Беларуская мова

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Беларуская мова
Саманазва:

Беларуская мова

Краіны:

Беларусь, Расія, Польшча, Літва, Украіна, Канада, ЗША, Ізраіль

Рэгіёны:

Усходняя Еўропа

Афіцыйны статус:

Сцяг Беларусі Беларусь (дзяржаўная)
Сцяг Польшчы Польшча (рэгіянальная):


Сцяг Чэхіі Чэхія (нац. менш.)[1]
Саюзная Дзяржава (афіцыйн. мова)[Крыніца?]

Арганізацыя, якая рэгулюе:

Нацыянальная акадэмія навук Беларусі

Агульная колькасць носьбітаў:

каля 7 млн. чал.

Класіфікацыя
Катэгорыя:

Мовы Еўразіі

Індаеўрапейская сям'я

Славянская група
Усходнеславянская падгрупа

Роднасныя мовы: руская, украінская

Пісьменнасць:

кірыліца

Моўныя коды
ISO 639-1:

be

ISO 639-2:

bel

ISO 639-3:

bel

Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка

Белару́ская мо́ва — мова беларусаў, уваходзіць у індаеўрапейскую моўную сям'ю, славянскую групу, ўсходнеславянскую падгрупу. Пашырана ў асноўным у Беларусі. Распаўсюджана таксама і ў іншых краінах, галоўным чынам у Расіі, Украіне, Польшчы[2]. Беларуская мова мае шмат агульных граматычных і лексічных уласцівасцей з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі (Гл. таксама: Іншыя назвы беларускай мовы і Узаемныя ўплывы усходнеславянскіх моў).

У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася існаванне дзвюх беларускіх моўных норм[3]: беларускай літаратурнай мовы і альтэрнатыўнай нормы, т. зв. «тарашкевіцы».

Колькасць носьбітаў[правіць | правіць зыходнік]

Паводле дадзеных перапісу насельніцтва Беларусі 2009 года, роднай беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чал. этнічных палякаў) назвалі беларускую сваёй роднай, што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго 1 009 935 этнічных беларусаў указалі яе як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чал. этнічных рускіх), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай для 5 058 334 чал., акрамя таго 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску. Нягледзячы на тое, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі аб свабодным валоданні беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чал. сярод этнічных беларусаў і 153 271 чал. у іншых этнасаў (у тым ліку 120 378 чал. у этнічных палякаў), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. у яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома» ~3,686 млн. (36.7 %) жыхароў. Між іх, ~3,370 млн. (41.3 %) беларусаў, ~0,257 млн іншых галоўных нац. груп (палякі, рускія, украінцы, татары)[4].

Паводле шырэйшых мерак, ~ 6,984 млн. (85.6 %) беларусаў прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6,715 млн у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свеце, як пададзена на Этналогу. У Расіі Беларускую мову прызнаюць «вядомай ім мовай» ~0,316 млн жыхароў, між іх ~0,248 млн беларусаў (~30,7 % агульнага ліку, звесткі ўсерасійскага перапісу 2002 г. у сеціве). Ва Украіне Беларускую мову прызнаюць «роднай мовай» ~0,055 млн беларусаў (~19,7 % агульнага ліку, звесткі ўсеўкраінскага перапісу 2001 г. у Сеціве). У Польшчы Беларускую мову прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць дома» ~0,040 млн жыхароў (звесткі ўсяпольскага перапісу 2002 г.).

Афіцыйны статус і выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

Гміны ў Падляскім ваяводстве, у якіх уведзена альбо можна ўвесці беларускую мову як дапаможную (стан на 08.02.2010).

Беларуская мова з'яўляецца адной з дзвюх (разам з рускай) дзяржаўных моў у Рэспубліцы Беларусь. У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. Справаводства ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). Прэзідэнт рэспублікі А. Лукашэнка пры выкананні сваіх абавязкаў выкарыстоўвае амаль толькі рускую мову.

Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца, у асноўным, на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды.

На працягу дзесяцігоддзя ў Беларусі штогод ідзе ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/11 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/02 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны[5].

Польшча[правіць | правіць зыходнік]

На тэрыторыі Польшчы паводле Закона аб нацыянальных і этнічных меншансцях ад 26 студзеня 2005 беларуская мова ўведзена ў якасці дапаможнай у зносінах паміж чыноўнікамі магістрата і насельніцтвам, як у вусным, так і ў пісьмовым варыянце на тэрыторыях:

Украіна[правіць | правіць зыходнік]

Беларуская мова ўжываецца ў сёлах Ракітнаўскага раёна Ровеншчыны. У районе зафіксавана найвышэйшая ва Украіне доля беларускага насельніцтва. Паводле перапісу 2001 года беларусы складалі 15,4 % насельніцтва раёна (у 1989 — 20,0 %) і засяроджваліся пераважна ў паўночнай частцы раёна, сумежнай з Беларуссю[8][9].

Лінгвістычнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Фанетыка[правіць | правіць зыходнік]

Фанетычная сістэма сучаснай Беларускай мовы складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48)[10] зычных.

Граматыка[правіць | правіць зыходнік]

Беларуская мова флектыўная, г. зн. словы ў беларускай мове змяняюцца па граматычных катэгорыях з дапамогаю адмысловых марфем.

Выдзяляюцца часціны мовы:

Іменныя часціны маюць катэгорыі склону, роду і ліку.

Дзеяслоў мае катэгорыі часу, асобы і ліку, а ў асобных формах — стану, роду і склону.

Алфавіт[правіць | правіць зыходнік]

Беларускі алфавіт складзены на аснове кірыліцы, развіты з алфавіта стараславянскай мовы. Яго сучасная форма была замацавана ў 1918 годзе і складаецца з 32 літар. Гістарычна ўжывалася таксама глагалічнае пісьмо (рэдка — да 11-12 ст.). Гістарычна існавалі традыцыі запісу беларускага тэксту беларускім лацінскім і беларускім арабскім пісьмом.

Існуюць некалькі распаўсюджаных сістэм раманізацыі беларускага тэксту, Гл. таксама: Раманізацыя беларускай мовы.

Дыялекты[правіць | правіць зыходнік]

Гістарычна навукоўцы пядзяляюць беларускую мову на два асноўныя дыялекты, паўночна-заходні і паўднёва-заходні, размежаваныя сярэднебеларускімі гаворкамі. Розныя варыянты адрозніваюцца характарам акання, наяўнасцю мяккага «р», дыфтонгаў, дзекання і цекання і г. д. Таксама існуюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Карта беларускіх гаворак (Я. Карскі, 1903)
Пашыранасць беларускай мовы ў 1915 годзе ва Усходняй Еўропе

Гісторыя развіцця Беларускай мовы ўмоўна падзяляецца на наступныя перыяды:

  • да 13 ст.: праславянскі. Дадаткова ў расійскім і савецкім мовазнаўстве выдзяляецца перыяд існавання агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узнікненне каля 7—8 ст.). Існаванне такога перыяду ставіцца навукоўцамі пад пытанне, пачынаючы з пач. 20 ст. (гл.: Узнікненне старабеларускай мовы).
  • 13—18 ст.: старабеларускі. Абмяжоўваецца узнікненнем выразных адметнасцей фанетыкі (пачатак) і практычным знікненнем (канец) старабеларускай мовы з моўнай практыкі сярэдніх і вышэйшых класаў грамадства (гл.: Гісторыя старабеларускай мовы і Узнікненне старабеларускай мовы; пра паходжанне азначэння «старабеларуская мова» гл.: Асновы старабеларускай мовы).
  • з пачатку 19 ст.: Сучасны этап беларускай літаратурнай мовы. Адным з першых даследчыкаў беларускай мовы быў Іван Аляксеевіч Нядзёшаў.

Цікавыя факты[правіць | правіць зыходнік]

Адзіны цалкам беларускамоўны тэлеканал «Белсат» дзейнічае ў Польшчы і транслюе свае перадачы на Беларусь праз спадарожнік.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Белсат: Беларусаў прызналі паўнапраўнаю нацыянальнай меншасцю ў Чэхіі
  2. Таксама па-беларуску размаўляюць у Азербайджане, Канадзе, Эстоніі, Казахстане, Кыргызстане, Латвіі, Літве, Малдове, Таджыкістане, Туркменістане, ЗША, Узбекістане, паводле звестак Этналога.
  3. Кампендыум…
  4. Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г. http://belstat.gov.by/homep/en/census/.
  5. Артыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?»
  6. Urzędowy Rejestr Gmin, w których jest używany język pomocniczy
  7. Ніва № 8 (2754), 22 лютага 2009
  8. http://www.nn.by/2000/43/08.htm Білоруська Україна
  9. http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne/Результати перепису населення 2001 року. Національний склад.
  10. Звычайна, падаецца лік 39, без уліку 9 падоўжаных варыянтаў зычных як «простых варыянтаў». Часам, не ўлічваюцца таксама рэдкія зычныя, таму можна сустрэць яшчэ меншы лік зычных. Лік 48 ахоплівае ўсе зычныя гукі, разам з варыяцыямі і рэдкімі, якія могуць мець фанетычнае значэнне ў сучаснай Беларускай мове

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

ВікіЦытатніку
Матэрыялы па тэме ў
Вікікрыніцах