Перайсці да зместу

Хуршыдбану Натаван

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Хуршыдбану Натаван
азерб.: Xurşidbanu Natəvan
Асабістыя звесткі
Псеўданімы Natəvan
Дата нараджэння 6 жніўня 1832(1832-08-06)
Месца нараджэння
Дата смерці 2 кастрычніка 1897(1897-10-02) (65 гадоў)
Месца смерці
Пахаванне
Грамадзянства
Бацька Мехці Кулі Хан Карабахскі[d]
Муж Хасай-Хан Мусаевіч Уцміеў[d] і Seyid Huseyn bey Agamirov[d]
Дзеці Мехцікулі-хан Вяфа[d], Ханбіка Ханум[d] і Mir Hasan Aga Mir[d]
Прафесійная дзейнасць
Род дзейнасці паэтка, філантроп, пісьменніца
Жанр Газель (страфа) і Рубаі
Мова твораў азербайджанская мова
Грамадская дзейнасць
Член у
Лагатып Вікісховішча Медыяфайлы на Вікісховішчы

Хуршыдбану (літаратурны псеўданім Натаван, азерб.: خورشیدبانو ناتوان, Xurşidbanu Natəvan; 6 жніўня 1832(1832-08-06), Шуша, Грузінская губерня[d], Расійская імперыя — 2 кастрычніка 1897(1897-10-02), Шуша, Елізаветпальская губерня, Расійская імперыя), вядомая таксама як «Хан кызы»[1] (дачка хана) — азербайджанская[2][3] паэтэса, дачка апошняга карабахскага хана Мехці Кулі-хана, унучка Ібрагім Халіл-хана.

Жыццё

[правіць | правіць зыходнік]

Хуршыдбану Натаван нарадзілася ў 1832 годзе ў Шушы ў сям’і апошняга карабахскага хана, генерал-маёра Мехці Кулі Хана Карабахскага і ўнучкі апошняга гянджынскага хана Джавад-хана — Бедырджахан-беім (1802—1863). Пра яе дзяцінства і юнацтва вядома мала[4]. Сярод яе блізкіх сваякоў паэтамі з бацькоўскага боку былі цётка Агабаджы і дзядзька Нава, а з матчынага — дзядзька Мусахібі і Халі[4]. Яе выгадавала і выхавала іншая цётка — Гоўхар-ханум. Яна ж і абудзіла ў Натаван любоў да музыкі, паэзіі і малявання[5].

Натаван атрымала хатнюю адукацыю, вывучыла ўсходнія мовы, прачытала класічныя творы Фірдаўсі, Нізамі, Саадзі, Наваі, Фізулі і інш. Падарожнічала па Дагестану, была ў Тыфлісе, у Баку. У 1858 годзе сустрэлася ў Баку з Аляксандрам Дзюма, падарыла яму свае ручныя работы. Дзюма ж падарыў паэтэсе шахматы з вытанчанымі фігурамі[1][6]. Пра гэту сустрэчу Дзюма пісаў:

« Мы не маглі быць на першым абедзе, на які былі запрошаны дзве татарскія (гэта значыць Азербайджанскія) княгіні, маці і дачка. Па рэлігійным і грамадскаму звычаю магаметанскіх жанчын, яны не маглі падняць сваё покрыва перад замежнікамі... Адна з княгінь была жонка, а другая — дачка Мехці Куліхана, апошняга карабахскага хана. Маці можна было даць не больш за 40 гадоў, а дачцэ — 20. Абедзве яны былі ў нацыянальных касцюмах. Дачка была чароўная ў гэтым касцюме, зрэшты, больш багатым, чым грацыёзным[7] »

У 1872 годзе яна арганізавала ў Шушы і ўзначальвала літаратурны гурток «Меджлісі-Унс» («Збор сяброў»)[8], які меў творчыя сувязі з аналагічнымі гурткамі ў іншых гарадах Азербайджана[8].

Захаваліся цікавыя звесткі пра меджліс, створаны ў Шушы знаўцам класічнай усходняй музыкі Харатам Кулі (1823—1883). Меджліс гэты меў канфесійныя мэты, але, разам з рэлігійнымі спевамі, якія суправаджаюць абрадавыя дзеянні ў месяц «мухарам», тут навучаліся мастацтву мугамата. Пасля завяршэння жалобных імпрэз, да якіх рыхтаваліся некалькі месяцаў, ханендэ выконвалі тыя ж мугамы ўжо ў свецкай абстаноўцы — на вяселлях і падчас іншых свят.

