Канцэнтрацыйны лагер

Канцэнтрацыйны лагер — месца масавага зняволення людзей. Існуюць разнастайныя вызначэнні гэтай з'явы, і, падчас адно і тое ж месца масавага зняволення ваеннапалонных, злачынцаў, палітвязняў альбо мірных жыхароў можа характарызавацца як канцлагер аднымі даследчыкамі і мець іншую назву ў працах другіх даследчыкаў. Палітычныя погляды палітыкаў, гісторыкаў і юрыстаў могуць мець пэўны ўплыў на іх разуменне паняцця «канцэнтрацыйны лагер». Да таго ж, пад тэрмінам «канцэнтрацыйны лагер» на пачатку ХХ ст. разумелі і лагер для бежанцаў альбо імігрантаў у ЗША

Гісторыя ўзнікнення першых канцэнтрацыйных лагероў

Тэрмін паходзіць ад англійскага «concentration camp» і з'явіўся падчас Англа-бурскай вайны (1899—1902) калі бурскае насельніцтва Брытанскай паўдневай Афрыкі прымусова перамяшчалася у спецыяльныя пасяленні на тэрыторыі розных калоній Брытанскай Імперыі. Мэтай стварэння канцэнтрацыйных лагероў было спыніць падтрымку бурскіх партызан мясцовым насельніцтвам. Цяжкія ўмовы жыцця ў англійскіх канцлагерах прывялі да смерці некалькіх дзясяткаў тысяч бураў.

Некаторыя даследчыкі лічаць, што такімі ж лагерамі карысталіся іспанцы на Кубе падчас барацбы з мясцовымі партызанамі ў 1895 г. Фактычна, канцентрацыйнымі лагерамі з'яўляліся і лагеры для ваеннапалонных падчас Грамадзянскай вайны ў ЗША, прычым і канфэдэраты і войскі Поўначы даволі жорстка абыходзіліся з палоннымі.

Знішчэнне нямецкімі каланіяльнымі войскамі ў Намібіі ў 1904 г. дзясяткаў тысяч паўстанцаў плямен герэра разам з членамі іх сямей з дапамогай канцэнтрацыйных лагероў было аб'яўлена генацыдам.

Канцлагеры ў час Першай сусветнай вайны, міжваенны перыяд і падчас Другой сусветнай вайны

Першая сусветная вайна

Падчас Першай сусветнай вайны армян у Асманскай імперыі, а таксама русінаў і сербаў у Аўстра-Венгрыі масава адпраўлялі ў канцэнтрацыйныя лагеры. Гэтыя дзеянні пазней былі ахарактарызаваны як генацыд.

Аднак, ваеннапалонных варагуючыя бакі звычайна трымалі ў больш камфортных умовах.

Савецкая Расія, Фінляндыя і Польшча

Калі на тэрыторыі Расіі летам 1918 г. пачалася Грамадзянская вайна, стварэнне канцлагероў для ваеннапалонных стала звычайнай з'явай, і для чырвоных і для белых.

Нярэдка ў такія лагеры траплялі і тыя, каго толькі падазравалі ў спачуванні ворагу. Час ад часу ў месцах зняволення канцлагернага тыпу трымалі заложнікаў, якіх растрэльвалі, калі мясцовае насельніцтва не выдавала тых, хто ўдзельнічаў ва ўзброенай барацьбе супраць Савецкай улады. Знішчэнне ваеннапалонных і падазроных асоб носіла масавы характар. Таму канцэнтрацыйныя лагеры часоў Грамадзянскай вайны ў Расіі можна аднесці да лагероў смерці.

У Фінляндыі ў 1918-22 гг. таксама адбылася грамадзянская вайна, але яна скончылася параженнем «чырвоных» фінаў, іх зняволеннем у канцлагеры. Больш 300 з іх былі пакараны смерцю.

У Польшчы таксама пачалі з'яўляцца лагеры для палонных чырвонаармейцаў і партызан у Тухолі і Стшалкове. У гэтых лагерах загінула больш за 10 тысяч вайскоўцаў, узятых у палон падчас вайны з Савецкай Расіі 1919—1921 гг.

