Шаўкоўніца белая

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Шаўкоўніца белая
Schildau Maulbeerbaum Collage.jpg
Агульны выгляд дарослага дрэва ў розныя поры года
Германія
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Morus alba L., 1753

Сінонімы
  • Morus atropurpurea Roxb.
  • Morus chinensis Lodd. ex Loudon
  • Morus intermedia Perr.
  • Morus latifolia Poir.
  • Morus multicaulis (Perr.) Perr.
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   19066
NCBI   3498
EOL   594885
GRIN   t:24607
IPNI   30051955-2
TPL   kew-2501381

Шаўкоўніца белая (Mórus álba) — ліставое дрэва; від роду шаўкоўніца (Morus) сямейства тутавыя (Moraceae)[3].

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Morus alba Blanco1.206.png

Дрэва вышынёй да 15-18 м з разгалістай шарападобнай кронай, часам ніцай[3].

Ствол і буйныя галіны пакрытыя шаравата-бурай карой[3].

Лісце шырокаяйкападобнае, суцэльнае або 3-11-лопасцевае, пры аснаванні няроўнабокае, чарашковае, па краі пальчата-зубчастае, зялёнае, дробнае, 5-15 см даўжынёй[3]. Размешчана на парастках двух тыпаў: падоўжаных вегетатыўных і скарочаных урадлівых.

Кветкі аднаполыя, сабраны ў суквецці: тычынкавыя — у паніклыя цыліндрычныя каласы, песцікавыя — у кароткія авальныя на вельмі кароткіх кветканосах, амаль сядзячыя[3]. Вось суквецця пры плодзе разрастаецца, утвараючы суплоддзі са шматлікіх арэшкаў, заключаных у разрослыя мясістыя і сакавітыя каляплоднікі. Цвіце ў красавіку — маі, плады спеюць у маі — чэрвені[3].

Суплодзішматкасцянкі, даўжынёй 0,7-4 см, цыліндрычныя, канічныя або круглявыя, белыя або афарбаваныя ў жоўты, ружовы ці чырвоны колер[3]. Смак прыкра салодкі. Яны ядомыя ў свежым выглядзе (белыя, мяккія і ад лёгкага трасення галінкі падаюць на зямлю[3]), іх можна сушыць і збражваць у віно; смак па насычанасці саступае чорнай шаўкоўніцы.

Morus alba-leaves.jpg
Morus alba flowers in India.jpg
Morus-2012-06-03-1-1024.JPG
Morus alba bark.jpg
Morus alba pendula Syrets1.JPG
Злева направа: Розная форма лісця. Кветкі. Плады. Кара. Ніцая форма кроны

Гісторыя і распаўсюджанне[правіць | правіць зыходнік]

Gorskii 20118u.jpg
Галінка белай шаўкоўніцы. Фота С. М. Пракудзіна-Горскага (1909—1915)
20151109Morus alba.jpg
Белая шаўкоўніца ў восеньскай афарбоўцы

Шаўкоўніца белая паходзіць з усходніх раёнаў Кітая, дзе яна культывуецца ўжо каля чатырох тысяч гадоў у якасці корму для тутавага шаўкапрада. З Кітая шаўкоўніца распаўсюдзілася ў Сярэднюю Азію, Афганістан, Паўночную Індыю(руск.) бел., Пакістан, Іран, некалькі пазней — у Закаўказзі. Прыкладна ў VI стагоддзі з’явілася ў Грузіі, у Еўропе вядомая з XII стагоддзя, у Амерыцы — не раней XVI стагоддзя. У XVII стагоддзі разводзілася ў Маскве, аднак клімат апынуўся занадта суровым для яе, і вырошчванне шаўкоўніцы перамясцілася ў Ніжняе Паволжа і на Паўночны Каўказ[4].

Шырока натуралізавалася ад Індыі, Афганістана і Ірана да Іспаніі і Партугаліі. У сярэдзіне XX стагоддзя атрымала шырокае распаўсюджанне на поўдні еўрапейскай часткі СССР, у сувязі з правядзеннем агралесамеліярацыйных работ па барацьбе з засухай і стварэннем лесаахоўных палос(руск.) бел.[5].

Хімічны састаў[правіць | правіць зыходнік]

Лісце шаўкоўніцы белай утрымлівае дубільныя рэчывы (3,2-3,7 %), флаваноіды(руск.) бел. (да 1 %), кумарыны(руск.) бел., арганічныя кіслоты, смолы, эфірны алей (0,03-0,04), стэрыны (β-сітастэрыны, капестэрын).

