Перайсці да зместу

Януш Валюсь

Неправераная
З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Януш Валюсь
Дата нараджэння 14 студзеня 1953(1953-01-14) (73 гады)
Месца нараджэння
Грамадзянства
Злачынствы
Рэгіён здзяйснення ПАР
Прызнаны вінаватым у забойства
Пакаранне смяротнае пакаранне; заменена пажыццёвым зняволеннем
Статус датэрмінова вызвалены
Лагатып Вікісховішча Медыяфайлы на Вікісховішчы

Я́нуш Я́куб Ва́люсь (польск.: Janusz Jakub Waluś; нар. 14 студзеня 1953(1953-01-14), Закапанэ, Кракаўскае ваяводства[1]) — польска-паўднёваафрыканскі ўльтраправы актывіст, тэрарыст і забойца чарнаскурага лідара Камуністычнай партыі Паўднёвай Афрыкі Крыса Хані.

Біяграфія

[правіць | правіць зыходнік]

Маладосць

[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў Закапанэ. Сям’я паходзіла з Усходняй Польшчы, так званых «усходніх крэсаў». У сям’і панавалі антыкамуністычныя погляды.

У юнацтве займаўся аўтамабільным спортам — выйграў тытул чэмпіёна Польшчы ў катэгорыі «Fiat 127». Ён казаў, што быў прыхільнікам «Салідарнасці», але быў бліжэй да праванацыяліялістычнай партыі «Канфедэрацыя незалежнай Польшчы».

Эміграцыя да Паўднёвай Афрыкі

[правіць | правіць зыходнік]

У 1981 годзе эміграваў у Паўднёвую Афрыку, далучыўшыся да свайго бацькі і брата, якія прыбылі туды ў сярэдзіне 1970-х гадоў, дзе з сям’ёй кіраваў невялікім шкляным заводам. Калі іх сямейны бізнес праз некалькі гадоў збанкрутаваў, бацька пакінуў Паўднёвую Афрыку, але браты засталіся. Старэйшы брат заснаваў кампанію, а Януш Валюсь стаў кіроўцам грузавіка.

Палітычная дзейнасць

[правіць | правіць зыходнік]
Сцяг неанацысцкай арганізацыі «Афрыканерскі рух супраціву», членам якой быў Януш Валюсь.

У 1986 годзе прыняў паўднёваафрыканскае грамадзянства і актыўна заняўся палітычнай дзейнасцю[2]. У перыяд нарастання расавых, ідэалагічных і нацыянальных антаганізмаў Валюсь стаў на бок афрыканерскіх нацыяналістычных актывістаў, якія імкнуліся захаваць сістэму расавай сегрэгацыі — апартэіду. Мужчына далучыўся да кіруючай Нацыянальнай партыі, затым да Кансерватыўнай партыі і, нарэшце, да неанацысцкай і тэрарыстычнай арганізацыі Афрыканерскі рух супраціву.

Калі ў лютым 1990 года рашэннем прэзідэнта Фрэдэрыка Вілема дэ Клерка быў вызвалены Нельсан Мандэла і легалізавана дзейнасць найбуйнейшых апазіцыйных аб’яднанняў — Афрыканскага нацыянальнага кангрэса і Камуністычнай партыі Паўднёвай Афрыкі, афрыканерскія рухі радыкалізаваліся. Крайнія расісцкія правыя, сярод якіх быў Валюсь, былі катэгарычна супраць бягучых палітычных змен. Акрамя таго, што яны выступалі супраць прадастаўлення грамадзянскіх і выбарчых правоў чорнай большасці, яны таксама баяліся наступстваў росту падтрымкі камуністаў.

Забойства Хані

[правіць | правіць зыходнік]

10 красавіка 1993 года Валюсь застрэліў Крыса Хані, лідара Камуністычнай партыі ПАР, каля яго дома ў Боксбургу пад Прэторыяй. У судзе радыкал так апісаў момант забойства:

" Ён выходзіў з машыны. Я засунуў свой пісталет Z88 за пояс ззаду штаноў і падышоў да яго. Мне не хацелася страляць яму ў спіну, таму я крыкнуў: спадар Хані. Ён павярнуўся, я дастаў пісталет і стрэліў у яго. Калі ён упаў, я стрэліў другі раз. На гэты раз у галаву. Калі ён упаў на зямлю, я зрабіў яшчэ два стрэлы ў скронь. Я адразу сеў у машыну і паехаў як мага хутчэй "

Рэакцыя пасля забойства і суда

[правіць | правіць зыходнік]

Забойства вядучага апазіцыйнага актывіста радыкалізавала грамадскія настроі, што пагражала правалам перамоваў паміж урадам апартэіду і апазіцыяй. Ваяўнічую атмасферу ў краіне ўдалося змякчыць галоўным чынам дзякуючы дзеянням Нельсана Мандэлы. Праз некалькі дзён пасля забойства палітык нагадаў у тэлевыступе, што хоць забойца быў белым чалавекам, злачынец быў знойдзены дзякуючы дапамозе белай жанчыны, афрыканеркі[3].

Лідар Кансерватыўнай партыі Клайв Дэрбі-Льюіс адказваў за замову забойства[4][5]. Палітык падбухторваў Валюся да злачынстваў і забяспечваў яго зброяй. Абодвух актывістаў прысудзілі да смяротнага пакарання. Дзякуючы адмене гэтага пакарання ў ПАР прысуд быў заменены на пажыццёвае зняволенне. У спісе патэнцыйных ахвяр, знойдзеных Дэрбі-Льюісам, Хані апынуўся на трэцім месцы, першым быў Нельсан Мандэла, а другім — Джо Слова[6]. У 1997 годзе Януш Валюсь паўстаў перад Камісіяй праўды і прымірэння, створанай для ўрэгулявання злачынстваў апартэіду. Прысуд не быў адменены[7].

Пазнейшыя гады

[правіць | правіць зыходнік]

У чэрвені 2015 года амбасада Польшчы ў Прэторыі перадала ў Міністэрства юстыцыі хадайніцтва Януша Валюся, які адбываў пажыццёвае зняволенне ў Паўднёвай Афрыцы, аб дазволе яму адбыць рэшту пакарання ў Польшчы[8].

10 сакавіка 2016 года суд у Прэторыі пастанавіў, што вязень можа быць умоўна вызвалены з турмы на працягу 14 дзён пасля вызначэння сумы закладу. Прэс-сакратар міністэрства юстыцыі ПАР Мтунзі Мхага паведаміў, што можна падаць апеляцыю, але гэты вердыкт не раўнасільны вызваленню Валюся[9][10]. Такім чынам, Міністэрства юстыцыі Паўднёвай Афрыкі скарысталася сваім правам абскардзіць рашэнне сталічнага суда. Разгляд апеляцыі быў прызначаны на 5 мая 2017 года, а затым перанесены на 29 мая 2017 года[11]. На слуханнях 29 мая Вярхоўны апеляцыйны суд у Блумфантэйне адклаў сваё рашэнне, пакуль Міністэрства юстыцыі не завершыць апеляцыю па гэтай справе. 18 жніўня 2017 года Вярхоўны апеляцыйны суд прыняў рашэнне аб адмене пастановы суда Прэторыі. Так Валюсь застаўся ў турме[12].

У пачатку 2017 года, пасля 30 гадоў, ён адмовіўся ад паўднёваафрыканскага грамадзянства, каб палегчыць працэс датэрміновага вызвалення з турмы і вяртання ў Польшчу[13], але летам таго ж года суд вырашыў, што Валюсь працягне адбываць турэмнае зняволенне ў ПАР[14].

21 лістапада 2022 года Канстытуцыйны трыбунал Паўднёвай Афрыкі прыняў рашэнне ўмоўна вызваліць Валюся з турмы[15]. Валюсь знаходзіўся ў шпіталі з 29 лістапада пасля таго, як быў паранены нажом іншым зняволеным. 7 снежня ён быў вызвалены. Тэрмін умоўна-датэрміновага вызвалення складаў два гады, і на працягу яго Валюсь не мог пакінуць тэрыторыю Паўднёвай Афрыкі[16]. 7 снежня 2024 года Януш Валюсь быў дэпартаваны ў Польшчу[17].

Палеміка пра забойства

[правіць | правіць зыходнік]
Мемарыял Крысу Хані ў Боксбургу

Забойства Хані па цяперашні час выклікае бурныя эмоцыі і спрэчкі. Праціўнікі апартэіду называюць Валюся жорсткім забойцам харызматычнага лідара, у якім многія апазіцыянеры бачылі будучага лідара ПАР[18]. Праціўнікі Валюся таксама абвінавачваюць яго ў прычыненні, на думку некаторых, высокай рызыкі зрыву мірных перамоваў аб адмене апартэіду[19]. Яны таксама нагадваюць аб супрацоўніцтве Валюся не толькі з афрыканерскімі тэрарыстамі, але і з баевікамі з ліку неанацыстаў і супрэматыстаў[19].

Для моцна кансерватыўнай часткі белай супольнасці (у асноўным афрыканераў) Валюсь стаў героем, які выратаваў сваю краіну ад — на іх думку — небяспекі прыходу да ўлады камуністаў[7].

