Беларуская мова
З пляцоўкі Вікіпедыя.
| Беларуская |
||
|---|---|---|
| Назва носьбітаў: | Беларуская | |
| Ужываецца ў: | Беларусь, Польшча і інш. | |
| Рэгіён: | Усходняя Еўропа | |
| Колькасць носьбітаў: | 4 – 7 мільёнаў | |
| Месца ў свеце | 74 | |
| Класіфікацыя | ||
|
- Індаеўрапейскія мовы |
||
| Афіцыйны статус і коды мовы | ||
| Афіцыйная мова ў: |
Беларусі і асобных гмінах Падляшша | |
| Рэгулюецца: | НАН Беларусі | |
| ISO 639-1 | be | |
| ISO 639-2 | bel | |
| ISO 639-3 | bel | |
| SIL | BEL | |
 |
||
БЕЛАРУ́СКАЯ МО́ВА, мова беларусаў уваходзіць у сям’ю індаеўрапейскіх моў, яе славянскай групы і ўсходнеславянскіх моваў падгрупы, на якой размаўляюць у Беларусі і па ўсім свеце, галоўным чынам у Расіі, Украіне, Польшчы[1]. Б.м. падзяляе шмат граматычных і лексічных уласцівасцяў з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі (гл.таксама: Іншыя назвы беларускай мовы і Узаемныя ўплывы усходнеславянскіх моваў).
У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася існаванне дзвюх беларускіх моўных норм[2]: акадэмічнай і альтэрнатыўнай, г.зв. «тарашкевіцы».
Змест |
[правіць] Колькасць носьбітаў
У Беларусі Б.м. прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць у доме» ~3,686 млн. (36.7%) жыхароў[3] (1999).[4] Паводле больш шырокіх мерак, ~6,984 млн. (85.6%) беларусаў прызнаюць Б.м. «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6,715 млн. у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свеце[5][6].
[правіць] Афіцыйны статус
Беларуская мова з'яўляецца адной з двух (разам з рускай) дзяржаўных моў у Рэспубліцы Беларусь.
З 2008-09 у гмінах Гайнаўка (Гайнаўскі павет) і Орля (Бельскі павет) Падляскага ваяводства Польшчы беларуская мова ўведзена ў якасці дапаможнай у зносінах паміж чыноўнікамі магістрата і насельніцтвам, як у вусным, так і ў пісьмовым варыянце.[7]
[правіць] Фанетыка
Фанетычная сістэма сучаснай Б.м. складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48)[8] зычных.
[правіць] Алфавіт
Беларускі алфавіт складзены на аснове кірыліцы, развіты з алфавіту старацаркоўнаславянскай мовы. Яго сучасная форма была замацавана ў 1918, і складаецца з 32 літар. Гістарычна ўжывалася таксама глагалічнае пісьмо (рэдка – да 11–12 ст.). Гістарычна існавалі традыцыі запісу беларускага тэксту беларускім лацінскім і беларускім арабскім пісьмом.
Існуюць некалькі распаўсюджаных сістэм раманізацыі беларускага тэксту, гл.таксама: Раманізацыя беларускай мовы.
[правіць] Гісторыя
Умоўным часам пачатку гісторыі сучаснай беларускай літаратурнай мовы лічыцца пачатак 19 стагоддзя.
Гісторыя развіцця Б.м. умоўна падзяляецца на наступныя перыяды:
- да 13 ст.: праславянскі. Дадаткова ў рускім і савецкім мовазнаўствах выдзяляецца перыяд існавання агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узнікненне каля 7—8 ст.). Існаванне такога перыяду ставіцца навукоўцамі пад пытанне, пачынаючы з пач. 20 ст. (больш: Узнікненне старабеларускай мовы).
- 13—18 ст.: старабеларускі. Абмяжоўваецца узнікненнем выразных адметнасцяў фанетыкі і практычным знікненнем старабеларускай мовы з моўнай практыкі сярэдніх і вышэйшых класаў грамадства (больш: Гісторыя старабеларускай мовы і Узнікненне старабеларускай мовы; пра паходжанне азначэння "старабеларуская мова" больш: Асновы старабеларускай мовы).
- з 19 ст.: сучасны (больш: Гісторыя сучаснай беларускай мовы).
- ↑ Таксама па-беларуску размаўляюць у Азербайджане, Канадзе, Эстоніі, Казахстане, Кыргызстане, Латвіі, Літве, Малдове, Таджыкістане, Туркменістане, ЗША, Узбекістане, паводле звестак Этналогу.
- ↑ Кампендыум...
- ↑ Між іх, ~3,370 млн. (41.3%) беларусаў, ~0,257 млн. іншых галоўных нац. груп (палякі, рускія, украінцы, татары).
- ↑ Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г. у Сеціве.
- ↑ (Johnstone and Mandryk 2001) як пададзена на Этналогу.
- ↑ У Расіі Б.м. прызнаюць «вядомай ім мовай» ~0,316 млн. жыхароў, між іх ~0,248 млн. беларусаў (~30,7% агульнага ліку, звесткі ўсерасійскага перапісу 2002 г. у сеціве). У Украіне Б.м. прызнаюць «роднай мовай» ~0,055 млн. беларусаў (~19,7% агульнага ліку, звесткі ўсеўкраінскага перапісу 2001 г. у Сеціве). У Польшчы Б.м. прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць у доме» ~0,040 млн. жыхароў (звесткі ўсяпольскага перапісу 2002 г. у Сеціве (табліца 34)).
- ↑ Ніва № 8 (2754), 22 лютага 2009 г.
- ↑ Звычайна, падаецца лік 39, без уліку 9 падоўжаных варыянтаў зычных як «простых варыянтаў». Часам, не ўлічваюцца таксама рэдкія зычныя, таму можна сустрэць яшчэ меншы лік зычных. Лік 48 абыймае ўсе зычныя гукі, лучна з варыяцыямі і рэдкімі, якія могуць мець фанетычнае значэнне ў сучаснай Б.м.
[правіць] Літаратура
- Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.
- Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова. Лінгвістычны кампендыум. — Мн. : Інтэрпрэссэрвіс, Кніжны Дом, 2003. — 672 с. ISBN 985-482-033-5, ISBN 985-428-614-2.
