Паўстанні ў Партугальскім Тыморы (1860—1912)

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Паўстання з 1860 па 1893 год.
Паўстання з 1894 па 1910 год.
Паўстання з 1910 па 1912 год.

Паўстання ў Партугальскай Тыморы (сучасны Ўсходні Тымор) — серыя узброеных паўстанняў карэннага насельніцтва ўсходняй частцы вострава Тымор у 1860-1912 гадах, выкліканая супрацівам распаўсюджвання панавання партугальскіх каланіяльных уладаў на гэтай тэрыторыі і замахам на землі мясцовых кіраўнікоў.

Да канца 1850-х гадоў еўрапейскі ўплыў ва Ўсходнім Тыморы абмяжоўваўся толькі некалькімі невялікімі прыбярэжнымі раёнамі, якія прадстаўлялі сабой больш гандлёвыя факторыі, чым калоніі, на астатняй жа тэрыторыі ўлада Партугаліі была на справе намінальным ў параўнанні з уладай ліруаі — традыцыйных кіраўнікоў ўсходнятыморскіх дзяржаўных утварэнняў. Перыяд паўстанняў у гісторыі Партугальскага Тымора абмяжоўваецца двума падзеямі: Лісабонскай дамовай 1859 года паміж Партугаліяй і Нідэрландамі, у якой дзве гэтыя краіны ўпершыню дамовіліся аб выразным падзеле і ўстаноўцы мяжы паміж нідэрландскай заходняй і партугальскай усходняй часткамі вострава Тымор (пры гэтым за партугальцамі быў прызнаны таксама эксклаў Акусі на паўночна-захадзе вострава), і паўстаннем Мануфахі 1912 года, які лічацца самым буйным у гісторыі паўстаннем жыхароў Усходняга Тымора супраць партугальскіх каланізатараў. Падавіўшы паўстанне, Партугалія здолела распаўсюдзіць сваю ўладу таксама на ўнутраныя раёны ўсходняй частцы вострава і паставіць пад поўны кантроль яе паўднёвае ўзбярэжжа. Ліруаі пазбавіліся значнай часткі сваёй улады і фактычна сталі марыянеткамі ў руках каланіяльных уладаў.

Паўстання ў Партугальскім Тыморы збольшага разглядаюцца таксама як мецяжы супраць збору падаткаў, так як мелі месца разам з прымусовай працай ўвядзенне падушнага падатку і іншых прымусовых збораў таксама прыводзілі да беспарадкаў. Для паўстання Мануфахі ўвядзенне падушнага падатку ў 1906-1908 гадах часам разглядаецца нават як асноўная прычына. Мелася, аднак, і мноства іншых прычын для паўстанняў, у тым ліку абвяшчэнне рэспублікі ў Партугаліі ў 1910 годзе, што прывяло да турботы сярод ліруаі, паколькі яны бачылі ў гэтым пагрозу сваёй далейшай легітымнасці, так і магчымасць пашырэння структуры каланіяльнай адміністрацыі. Таму, на думку гісторыкаў пытання, дадзеныя паўстання не могуць разглядацца як выкліканыя толькі якой-небудзь адной прычынай.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • René Pélissier: Timor en guerre — le crocodile et les Portugais (1847-1913). Éditions Pélissier, Montamets, Orgeval 1996 г., ISBN 2-902804-11-3 (фр.).