Эржэбэт Батары
| Эржэбэт Батары | |
|---|---|
| венг.: Báthory Erzsébet | |
 | |
| Імя пры нараджэнні | Эржэбэт Батары |
| Мянушка |
«Чахціцкая пані» «Крывавая графіня» |
| Дата нараджэння | 7 жніўня 1560 |
| Месца нараджэння | Ньірбатар, Каралеўства Венгрыя |
| Грамадзянства |
 Каралеўства Венгрыя |
| Дата смерці | 21 жніўня 1614 (54 гады) |
| Месца смерці | Чахціцкі замак, Каралеўства Венгрыя |
| Забойствы | |
| Колькасць ахвяр | дакладна не ўстаноўлена; прыпісвалася да 650 |
| Асноўны рэгіён забойстваў | Каралеўства Венгрыя |
| Арышт і пакаранне | |
| Пакаранне | утрыманне ў Чахціцкім замку без суда і прысуду |
Э́ржэбэт Ба́тары[1][2] (таксама Лізавета Батары[3]; венг.: Báthory Erzsébet, [ˈbaːtori ˈɛrʒeːbɛt], славацк.: Alžbeta Bátoriová; 7 жніўня 1560, Ньірбатар, Каралеўства Венгрыя — 21 жніўня 1614, Чахціцкі замак, Каралеўства Венгрыя) — венгерская графіня з роду Батары, пляменніца Стэфана Баторыя, сумна вядомая масавымі забойствамі служанак і маладых дзяўчат. Маштаб гэтых злачынстваў і асабістая віна Батары застаюцца прадметам спрэчак гісторыкаў.[4]
Згадваецца ў Кнізе рэкордаў Гінэса як жанчына-забойца з найбольшай колькасцю ахвяр. Разам з тым арганізацыя падкрэслівае, што яе біяграфія настолькі абрасла легендамі, што гістарычныя факты цяжка аддзяліць ад выдумкі, а колькасць ахвяр застаецца спрэчнай.[5][6]
Біяграфія
[правіць | правіць зыходнік]Раннія гады
[правіць | правіць зыходнік]Яе бацькамі былі Дзьёрдзь Батары і Ганна Батары. Яны паходзілі з дзвюх галін адной сям'і — Батары. Ганна Батары была сястрой будучага караля Польшчы Стэфана Баторыя і дачкой палаціна Венгрыі Іштвана IV.[7]
Эржэбэт правяла дзяцінства ў замку Эчэд. У 1570 годзе яе бацькі дамовіліся з Урсулай Каніжаі пра будучы шлюб дзяцей. 8 мая 1575 года пятнаццацігадовая Эржэбэт выйшла замуж за дваццацігадовага Ферэнца Надашдзі; вяселле адбылося ў Варанне (цяпер Вранаў-над-Топляў у Славакіі).[7] У якасці шлюбнага падарунка муж падараваў Эржэбэт Чахціцкі замак у славацкіх Малых Карпатах, які ў той час быў маёмасцю імператара.
У 1578 годзе Ферэнц Надашдзі быў прызначаны камандуючым венгерскімі войскамі ў вайне супраць турак. Ён шмат часу праводзіў у ваенных паходах супраць Асманскай імперыі і быў вядомы пад мянушкай «Чорны бей». У час яго адсутнасці Эржэбэт займалася кіраваннем вялікімі сямейнымі ўладаннямі.[7] У 1602 годзе Ферэнц Надашдзі канчаткова выкупіў Чахціцкі замак у караля Рудольфа II у вечнае валоданне.[8]
У студзені 1604 года Ферэнц Надашдзі памёр, і Эржэбэт засталася ўдавой. Паколькі іх сын Павел быў яшчэ непаўналетнім, яна працягвала кіраваць значнымі ўладаннямі сям’і.[7]
Меркаваныя забойствы
[правіць | правіць зыходнік]
Дакладны час, калі пачаліся меркаваныя злачынствы, невядомы. Прынята лічыць, што гэта адбылося паміж 1585 і 1610 гадамі. У пачатку XVII стагоддзя распаўсюдзіліся чуткі пра жорсткае абыходжанне са служанкамі і смерці маладых дзяўчат у яе ўладаннях. У сакавіку 1610 года палацін Венгрыі Дзьёрдзь Турза, дзейнічаючы з волі караля Венгрыі Мацяша II, распачаў расследаванне справы Батары. У 1610—1611 гадах былі апытаныя 317 сведкаў, аднак большасць паказанняў грунтавалася на чутках. Паводле Венгерскага нацыянальнага архіва, расследаванне не выявіла сведкі, які мог бы надзейна пацвердзіць, што Батары асабіста здзейсніла прыпісаныя ёй шматлікія забойствы. Лічба ў 650 ахвяр паходзіла з паказання адной сялянскай дзяўчыны, якая сама не была сведкай гэтых забойстваў.[4]
