Х (кірыліца)
|
Літара Х | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||
| Кірыліца | ||||||
|
А · Б · В · Г · Ґ · Д · Ѓ | ||||||
| Неславянскія літары | ||||||
|
А̄ · А́ · А̀ · Ӑ · А̂ · А̊ · Ӓ | ||||||
| Састарэлыя літары | ||||||
|
Ꙁ · Ꙇ · Ҁ · Ѻ · Ѹ · Ѡ · Ѽ | ||||||
| Літары кірыліцы |
Х, х — літара ўсіх славянскіх кірылічных алфавітаў (22-я ў балгарскім, 23-я ў рускім, 24-я ў беларускім, 26-я ў сербскім і ўкраінскім, 27-я у македонскім); выкарыстоўваецца таксама ў алфавітах некаторых неславянскіх моў.
У стара- і царкоўнаславянскай азбуках носіць назву «хер», паходжанне якога незразумела: лічыць яго, як гэта часта робіцца, звязаным са словам «херувім» цяжка (апошняе не змяшчала яця, хоць у якасці фанетычнай адаптацыі мяккіх заднеязычных яць мог часам з’яўляцца ў запазычаннях); іншая версія адсылае да грэчаскіх слоў накшталт χαι̃ρε (радуйся) або χείρ [хір] (рука). У кірыліцы звычайна лічыцца 23-й па парадку; у глаголіцы па ліку 24-я, мае выгляд Ⱈ.
Гісторыя
[правіць | правіць зыходнік]Паходзіць з кірыліцкай 
(«хер»), якая адпавядала грэка-візантыйскай устаўнай Χ («хі»). У старабеларускую графіку перайшла са старажытнарускага пісьменства. Абазначала зычныя гукі [х], [х’] (хата, хитрый). Мела таксама лічбавае значэнне «шэсцьсот». У рукапісах XIV—XVII стагоддзяў у сувязі з функцыянаваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія памагаюць вызначаць час і месца напісання помнікаў. У XVI стагоддзі акрамя рукапіснай набыла друкаваную форму. Пачынаючы з Ф. Скарыны, стала адрознівацца як малая і вялікая, хоць ужыванне вялікай літары ва ўласных імёнах, геаграфічных назвах і ў пачатку сказаў не было яшчэ паслядоўным[1].
У старажытнасці існавала і другое глагалічнае напісанне, так званае «павукападобнае» — у выглядзе кружка з чатырма кручкамі: Ⱒ. Яно таксама паходзіць ад грэчаская літары Χ («хі») і сустракаецца ў помніках 4 разы: 1 раз у Асеманіевым Евангеллі і 3 разы ў Сінайскім псалтыры. Ва ўсіх выпадках знак перадаваў першую літару ў слове «хлъмъ» (узгорак). Паводле звестак «Азбучнай малітвы» Канстанціна Праслаўскага і Мюнхенскага абэцэдарыя, «павукападобнае х» — Ⱒ — уваходзіла ў глагалічны алфавіт як асобная (33-я па ліку) літара.[2]
Асноўная ж глагалічная форма невыразнага паходжання (звычайна таксама выводзіцца з грэчаскай «хі», але пры гэтым незразумелая поўная несіметрычнасць выніку; ёсць таксама версія са змененым лацінскім h).
Форма кірылічнай літары Х прыкметных варыянтаў не мела, хіба што ў скорапісе магла адлюстроўвацца ў адзін росчырк без адрыву пяра ад паперы, што звычайна выглядала падобна на рукапіснае α. З увядзеннем грамадзянскага шрыфту напісанне літары Х атаясамілася з формай лацінскай літары «ікс». З’явілася таксама надпісная форма літары.
Беларуская мова
[правіць | правіць зыходнік]У сучаснай беларускай мове абазначае шумныя глухія фрыкатыўныя (шчылінныя) заднеязычныя зычныя гукі [х], [х’] (хвост, хістаць — [х’істац’]). Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную форму. Ужываецца ў афіцыйных абрэвіятурах (ХДС, ХТЗ). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне дваццаць другі (група «Х»), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (шыфр № 6х)[1].
Іншыя мовы
[правіць | правіць зыходнік]Руская мова
[правіць | правіць зыходнік]У сучаснай рускай мове літара Х абазначае глухі велярны фрыкатыўны зычны гук: цвёрды [x] або мяккі [xʲ].
Сербская мова
[правіць | правіць зыходнік]У сербскай вымаўленне літары Х аслаблена да [h] і нават да поўнага знікнення гука, у сувязі з чым Вук Караджыч першапачаткова гэтую літару наогул не ўключыў у сербскі алфавіт падчас рэформы, што моцна змяніла аблічча шматлікіх слоў: ду(х)овник, патријар(х), (Х)орације, (х)ришћанство, (Х)рватска.
Макшанская мова
[правіць | правіць зыходнік]У макшанскай мове абазначае гук [х], а таксама выкарыстоўваецца ў дыграфах лх [l̥] і рх [r̥] (пар. лацінскія lh і rh).
Чачэнская мова
[правіць | правіць зыходнік]У чачэнскай граматыцы літара Х з’яўляецца гайтарам (паказчыкам) хаталург дажара (рэчыўнага склону).
Табліца кодаў
[правіць | правіць зыходнік]| Рэгістр | Дзесяціч- ны код |
16-рыч- ны код |
Васьмерыч- ны код |
Двайковы код | |
|---|---|---|---|---|---|
| Юнікод | Прапісная | 1061 | 0425 | 002045 | 00000100 00100101 |
| Радковая | 1093 | 0445 | 002105 | 00000100 01000101 | |
| ISO 8859-5 | Прапісная | 197 | C5 | 305 | 11000101 |
| Радковая | 229 | E5 | 345 | 11100101 | |
| КАІ-8 | Прапісная | 232 | E8 | 350 | 11101000 |
| Радковая | 200 | C8 | 308 | 11001000 | |
| Windows-1251 | Прапісная | 213 | D5 | 325 | 11010101 |
| Радковая | 245 | F5 | 365 | 11110101 |
У HTML вялікую літару: Х можна запісаць як Х або Х, а маленькую х — як х або х.
Гл. таксама
[правіць | правіць зыходнік]Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ а б Х // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 596. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.
- ↑ Барыс Флора. Паданні аб пачатку славянскага пісьменства. Каментары да Падання чарнарызца Храбра «Пра пісьмёны». Архівавана з першакрыніцы 12 кастрычніка 2008. Праверана 7 верасня 2008.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.