У пладах змяшчаецца да 12 % цукроў (часам і да 23 %), прадстаўленых у асноўным монацукрыдамі, каля 1,5 % азоцістых рэчываў, 0,1 % фосфарнай кіслаты(руск.) бел., флаваноіды, карацін, пекцін, арганічныя кіслоты (яблычная, лімонная), трохі вітаміна С і дубільных рэчываў.

Значэнне і выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

У кулінарыі[правіць | правіць зыходнік]

Tû (Morus) Amed 2012.JPG
Плады белай шаўкоўніцы

Ягады маюць прыемны кісла-салодкі смак і выкарыстоўваюцца для прыгатавання мармеладу, сіропаў, кампотаў, варэння, павідла, бякмесу і алкагольных напояў[3].

Ягады белай шаўкоўніцы добра сушацца і добра захоўваюцца ў высушаным стане[3]. У эпоху да прамысловай выпрацоўкі белага цукру ягады шаўкоўніцы разам з курагой(руск.) бел., разынкамі і сушанай дыняй выкарыстоўваліся як натуральныя заменнікі цукру[3]. Да таго ж, яны былі і засталіся значна больш карыснымі з-за ўтрымання пектынавых рэчываў і мікраэлементаў, якіх пазбаўленыя прамысловыя формы цукру. Сушаная форма дазваляе падоўжыць лячэбна-аздараўленчае дзеянне натуральнымі рэчывамі ў зімовы перыяд. З сушаных пладоў таксама робяць муку, якую можна падмешваць у цеста[3].

Лісце заварваюць як гарбату.

Выкарыстанне ў медыцыне[правіць | правіць зыходнік]

Cozcurrita 02 by-dpc.jpg
Белая шаўкоўніца ў Іспаніі

Здаўна выкарыстоўваецца ў народнай медыцыне розных краін. Кара ствалоў і каранёў у выглядзе воднага адвару(руск.) бел. выкарыстоўваецца пры кашлі, бранхіце, бранхіяльнай астме(руск.) бел., як адхарквальнае, мачагоннае, а таксама пры эпілепсіі і гіпертаніі.

Сок кары каранёў п'юць нашча як супрацьгліставы сродак. Лісце ў выглядзе настою(руск.) бел. выкарыстоўваюць як гарачкапаніжальнае пры прастудных захворваннях. Сок свежага лісця супакойвае зубны боль.

Свежыя плады ўжываюць пры язве страўніка(руск.) бел. і дванаццаціперснай кішкі(руск.) бел..

Сіроп (дашаб), звараны з пладоў шаўкоўніцы, ужываюць пры сардэчна-сасудзістых захворваннях, малакроўі, як кровесуцішальнае пры пасляродавых, маткавых крывацёках, крапіўніцы(руск.) бел. і шкарлятыне.

Ужыванне ў сельскай гаспадарцы і ландшафтным дызайне[правіць | правіць зыходнік]

Жалосни дуд, Калемегдан - пролеће.jpg
Белая шаўкоўніца ў парку Калемегдан у Бялградзе

Лісце белай шаўкоўніцы з’яўляецца пераважнай ежай для шаўкапрадаў і можа выкарыстоўвацца для харчавання буйной рагатай жывёлы(руск.) бел. і коз, а плады можна даваць свойскай птушцы ў якасці дыетычнага дадатку.

Шаўкоўніца белая традыцыйна садзіцца ўздоўж абочын і пры дарогах. Яе шчыльны цень прыемны ў спёку. Дэкаратыўнасць галін, лісця і формы кроны робіць шаўкоўніцу белую часта выкарыстанай у грамадскіх парках і садах, алеях і жывых агароджах. Прыярытэтныя пасадкі мужчынскіх дрэў, таму што яны не плоданасяць. Жаночыя і аднадомныя асобнікі маюць багатае плоданашэнне, а іх шматлікія плады вельмі забруджваюць прастору вакол дрэў, таму павінны штодня выдаляцца.

Карані шаўкоўніцы дапамагаюць прадухіліць эрозію глебы. Яна добра прыстасоўваецца да забруджвання паветра.

