, synonymia selecta et observationibus criticis additis (лац.) (Эрланген, 1822—1828, тры тамы)
- Sinopsis plantarum seu Enchiridium botanicum (лац.) (Парыж, 1805—1807, два тамы),
- Species Plantarum seu Enchiridium botanicum (лац.) (Санкт-Пецярбург, 1817—1821, пяць тамоў).
Персан падрыхтаваў да друку пятнаццатае выданне лінееўскай Systema vegetabilium (лац.) (Гётынген, 1797).
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ а б Deutsche Nationalbibliothek Record #116091509 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 27 красавіка 2014.
- ↑ а б Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: платформа адкрытых даных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.
- ↑ а б в г Кароткая біяграфія Персана ў часопісе Persoonia Архівавана 3 снежня 2009 года. (англ.) (Праверана 5 кастрычніка 2009)
- ↑ а б в www.accademiadellescienze.it Праверана 1 снежня 2020.
- ↑ Deutsche Nationalbibliothek Record #116091509 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 30 сакавіка 2015.
- ↑ Персон, Христиан-Генрих // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907. (Праверана 5 кастрычніка 2009)
- ↑ Taxonomic literature : a selective guide to botanical publications and collections, ed. 2, v. 4 Архіўная копія ад 3 красавіка 2016 на Wayback Machine, p. 178—185.
- ↑ Chater A.O., Brummitt, R.K. (1966). Subspecies in the works of Christiaan Hendrik Persoon. Taxon 15 (4):143-8.
- ↑ Stafleu, F.A., Cowan, R.S. Taxonomic Literature. — Utrecht: Bohn, Scheltema & Holkema, 1983. — Vol. 4. — P. 181.
- ↑ de Zeeuw, R. (1939). Notes on the life of Persoon. Mycologia 31 (3): 369-70.
- ↑ Petersen R.H. (1977). Some brief reflections on C.H. Persoon. Kew Bulletin 31 (3):695-98.
- ↑ Nationaal Herbarium Nederland Statistics Архіўная копія ад 14 красавіка 2009 на Wayback Machine (англ.) (Праверана 6 кастрычніка 2009)
- ↑ Архіўная копія ад 7 снежня 2021 на Wayback Machine (лац.)
- ↑ Hugo, C. E. 1966. Christiaan Hendrik Persoon: His grave now restored. J. Bot. Soc. South Africa 52: 12-16 (англ.)
- ↑ І цяпер для шматлікіх відаў грыбоў, вядомых з даўнейшых часоў, але ўпершыню падрабязна апісаных у гэтых кнігах, — захоўваюцца дадзеныя Персанам … назвы. — Чикин Ю. А. Общая фитопатология (часть первая): учебное пособие. — Томск: Томский госуниверситет, 2001. — 170 с.(недаступная спасылка)
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Ramsbottom, J. 1933—1934. C. H. Persoon and James E. Smith. Proc. Linn. Soc. London 146: 10-21.
- Hugo, C. E. 1965. The restoration of the grave of Christiaan Hendrick Persoon — «Prince of Mycologists.» J. Bot. Soc. South Africa 51: 37-40.
- Hugo, C. E. 1966. Christiaan Hendrik Persoon: His grave now restored. J. Bot. Soc. South Africa 52: 12-16.
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]![]() |
Хрысціян Генрых Персан на Вікісховішчы |
---|
- Персон, Христиан-Генрих // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907. (Праверана 5 кастрычніка 2009)
- Старонка пра Персана ў часопісе Persoonia (англ.) (Праверана 6 кастрычніка 2009)
- Кароткая біяграфія Персана і вопіс архіва ў Hunt Institute for Botanical Documentation, Archives Collections List, Christiaan Hendrik Persoon (1761—1836) (англ.) (Праверана 6 кастрычніка 2009)
- Пра Гербарый Персана ў Nationaal Herbarium Nederland. 2002. Collection Database (англ.) (Праверана 6 кастрычніка 2009)
- Звесткі пра Персана ў электроннай версіі часопіса Mushroom, the Journal of Wild Mushrooming Архіўная копія ад 30 мая 2013 на Wayback Machine (англ.) (Праверана 6 кастрычніка 2009)
- Нарадзіліся 1 лютага
- Нарадзіліся ў 1761 годзе
- Памерлі 16 лістапада
- Памерлі ў 1836 годзе
- Памерлі ў Парыжы
- Пахаваныя ў Парыжы
- Выпускнікі Гале-Вітэнбергскага ўніверсітэта
- Члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук
- Члены Баварскай акадэміі навук
- Члены Гётынгенскай акадэміі навук
- Асобы
- Вучоныя паводле алфавіта
- Аўтары батанічных таксонаў
- Батанікі паводле алфавіта
- Батанікі Нідэрландаў
- Міколагі паводле алфавіта
- Міколагі Нідэрландаў
- Батанікі Францыі
- Альголагі
- Ліхенолагі
- Міколагі Германіі
- Міколагі Францыі
- Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз