Зычны гук Г выбухны

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Гук voiced velar plosive («санорны шумны звонкі», «г выбухное») — у старабеларускай мове перадаваўся пісьмова сродкам двузнака «Кг» пры транслітарацыі лацінскае літары «G». Сёння — рэдкі гук у сучаснай беларускай мове, але належыць да яе фанетычнага складу, бо ўтвараецца фанетычна (напр. у слове анекдот — [ан''егдот]). Яго «глухі» адпаведнік — voiceless velar plosive («санорны шумны глухі», [к]).

Гук г выбухное мае тэндэнцыю да пераходу ў г фрыкатыўнае/г фарынгальнае. Паводле «Гукаў беларускай мовы», розніца паміж г (абазначэнне г фрыкатыўнага) і г (абазначэнне г выбухнога) не мае фаналагічнага значэння.

У новабеларускай літаратурнай мове гук г выбухное абазначаецца літарай g у сучаснай і традыцыйнай лацінцы. У сучаснай дзяржаўнай схеме транслітарацыі ў лацінскую азбуку гук г выбухное не абазначаецца.

У кірыліцы выбухное г абазначалася па-рознаму:

  • Г' г' (Б. Тарашкевіч)
  • Ґ ґ (Я. Станкевіч; «Беларускі клясычны правапіс. Сучасная нармалізацыя» — факультатыўна)
  • Кг, кг (Ул. Караткевіч)

У афіцыйным правапісе г выбухное не абазначаецца.

Паміж носьбітамі мовы ўзнікаюць спрэчкі наконт вымаўлення пазычанняў, калі ў мове-крыніцы вымаўляўся г выбухны. Прыклад: Garfield — [гарфілд] ці [гарфілд].

Словы з выбухным г у беларускай мове[правіць | правіць зыходнік]

Этымалагічны г выбухны[правіць | правіць зыходнік]

  • Абрызглы
  • Агата (імя) (як варыянт)
  • Агрэст
  • Бразгат
  • Возгры
  • Вэдзгаць
  • Габлі
  • Габрусь (імя) (як варыянт)
  • Газа
  • Газэта (як варыянт)
  • Ганак
  • Гарнец
  • Гвалт (ад інда-еўрапейскага корню *ǵʰwel-)
  • Гераічны (як варыянт)
  • Гергетаць
  • Гірса
  • Глузд
  • Гонта
  • Граніца (як варыянт)
  • Графа (як варыянт)
  • Грошы (як варыянт)
  • Груца
  • Гузік
  • Гузы
  • Густ (як варыянт)
  • Джгаць
  • Зграбны
  • Зграя
  • Ізгой
  • Інтэлігенцыя (як варыянт)
  • Лезгінка
  • Лязг [к]
  • Мазгі
  • Нягеглы
  • Плявузгаць
  • Розгі
  • Рэзгіны
  • Цуглі
  • Цэгла
  • Цяглі
  • Швагер

Узнікае фанетычным шляхам[правіць | правіць зыходнік]

  • Эксгумацыя
  • Экзамен
  • Анекдот
  • Пакгаўз
  • Вакзал

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Лемантар для школаў і хатняга навучаньня // Lemantar dla skolau i chatniaha navucannia. — New York: Vyd. «Zaranka», 1964;
  • Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько Зьм., Саўка Зьм. Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя. — Вільня, 2005;
  • Фанетыка слова ў беларускай мове // Л. Ц. Выгонная, А. І. Падлужны, П. В. Садоўскі. — «Навука і тэхніка», 1983;
  • Падлужны А. І.Чэкман В. М. Гукі беларускай мовы. — «Навука і тэхніка», 1973;
  • Янкоўскі Ф. М. Беларускае літаратурнае вымаўленне. — «Народная асвета», 1970.