Канцлагеры ў СССР, Германіі і Польшы напярэдадні Другой сусветнай вайны

У 1920-я гг. ў Савецкім саюзе пачала складвацца сістэма канцэнтрацыйных лагероў, якая пазней атрымала назву ГУЛАГ (Дзяржаўнае кіраванне лагерамі). Там адбывалі сваі тэрміны пакарання, белагвардзейцы, асобы дваранскага альбо буржуазнага паходжання, праваслаўныя святары, раскулачаныя заможныя сяляне, крымінальныя злачынцы. Звычайна лагеры размяшчаліся ў Сібіры і Запаляр'і. У 1930-х гг. многія камуністы, як выступаўшыя супраць палітыкі Сталіна (трацкісты і інш.), так і падтрымліваўшыя яго былі адпраўлены ў канцлагеры, звычайна, — па сфабрыкаваных справах. Таму 1937 г. стаў сімвалам сталінскіх рэпрэсій. У1939-40 гг. ў лагеры таксама адправіліся «недабранадзейныя» асобы з Заходняй Беларусі, Заходняй Украіны, Прыбалтыкі і Бесарабіі: паліцэйскія, вайскоўцы, польскія асаднікі, прадстаўнікі буржуазіі і інтэлігенцыі. У канцэнтрацыйных лагерах крымінальныя зняволенныя мелі значную ўладу над палітычнымі. Гісторыя і побыт ГУЛАГа грунтоўна апісаны ў творы А. І. Салжаніцына «Архіпелаг ГУЛАГ».

Першыя канцэнтрацыйныя лагеры ў Германіі ўзніклі ў 1933 г. пасля прыходу А. Гітлера да ўлады. Да пачатку Другой сусветнай вайны туды адпраўлялі камуністаў, сацыялістаў, крымінальных злодзеяў і гомасэксуалістаў. З цягам часу туды сталі трапляць яўрэі, цыгане плямен рома і сінці, бо гэтыя народы нацысты лічылі ворагамі, якія рабавалі Германію, а таксама Сведкі Іеговы, якія адмаўляліся ўдзельнічаць у палітычным жыцці краіны і служіць у арміі і распаўсюджвалі свае погляды сярод іншых. У савецкіх канцлагерах паміж формай палітвязняў і формай крымінальных зняволеных звычайна ня было пэўных адрозненняў, а ў канцлагерах гітлераўскай Германіі крымінальным зняволеным на робу нашывалі чорную пляму, яўрэям — жоўтую зорку Давіда, Сведкам Іеговы — ліловы трохкутнік і г.д.

У Польшчы падчас рэжыму санацыі быў створаны канцэнтрацыйны лагер у Бярозе-Картузскай, дзе трымалі камуністаў і іх прыхільнікаў, праваслаўных святароў, украінскіх нацыяналістаў, а пасля пачатку Другой сусветнай вайны — нямецкіх ваеннапалонных і этнічных немцаў, якія пражывалі ў Польшчы. Адміністрацыя лагера шырока выкарыстоўвала дапамогу зняволенных за крымінальныя злачынствы ў справе нагляду за палітзняволеннымі. Гэты лагер быў ліквідаваны пры ўводзе Чырвонай Арміі на тэрыторыю Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі ў 1939 г.

Канцлагеры ў іншых краінах Еўропы напярэдадні Другой сусветнай вайны

Падчас Грамадзянскай вайны ў Іспаніі (1936—1939 гг.) нацыяналісты і рэспубліканцы праводзілі палітыку жорсткіх рэпрэсій, як да тых, каго падазравалі ў здрадзе ці ў супрацоўніцтве з ворагам, так і да тых, хто імкнуўся захаваць нейтралітэт. Пасля ліквідацыі Рэспублікі і ўсталявання дыктатуры Франко дзясяткі тысяч рэспубліканцаў былі размешчаны ў месцах масавага зняволення для выканання прымусовай працы ці смяротнага пакарання.

Рэжым фашысткай Італіі арганізаваў сістэму канцэнтрацыйных лагероў у Абісініі (Эфіопіі) пасля захопу гэтай краіны ў 1935—1936 гг. з мэтай трымаць мясцовае насельніцтва пад кантролем. Яны існавалі да вызвалення Эфіопіі брытанскай арміяй у 1941 г.