У культуры выведзена каля 400 сартоў і разнавіднасцяў, якія адрозніваюцца па колеры лісця і форме кроны, колеры пладоў і г. д[6]

Прымяненне ў дрэваапрацоўчай прамысловасці[правіць | правіць зыходнік]

Morus alba wood ray section 1 beentree.jpg
Падоўжны спіл драўніны

Драўніна шаўкоўніцы вельмі каштоўная з-за сваіх якасцяў — яна шчыльная, пругкая, цяжкая, мае жоўты колер[3]. У Сярэдняй Азіі яе выкарыстоўваюць для вырабу музычных інструментаў[3]. Выкарыстоўваецца як будаўнічы і дэкаратыўны матэрыял у сталярнай і бондарнай вытворчасці, для вырабу шавецкіх цвікоў[3].

Вядомыя асобнікі[правіць | правіць зыходнік]

MD.C.C - Dud alb (3), Grădina Publică „Ștefan cel Mare” - may 2016 - 05.jpg
Адна з шаўкоўніц у грамадскім парку «Штэфан чэл Марэ(руск.) бел.» у Кішынёве

Некаторыя белыя шаўкоўніцы ахоўваюцца законамі тых дзяржаў, на тэрыторыі якіх яны знаходзяцца, паколькі яны прызнаны помнікамі прыроды. Некаторыя з іх пералічаны ніжэй:

Ахова[правіць | правіць зыходнік]

З 2011 года нарыхтоўка драўніны шаўкоўніцы ў Расіі забаронена[8].

Уплыў на культуру[правіць | правіць зыходнік]

У літаратуры[правіць | правіць зыходнік]

Згадваецца ў Бібліі. У Евангеллі ад Лукі (17,6) прыводзіцца прыпавесць Ісуса са словамі «Калі б вы мелі веру з гарчычнае зерне, вы б сказалі гэтаму сікамінаваму дрэву: вырвіся з коранем і высадзіся ў моры, і будзе вам паслухмянае». Лягчэй зразумець, што вырыванне шаўкоўніцы з каранямі было вельмі цяжкім, калі ўлічыць, што ў Ізраілі яе карані і ствол абкладвалі камянямі і грудамі зямлі, каб не адбылося пералому. Акрамя таго, абкладзены зямлёю ствол ствараў параснік, які замяшчаў ролю ствала пасля яго пералому (ствол шаўкоўніцы дастаткова далікатны)[9].

У геральдыцы[правіць | правіць зыходнік]

Шаўкоўніца белая, яе лісце, плады і галіны прысутнічаюць на гербах адразу некалькіх іспанскіх адміністрацыйных адзінак, у тым ліку на гербах муніцыпалітэтаў Мараль-де-ла-Рэйна(руск.) бел., Каратаунас(руск.) бел., Чурыяна-дэ-ла-Вега(руск.) бел., Ла-Марэра(руск.) бел., Навальмараль(руск.) бел., Навальмаралеха(руск.) бел., Ла-Побла-дэ-Вальбона(руск.) бел., Керо(руск.) бел., Вілаўяда(ісп.) бел., Мараледа-дэ-Сафаёна(руск.) бел., Мора-дэ-Эбро(руск.) бел.. Таксама выяву шаўкоўніцы белай можна пабачыць на гербе нямецкага Эркнера(руск.) бел., французскага Ліёна і іншых населеных пунктаў

У філатэліі[правіць | правіць зыходнік]

У 1974 годзе выява шаўкоўніцы белай была выкарыстана Поштай В'етнама[10], а ў 2013 годзе - Поштай Украіны.

Зноскі

  1. Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Тут чёрный и тут белый // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение — Мн: Ураджай, 1975. — С. 105-107. — 200 с. — 130 000 экз.
  4. Вехов В. Н. и др. Культурные растения СССР / Отв. ред. Т. А. Работнов — М.: Мысль, 1978. — С. 76. — 336 с.
  5. Постановление Совета Министров СССР и ЦК ВКП(б) от 20.10.1948 № 3960 (руск.) 
  6. Вукићевић Емилија Декоративна дендрологија — 2.. — Београд, 1982. — С. 243-244.
  7. Катэгорыя батанічных помнікаў прыроды ў Малдове
  8. Приказ Рослесхоза от 05.12.2011 № 513 «Об утверждении Перечня видов (пород) деревьев и кустарников, заготовка древесины которых не допускается»
  9. Zofia Włodarczyk Rośliny biblijne. Leksykon — Kraków, 2011. — ISBN 978-83-89648-98-3.
  10. Паштовая марка В'етнама

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]