У 2013 годзе на польскім рынку выйшла выданне «Забіць Хані. Аповесць Януша Валюся» Міхала Зіхларжа[7][20]. У 2019 годзе Цэзары Лазарэвіч выдаў кнігу «Нічога асабістага. Справа Януша Валюся».

У верасні 2024 года Акруговы суд Варшава-Сродмясце спыніў крымінальную справу супраць актывісткі Нацыянальнага адраджэння Польшчы Маржэны Д., абвінавачанай у публічным усхваленні палітычнага забойства, здзейсненага Янушам Валюсям. Падчас пікету, арганізаванага ў 2021 годзе актывістамі NOP перад амбасадай Паўднёвай Афрыкі ў Варшаве, яна заявіла, што «Януш Валюсь не здзяйсняў акту палітычнага тэрарызму. Гэта была палітычная святая экзекуцыя». Свой выступ яна скончыла словамі: «Патрабуем свабоды герою!». Суд прызнаў, што яна здзейсніла не злачынства, а толькі праступак, тэрмін даўнасці якога ўжо мінуў[21].

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. 1 2 Deutsche Nationalbibliothek Record #1037138880 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016. Праверана 22 снежня 2014.
  2. ↑ Janusz Waluś oficjalnie wyszedł z południowoafrykańskiego więzienia (польск.). onet.pl (7 снежня 2022).
  3. ↑ «Nelson Mandela, 1918—2013», www.newrepublic.com.
  4. ↑ Hani killer’s stabbing: SACP, Bizos blamed (англ.). iol.co.za. Праверана 7 лістапада 2016.
  5. ↑ Hubert Orzechowski. Prawie wywołał wojnę domową w RPA. Poseł Kukiz '15 chce go sprowadzić do Polski (польск.). newsweek.pl.
  6. ↑ Adam Szostkiewicz, Jędrzej Winiecki. Już nie noc, jeszcze nie dzień. «Polityka», s. 86-7, 12.06.2010. Warszawa: «Polityka» spółdzielnia pracy. ISSN 0032-3500
  7. 1 2 3 Mateusz Pawlak. Zamach, który zatrząsł krajem (польск.). rp.pl (10 красавіка 2013).
  8. ↑ Wyjaśniamy, jak naprawdę wygląda sprawa Walusia
  9. ↑ Polski morderca może wyjść z więzienia w RPA. 23 lata temu zabił „następcę Mandeli”. Telewizja Polska S.A. (10 сакавіка 2016). Праверана 14 сакавіка 2016.
  10. ↑ Omal nie doprowadził do wojny. Najsłynniejszy polski zamachowiec może wyjść na wolność. Serwis TVN24 (10 сакавіка 2016). Праверана 14 сакавіка 2016.
  11. ↑ Janusz Waluś na razie nie wyjdzie na wolność. Sąd w RPA potrzebuje więcej czasu (польск.). Праверана 9 мая 2017.
  12. ↑ Janusz Walus parole decision must consider Hani's widow – SCA. News24. Архівавана з першакрыніцы 18 жніўня 2017. Праверана 19 жніўня 2017.
  13. ↑ Janusz Waluś bliżej ojczyzny (польск.). Праверана 9 лютага 2017.
  14. ↑ Estera Flieger (2017-09-05). Janusz Waluś nie wróci do Polski. Zostaje w więzieniu. wyborcza.pl(польск.). Праверана 2017-09-06.
  15. ↑ Janusz Waluś wychodzi zza krat (польск.). Rzeczpospolita. Праверана 21 лістапада 2022.
  16. ↑ Janusz Walus discharged from hospital, officially on parole (англ.). iol.co.za (7 снежня 2022).
  17. ↑ Górski, Rafał. Janusz Waluś, zabójca Chrisa Haniego, deportowany z RPA. Wylądował na Lotnisku Chopina, towarzyszył mu Braun. wyborcza.pl (7 снежня 2024).
  18. ↑ Chris Hani's killer Janusz Walus denied parole (англ.).
  19. 1 2 Chris Hani's Assassination Put South Africa On the Brink of Civil War (англ.) (11 красавіка 2013).
  20. ↑ Michał Zichlarz (2013). Zabić Haniego. Zakrzewo: Wydawnictwo Replika. p. 20. ISBN 978-83-7674-234-2. OCLC 840305254.
  21. ↑ Sąd: Pochwalanie czynu polskiego zamachowca z RPA to nie przestępstwo. rp.pl (29 кастрычніка 2024).

Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Януш_Валюсь&oldid=5116354"