«Шушынскі Ханскі палац дачкі былога ўладальніцкага хана». Паштоўка часоў Расійскай імперыі.

Натаван была паважана і шанавана ў народзе. Пры ёй у Шушы былі пабудаваныя палац, мячэць, гандлёвыя дамы, тэатр, будынкі летняга і зімовага клубаў, рэальнага вучылішча і шмат іншага[9]. У 1872 годзе Хуршыдбану з мэтай забеспячэння гарадскога насельніцтва вадой і добраўпарадкавання Шушы праведзена з крыніцы Іса у мясцовасці Сарыбаба, якая знаходзіцца на адлегласці 10 кіламетраў ад Шушы, вадаправодная лінія. На гэты праект Натаван ахвяравала сто тысяч рублёў. Гэты вадаправод дагэтуль вядомы як «Хан гызы сую». Натаван была добра адукавана, ведала ўсходнія мовы, была знаёмая з творчасцю паэтаў Усходу. Вялікую ролю ў развіцці духоўнага свету Натаван сыграў Мірза Фаталі Ахундаў, які злучыў у сваёй творчасці гуманістычныя ідэі папярэдняй Азербайджанскай літаратуры з новымі павевамі свайго часу, з пошукамі шляхоў барацьбы за народнае шчасце. Асабістае знаёмства з Ахундавым спрыяла шырокай цікавасці Хуршыдбану да грамадскіх пытанняў і карыснай дзейнасці.

Хуршыдбану Натаван памерла ў верасні — 8 кастрычніка 1897 года (рабі вус-сані 1314 года) у Шушы[10]. Пахавана ў Агдаме, на могілках «Імарэт»[1].

Асабістае жыццё

[правіць | правіць зыходнік]
Хуршыдбану Натаван, яе сын Мехцікулі-хан Вяфа і дачка Ханбіка Ханум.

Натаван належала да былой кіруючай сям’і Карабахскага ханства — джэваншырам, якія з’яўляліся мусульманамі-шыітамі.

На пачатку 1870-х гадоў ёй належалі землі 53 паселішчаў (1,778 дымаў) Варандынскага, Джэваншырскага, Зангезурскага, Кебірлінскага і Челябюрдскага ўчасткаў Шушынскага павета, а пасля смерці маці ў 1861 годзе Натаван адышлі зямлі яшчэ 9 паселішчаў (186 дыма)[10].

У першы раз яна выйшла замуж за кумыкскага князя, генерал-маёра Хасай-хана Уцміева, ад шлюбу з якім нарадзілася двое дзяцей-сын Мехцікулі-хан (1855—1900) і дачка Ханбіка Ханум (1856—1921)[10]. Па звестках Салмана Мумтаза, гэты шлюб стаў палітычным ходам Каўказскага намесніка Міхаіла Сямёнавіча Варанцова:

« У той час каўказскім кіраўніком быў фельдмаршал Варанцоў, ён выкарыстаў разнастайныя прыёмы і прымаў разнастайныя меры, каб у Азербайджане не ўзнікалі паўстанні; усюды ставіў назіральнікаў. Таму ён і прымусіў Натаван выйсці замуж за аднаго са сваіх стаўленікаў („падручных“ у крыніцы) — дагестанскага князя генерала Хасай-хана..., але Натаван зусім не кахала яго. Шмат гадоў пражыла з ім гвалтоўна[7]. »

У другі раз яна выйшла замуж за жыхара Шушы, «простага чалавека» Сейіда Гусейна Агамірава[4][10]. Ад гэтага шлюбу ў яе было пяцёра дзяцей — трое сыноў: Мір Абас-ага (1868—1885), Мір Гасан-ага (1870—1903) і Мір Джафар-ага (?—1914?), а таксама дзве дачкі Сара-бегум і Хаджар-біке[10].

Творчасць

[правіць | правіць зыходнік]

Поўны дыван Натаван не захаваўся, але ў асноўным маецца яе мастацка аформлены альбом з 13 вершамі на азербайджанскай мове[4]. Аўтографы Натаван напісаны каліграфічным змяшаным почыркам насталік-шыкастэ[4]. Яна таксама напісала некалькі газэляў на персідскай мове[4].