Канцэнтрацыйныя лагеры ў час Другой сусветнай вайны

Германія і яе саюзнікі ў Еўропе

У час Другой сусветнай вайны (1939—1945 гг.) Германія пашырыла як сетку сваіх канцэнтрацыйных лагероў, так і кантынгент зняволенных: канцлагеры ўзнікалі на тэрыторыі ўсіх краін, захопленых Трэцім Рэйхам, а ў склад зняволеных трапілі ваеннапалонныя краін антыгітлераўскай кааліцыі, партызаны і члены іх сямей і мірныя жыхары заваяваных краін. У гітлераўскіх канцлагерах пачалося масавае вынішчэнне яўреяў у лаеграх смерці — з'ява, якая ўвайшла ў гісторыю пад назвай «Халакост». Таксама масава вынішчаліся славяне і цыгане. Крымінальныя зняволеныя атрымалі значную ўладу над астатнімі катэгорыям вязняў, іх выкарыстоўвалі ў якасці «капо» альбо наглядачоў і ім нават давалі права забіваць іных зняволенных.

Канцлагеры пачалі з'яўляцца ў краінах-саюзніках Германіі --Балгарыі, Румыніі, Венгрыі, Славакіі І Фінляндыі. Туды адпраўлялі, у асноўным, партызан, камуністаў і асоб, падазроных ў нязгодзе з рэжымам мясцовых дыктатараў.

СССР

Невялічкія змены адбыліся ў сістэме ГУЛАГа. Падчас вайны некаторых зняволеных вызвалялі дзеля адпраўкі ў Чырвоную Армію. У канцэнтрацыйныя лагеры пачалі трапляць ваеннапалонныя войск Германіі, Італіі, Венгрыі, Румыніі, Харватыі, Славакіі і Фінляндыі. У жніўні 1945 г. да іх ліку далучыліся і ўзятыя ў палон японскія салдаты і афіцэры. Большасць з іх трымалася ў кепскіх умовах да вызвалення ў сярэдзіне 1950-х гг. Як і палітычныя зняволеныя, ваеннапалонныя, акрамя афіцэраў высокага рангу, пакутавалі ад здзекаў наглядачоў і крымінальных зняволенных (бо да апошніх ставіліся больш лаяльна як да «сацыяльна блізкіх»)

Японія

Японія таксама мела сетку канцэнтрацыйных лагероў на захопленых у 1930-40-х гг. тэрыторыях. Там утрымліваліся палонныя ваеннаслужачыя Брытаніі, карэйскія і кітайскія партызаны, змагаўшыяся супраць акупацыйных японскіх фарміраванняў і іх прыхільнікаў, а таксама «вязні сумлення» — асобы японскага ці карэйскага паходжання, якія адмаўляліся служыць у арміі па прычынах рэлігійных поглядаў альбо пацыфізму. Усе зняволенныя трымаліся ў цяжкіх умовах, многія паміралі.

ЗША і Канада

Злучаныя Штаты далучыліся да антыгітлераўскай кааліцыі пасля нападу японскай авіяцыі на ваенную базу Перл-Харбор на Гаваях. У снежні 1941 г. прэзідэнт ЗША Ф. Д. Рузвельт падпісаў 3 пракламацыі, згодна з якімі усе асобы японскага, нямецкага і італьянскага паходжання ўзростам ад 14 год аб'яўляліся патэнцыяльна небяспечнымі чужынцамі (alien enemies), і ім забаранялся знаходзіцца ў зонах ваеннага кантролю. Гэтыя зоны былі створаны ня толькі на тэрыторыі ЗША, але і ў Зоне Панамскага каналу, на ФІліпінскіх і Віргінскіх астравах. 19 лютага 1942 г. Рузвельт падпісаў загад 9066. Згодна гэтаму загаду патэнцыяльна небяспечныя чужынцы перасяляліся з усіх зон ваеннага кантролю ў спецыяльна адведзеныя месцы. Нягледзячы на тое, што тэрмін «патэнцыяльна небяспечныя чужынцы» адносіўся да тых асоб, што не паспелі атрымаць грмадзянства ЗША, перасялялі і грамадзян ЗША японскага, нямецкага і італьянскага паходжання. Кепскія ўмовы жыцця на новых месцах, якія патэнцыяльна небяспечныя чужынцы не мелі права пакідіаць, прывялі да смерці некаторых з іх. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны патэнцыяльна небяспечныя чужынцы былі вызвалены, але некаторыя сем'і так і не злучыліся ізноў.

Падобныя мерапрыемствы супраць імігрантаў з Японіі, Германіі і Італіі падчас Другой сусветнай вайны праводзліся і ў Канадзе.