Затрыманне і прысуд
[правіць | правіць зыходнік]29 снежня 1610 года людзі Дзьёрдзя Турзы прыбылі ў Чахціцэ і затрымалі Батары. Пры гэтым яны не знайшлі прадметаў ці месца, якія маглі б служыць доказам забойства некалькіх соцень дзяўчат.[4] Яе бліжэйшых слуг дапытвалі, у тым ліку з ужываннем катаванняў, і некалькіх з іх неўзабаве пакаралі смерцю. Сама Эржэбэт перад судом не паўстала і прысуду ёй не вынеслі. Яе ізалявалі ў Чахціцкім замку, дзе яна заставалася да смерці ў жніўні 1614 года.[4][7]
Пазнейшыя сведчанні
[правіць | правіць зыходнік]Шырока вядомы аповед пра тое, што Батары нібыта забівала дзяўчат і купалася ў іх крыві дзеля захавання маладосці, не сустракаецца ў дакументах расследавання пачатку XVII стагоддзя. Ён быў апублікаваны толькі ў 1729 годзе езуітам Ласла Турацы і пазней стаў адной з асноўных частак легенды пра «Крывавую графіню».[4] Менавіта гэтая пазнейшая легенда ў значнай ступені сфарміравала вобраз Батары ў масавай культуры.
Дзеці
[правіць | правіць зыходнік]Паводле звестак пра сям’ю Надашдзі, у Эржэбэт і Ферэнца нарадзілася пяць або шэсць дзяцей. Дарослага ўзросту дасягнулі Ганна, Кацярына і Павел; Урсула і Андраш памерлі ў дзяцінстве, прычым Андраш — у пачатку 1603 года. Дакладныя даты нараджэння большасці дзяцей невядомыя.[9]
Гл. таксама
[правіць | правіць зыходнік]Зноскі
- ↑ Шчур Макс. Да Вэстоніі . ЛітРАЖ (7 кастрычніка 2012). Праверана 25 жніўня 2026.
- ↑ Расінскі Андрэй. «Пэрсанаж», «Элемэнтарныя часьцінкі», «Мэтамарфозы», «Дэжа вю», «Містыфікацыя», «Д’ябал носіць Prada» . Наша Ніва (24 красавіка 2007). Праверана 25 жніўня 2026.
- ↑ Аснарэўскі Я. Знатныя гісторыі: эліта Гродна ў перыяд XVI—XVIII стагоддзяў. — Ridero, 2021. — ISBN 978-5-0056-1132-1.
- 1 2 3 4 5 H. Németh István. Báthory Erzsébet és bűnpere (венг.). Magyar Nemzeti Levéltár (18 лютага 2016). Праверана 24 жніўня 2026.
- ↑ Most prolific serial killer (female) (англ.). Guinness World Records. Праверана 24 жніўня 2026.
- ↑ Sanj Atwal. Was Elizabeth Báthory truly the most prolific female serial killer ever? (англ.). Guinness World Records (6 чэрвеня 2023). Праверана 24 жніўня 2026.
- 1 2 3 4 5 Báthory Erzsébet (венг.). Nádasdy Ferenc Múzeum. Праверана 24 жніўня 2026.
- ↑ História hradu (славацк.). Čachtický hrad. Праверана 24 жніўня 2026.
- ↑ Szibler Gábor. „Az gyermek jó és nagy…”. A Nádasdy-gyerekek (венг.). Nádasdy Ferenc Múzeum (25 красавіка 2017). Праверана 24 жніўня 2026.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Lengyel Tünde, Várkonyi Gábor. Báthory Erzsébet. Egy asszony élete. — Budapest, 2010.
Тэматычныя сайты | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Слоўнікі і энцыклапедыі | |||||
| Генеалогія і некрапалістыка | |||||