Малюнак, зроблены Натаван.

Першы зборнік вершаў паэтэсы быў выдадзены Салманам Мумтазам у 1928 годзе[4].

Натаван пачала свой творчы шлях у 1850-х гадах. Напісаныя раннія вершы пад подпісам «Xurşid» яна страціла, толькі вельмі малая частка захавалася да нашых часоў. З 1870 года ўзяла псеўданім «Natəvan». Яшчэ пры Натаван яе вершы перадаваліся з вуснаў у вусны і распаўсюдзілася ў выглядзе жывапісу. Па змесце вершы Хуршыдбану дзяліліся на 4 часткі: любоўныя вершы, вершы, прысвечаныя прыроднай прыгажосці, рыфмы, якія напісала сучаснікам, і сумныя вершы.

Натаван — аўтар лірычных вершаў, у большасці навеяных сумам па рана памерламу сыну («Я плачу», «Сышоў», «Сыну майму» і інш.), у якіх, аднак, праслізгваюць і сацыяльныя матывы, — галоўным чынам скаргі на бяспраўе жанчын у грамадстве. Асноўныя матывы паэзіі Хуршыдбану Натаван — любоў да жыцця, мары пра шчасце, гора маці, якая страціла любімага сына. Акрамя вершаванай творчасці, Натаван таксама займалася жывапісам. Яна стварала пейзажы, выявы кветак і ўзоры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.

Памяць

[правіць | правіць зыходнік]
  • У Агдаме, дзе была пахавана паэтэса, быў усталяваны надмагільны помнік. Пасля вяртання Агдама і Агдамскага раёна ў Азербайджан, было выяўлена, што надмагільны помнік разбураны армянамі, а магіла апаганена і выкапана, астанкі вынесеныя. Вядомы французскі фотажурналіст Рэза Дэгаці былі апублікаваныя фота і відэаматэрыялы, факт таксама быў пацверджаны Міністэрствам культуры Азербайджана[11][12][13][14][15][16][17].
  • У 1960 годзе ў цэнтры Баку ўсталяваны помнік (скульптар Амар Эльдараў).
  • На радзіме, у Шушы, у 1982 годзе ў рамках «Дзён паэзіі Вагіфа» быў усталяваны бюст Хуршыдбану Натаван (скульптар Хаят Абдулаева)[18]. Пасля заняцця Шушы армянамі ў маі 1992 года бронзавыя бюсты Натаван, Узеіра Гаджыбекава і бюст Бюль-Бюля былі дэмантаваны і вывезены ў Грузію на металалом, дзе былі выкупленыя азербайджанскімі ўладамі. Да 2021 года бюст са слядамі куль і адбітым вялікім пальцам знаходзіўся ў экспазіцыі пад адкрытым небам Музея мастацтваў у Баку[19][20]. 14 студзеня 2021 года бюст быў зноў усталяваны ў Шушы[21].
  • У лютым 2016 года помнік Натаван быў усталяваны ў цэнтральным парку горада Ватэрлоа (Бельгія) скульптарам Імранам Мехдзіевым пад кіраўніцтвам Таіра Салахава[22]. У сакавіку 2020 года невядомыя аблілі помнік белай фарбай і пашкодзілі пастамент[23].
  • У 2017 годзе ў французскім горадзе Эвіян-ле-Бэн быў адкрыты помнік паэтэсе[24].
  • 21 верасня 2022 года ў Шушы стартаваў міжнародны шахматных турнір, прысвечаны памяці Натаван.