Канцэнтрацыйныя лагеры ў краінах свету пасля Другой сусветнай вайны

СССР

Пасля перамогі над Германіяй і яе еўрапейскімі саюзнікамі, канцэнтрацыйныя лагеры нацыстаў былі ліквідаваны, іх зняволенных адпусцілі на свабоду, прычым нярэдка адбываўся масавы самасуд над капо. Такія лагеры як Бухенвальд і Асвенцым (Аўшвіц) былі пераўтвораны ў музеі. Тым часам, савецкія канцлагеры пачалі папаўняцца новым кантынгентам: савецкія грамадзяне, якія пабывалі ў нямецкім палоне, ці жылі пад акупацыяй, тыя, хто супрацоўнічаў з акупантамі, але ня ўдзельнічаў ва ўзброенай барацьбе супраць савецкай ўлады. З 1947 па 1950 г. у СССР было забаронена смяротнае пакаранне, і арыштаваных «лясных братоў» з Заходняй часткі СССР разам з членамі іх сямей адпраўлялі на доўгі тэрмін у сібірскія лагеры. Таксама агенты НКДБ і НКУС адкрыта арыштошвалі і адпраўлялі ў канцлагеры мірных грамадзян на ўсей тэрыторыі Ўсходняй Еўропы, дзе стаялі войскі Чырвонай Арміі, напрыклад, у Аўстрыйскай акупацыйнай зоне.

У 1940-50-х гг. многія зняволеныя ў савецкіх лагерах чакалі перамен і час ад часу паўставалі. Усе хваляванні зняволеных жорска падаўляліся лагернай адміністрацыяй. У 1948 г. ў адным з варкуцінскіх лагероў пачаліся хваляванні, якія былі жорстка падаўлены: салдаты лагернай аховы загналі удзельнікаў хваляванняў у барак і спалілі іх там жывымі. Самым буйным было паўстанне ў Асобым лагеры ў Кенгіры (Казахстан) у 1954 г. У ім разам удзельнічалі і палітычныя і крымінальныя зняволеныя. Паўстанцы 40 дзен трымалі ўладу ў сваім лагеры, пасля чаго паўстане было падаўлена з дапамогай танкаў.

У перыяд хрушчоўскай «адлігі» многіх зняволенных вызвалі з канцлагероў, якія неўзабаве пераўтварылі ў калоніі. На гэтым перыяд масавых палітычных рэпрэсій у СССР скончыўся.

Краіны Ўсходняй Еўропы

У Польшчы і Чэхаславакіі адразу пасля заканчэння вайны былі створаны часовыя лагеры, у якіх размяшчалі этнічных немцаў перад дэпартацыяй у Германію. Такую дэпартацыю праводзілі ў дачыненні жыхароў Гданьска (Данцыга) і заходніх раенаў Польшчы і Чэхаславакіі нямецкага паходжання. Нярэдка, людзям давалі толькі 15 мінут на збор самага неабходнага. Немцы ў лагерах сутыкаліся са здзекамі з боку мясцовага насельніцтва і наглядачоў. Некалькі чалавек скончылі жыцце самагубствам. Таксама ў Польшчы ішлі масавыя рэпрэсіі супраць партызан «Арміі Краевай», якія адмаўляліся скласці зброю, дысідэнтаў камуністычнага рэжыму, рэлігійных меньшасцяў і г.д. Але ў гэтых выпадках зняволеных звычайна адпраўлялі ў турмы.

У 1949-56-х гг. канцэнтрацыйныя лагеры дзейнічалі таксама на астравах Голы востраў і Свеці-Гргур у Югаславіі, дзе трымалі камуністаў, якіх Ціта падазраваў у падтрымцы Сталіна, у тым ліку і вайсковых спецыялістаў, якія прайшлі навучэнне ў СССР, таксама югаслаўскіх каралеўскіх чыноўнікаў і сербскіх і харвацкіх нацыяналістаў, падтрымліваўшых Гітлера ў часы Другой сусветнай вайны.

У другой палове 1940-х гг. камуністы Грэцыі распачалі масавую партызанскую вайну супраць існаваўшага дзяржаўнага ладу. Урад краіны расправіўся з паўстанцамі, якія не мелі практычна ніякай дапамогі звонку. Арыштаваных партызан адпраўлялі ў месцы масавых зняволенняў на астравах Эгейскага мора, дзе іх у вялікай колькасці трымалі ў цяжкіх умовах.

В'етнам

Падчас в'етнамскай вайны 1960—1975 гг. паўдневав'етнамскія ўлады стваралі спецпасяленіі для абароны мясцовых жыхароў ад партызан В'етконга. Паколькі нярэдка людзей прымусова размяшчалі ў такіх пасяленнях і не дазвалялі пад пагрозай смерці іх пакідаць. СССР і Паўночны В'етнам разглядалі іх як канлагеры

Камбоджа

У перыяд праўлення «чырвоных кхмераў» (1975—1979 гг.) насельніцтва Камбоджы прымусова перасялялася ў сельскія камуны, дзе людзі былі вымушаны выконваць сельскагаспадарчую працу і жыць ў кепскіх умовах. Пры падазрэніі на незадаволенасць новай уладай, «чырвоныя кхмеры» маглі знішчаць цэлыя раены з ўсімі жыхарамі. У выніку масавых рэпрэсій і цяжкіх умоў жыцця больш за 1 млн камбаджыйцаў загінула.

Куба

Пасля прыходу да ўлады на Кубе Ф. Кастра распарадзіўся правесці масавыя арышты "недабранадзейных элементаў". Да апошніх ен адносіў гомасэксуалістаў, каталікоў, пратэстантаў, Сведкаў Іеговы, і безумоўна, тых хто не згаджаўся з яго рэжымам. Многіх з арыштаваных пазней адправілі ў канцэнтрацыйныя лагеры дзеля ізаляцыі ад грамадства. У асноўным, гэтыя лагеры знаходзіліся ў правінцыі Камагуэй. Гэта былі месцы масавага зняволення і прымусовай працы, умацаваныя электрыфікаваным калючым дротам. У 1968 г. лагеры былі пераўтвораны ў т.зв. "Ваенныя базы", але ў жыцці зняволенных амаль нічога не змянілася. Толькі некаторым пачалі плаціць невялікую суму грошай за працу.

У сучаснай Кубе праследванні "недабранадзейных элементаў" ужо не адбываюцца ў такой жорсткай форме, але есць сцвярджэенні, што такая форма зняволення яшчэ прымяняецца.

Чылі

11 верасня 1973 г. ваенныя на чале з Аўгуста Піначэтам зрабілі пераварот у Чылі. Пасля гэтага многіх палітычных дзеячоў і мірных грамадзян, у тым ліку студэнцкую моладзь, Піначэт распарадзіўся адправіць у часовыя і пастаянныя канцлагеры па абвінавачванню ў сувязі з камуністамі. Сотні людзей былі растраляны ці памерлі ад катаванняў, сярод іх спявак Віктар Хара.

Абхазія

Грузіна-абхазская вайна 1992-93 гг. скончылася аддяленнем Абхазіі ад Грузіі. Падчас гэтай вайны і пасля яе заканчэння многія тысячы асоб грузінскага паходжання былі прымушаны пакінуць Абхазію без права распараджацца сваей маемасцю на тэрыторыі краю. Пры гэтым былі выпадкі стварэння цэнтраў масавага зняволення для грузінскіх ваеннапалонных, грамадзянскіх асоб грузінскай нацыянальнасці і нават абхазцаў, якія не падтрымлівалі новую ўладу ў Абхазіі.

Канцэнтрацыйныя лагеры ў сучасным свеце

КНДР

Згода падліку некаторых даследчыкаў у Паўночнай Карэі на сеняшні дзень дзейнічаюць 16 канцэнтрацыйных лагероў. Сцвярджаецца, што крымінальных і палітычных зняволенных трымаюць па-асобку . Аднак, урад гэтай краіны адмаўляе існаванне такіх цэнтраў масавага зняволення.

Гуантанама

Ваенная база ЗША ў Гуантанама (Куба) апошнія некалькі год з'яўляецца цэнтрам масавага зняволення асоб, западозраных у тэрарыстычнай дзейнасці. Сярод іх партызаны руху «Талібан», узятыя ў палон падчас вайны ў Афганістане і людзі, якіх спецслужбы ЗША і краін-саюзнікаў Злучаных Штатаў затрымалі ў розных краінах свету падчас контртэрарыстычных аперацый. Праваабарончыя арганізацыі сцвярджаюць, што адміністрацыя базы здзекуецца над зняволеннымі, ім адмаўляюць у аказанні медыцынскай дапамогі, катуюць падчас допытаў. Некаторых трымаюць без прад'яўлення абвінавачвання.