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. 1 2 3 Под ред. Дж. Кулиева. Натәван. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1983. — Т. 7. — С. 163—164.
  2. ↑ Поэты Азербайджана (руск.). — Советский писатель [Ленинградское отд-ние], 1962. — С. 297. — 450 с. Архівавана 22 лютага 2024 года.
  3. ↑ Аслан, З.М. Роль Хуршидбану Натаван в формировании карабахской литературной среды XIX века.(руск.) // Alfred Nobel University Journal of Philology. — 2019. — С. 75-79.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Джафарзаде 1961.
  5. ↑ Под ред. Дж. Кулиева. Натәван. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1983. — Т. 7. — С. 163—164.
  6. ↑ Путешествие на Кавказ. Архівавана з першакрыніцы 12 ліпеня 2019. Праверана 8 снежня 2009.
  7. 1 2 Джафарзаде 1961, с. 44.
  8. 1 2 www.womenmusic.aznet.org. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2019. Праверана 1 верасня 2009.
  9. ↑ В Доме культуры имени М.Азизбекова прошло мероприятие, посвященное Хуршидбану Натаван — Trend Life. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2019. Праверана 3 жніўня 2013.
  10. 1 2 3 4 5 Исмаилов Э. Э. Ханы Карабахские: поколенное описание старшей линии рода // Журнал «Кавказ & Глобализация». — CA&CC Pres, 2014. — Т. 4, Выпуск 3-4. — С. 160—162.
  11. ↑ Məşhur fotoqraf Rza Diqqəti Ağdamda Natəvanın məqbərəsində törədilən vandalizmlə bağlı paylaşım edib - Xəbərlər. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi (27 студзеня 2021). Архівавана з першакрыніцы 27 студзеня 2021. Праверана 12 сакавіка 2021.
  12. ↑ Армяне не только уничтожили памятник Натаван в Агдаме, но и осквернили ее могилу - ФОТО – ВИДЕО (руск.). 1news.az. Архівавана з першакрыніцы 2 сакавіка 2021. Праверана 12 сакавіка 2021.
  13. ↑ Reza Deghati (руск.). www.facebook.com. Архівавана з першакрыніцы 25 сакавіка 2021. Праверана 12 сакавіка 2021.
  14. ↑ AZE. Армяне разрушили могилу Натаван, даже кости вытащили. ФОТО (англ.). AZE.az (27 студзеня 2021). Праверана 12 сакавіка 2021.
  15. ↑ Армяне разрушили памятник Натаван и унесли ее останки - ФОТО - ВИДЕО (руск.). Day.Az (27 студзеня 2021). Архівавана з першакрыніцы 5 сакавіка 2021. Праверана 12 сакавіка 2021.
  16. ↑ Это могила последней принцессы Карабахского ханства Хуршидбану Натаван, эти варвары вскрыли могилу (руск.). Архівавана з першакрыніцы 25 сакавіка 2021. Праверана 12 сакавіка 2021.
  17. ↑ Məşhur fotoqraf Rza Diqqəti Ağdamda Natəvanın məqbərəsində törədilən vandalizmlə bağlı paylaşım edib (азерб.). Heydər Əliyev Mərkəzlərinin İnformasiya Portalı. Архівавана з першакрыніцы 25 сакавіка 2021. Праверана 12 сакавіка 2021.
  18. ↑ Ханлар Ахмедов и Намиг Дадашов рассказали о создании бюстов, возвращенных в Шушу: Перед домом Бюльбюля был еще памятник юному вокалисту. Архівавана з першакрыніцы 19 студзеня 2022. Праверана 19 студзеня 2022.
  19. ↑ Ключ от Карабаха. Архівавана з першакрыніцы 19 студзеня 2022. Праверана 19 студзеня 2022.
  20. ↑ Том де Ваал. «Черный сад». Глава 12. Шуша. Последняя цитадель(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 27 сакавіка 2009. Праверана 18 лютага 2025.
  21. ↑ Ильхам Алиев рассказал, как Азербайджан выкупил у Армении памятники азербайджанским деятелям культуры. Архівавана з першакрыніцы 15 студзеня 2021. Праверана 15 студзеня 2021.
  22. ↑ Агавердиев Т. В Бельгии открыт памятник Хуршидбану Натаван (ФОТО) // trend.az. — 2016. — 18 лютага Архівавана з першакрыніцы 13 мая 2016.
  23. ↑ Гасымов Р. В Бельгии осквернили памятник поэтессе Хуршидбану Натаван – ФОТО // Новая Эпоха. — 2020. — 10 сакавіка Архівавана з першакрыніцы 1 снежня 2024.
  24. ↑ Во Франции открылся памятник великой азербайджанской поэтессе // Sputnik. — 2017. — 4 ліпеня Архівавана з першакрыніцы 13 ліпеня 2018.

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
  • Джафарзаде А. Хуршид Бану Натаван — поэтесса и художница Азербайджана XIX века // Труды республиканского рукописного фонда. — Баку, 1961. — Т. I.
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Хуршыдбану_Натаван&oldid=5117474"