Беларуская мова
| Беларуская мова | |
| Саманазва: |
Беларуская мова |
|---|---|
| Краіны: |
Рэспубліка Беларусь, Расія, Польшча, Літва, Украіна, Канада, ЗША, Ізраіль |
| Рэгіёны: | |
| Афіцыйны статус: |
|
| Арганізацыя, якая рэгулюе: | |
| Агульная колькасць носьбітаў: |
каля 7 млн. чал. |
| Класіфікацыя | |
| Катэгорыя: | |
|
Роднасныя мовы: руская, украінская |
|
| Пісьменнасць: | |
| Моўныя коды | |
| ISO 639-1: |
be |
| ISO 639-2: |
bel |
| ISO 639-3: | |
| Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка | |
Белару́ская мо́ва — мова беларусаў, уваходзіць у сям’ю індаеўрапейскіх моў, яе славянскай групы і ўсходнеславянскіх моваў падгрупы, на якой размаўляюць у Беларусі і па ўсім свеце, галоўным чынам у Расіі, Украіне, Польшчы[1]. Б.м. падзяляе шмат граматычных і лексічных уласцівасцяў з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі (Гл. таксама: Іншыя назвы беларускай мовы і Узаемныя ўплывы усходнеславянскіх моваў).
У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася існаванне дзвюх беларускіх моўных норм[2]: беларускай літаратурнай мовы і альтэрнатыўнай нормы, г.зв. «тарашкевіцы».
Змест |
Колькасць носьбітаў[правіць]
Паводле дадзеных перапісу насельніцтва Беларусі 2009 года, роднай беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чал. этнічных палякаў) назвалі беларускую сваёй роднай, што складае 53,22% насельніцтва краіны. Акрамя таго 1 009 935 этнічных беларусаў указалі яе як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чал. этнічных рускіх), што складае каля 13,49% насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай для 5 058 334 чал., акрамя таго 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску. Нягледзячы на тое, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі аб свабодным валоданні беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чал. сярод этнічных беларусаў і 153 271 чал. у іншых этнасаў (у тым ліку 120 378 чал. у этнічных палякаў), што складае 23,43% усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. у яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць у доме» ~3,686 млн. (36.7%) жыхароў. Між іх, ~3,370 млн. (41.3%) беларусаў, ~0,257 млн. іншых галоўных нац. груп (палякі, рускія, украінцы, татары)[3]
Паводле больш шырокіх мерак, ~ 6,984 млн. (85.6%) беларусаў прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6,715 млн. у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свеце, як пададзена на Этналогу. У Расіі Б. м. прызнаюць «вядомай ім мовай» ~0,316 млн. жыхароў, між іх ~0,248 млн. беларусаў (~30,7% агульнага ліку, звесткі ўсерасійскага перапісу 2002 г. у сеціве). У Украіне Б. м. прызнаюць «роднай мовай» ~0,055 млн. беларусаў (~19,7% агульнага ліку, звесткі ўсеўкраінскага перапісу 2001 г. у Сеціве). У Польшчы Б. м. прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць у доме» ~0,040 млн. жыхароў (звесткі ўсяпольскага перапісу 2002 г.).
Афіцыйны статус і выкарыстанне[правіць]
Беларуская мова з'яўляецца адной з двух (разам з рускай) дзяржаўных моў у Рэспубліцы Беларусь. У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. Справаводства ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). Прэзідэнт рэспублікі А. Лукашэнка пры выкананні сваіх абавязкаў выкарыстоўвае амаль толькі рускую мову.
Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца, ў асноўным, на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды.
На працягу дзесяцігоддзя ў Беларусі штогод ідзе ўстойлівае змяншэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/11 навучальным годзе іх частка складала 19%, у той час як у 2001/02 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8% ад агульнай колькасці школьнікаў краіны.[4].
Беларуская мова ў Польшчы[правіць]
На тэрыторыі Польшчы паводле Закона аб нацыянальных і этнічных меншансцях ад 26 студзеня 2005 беларуская мова ўведзена ў якасці дапаможнай у зносінах паміж чыноўнікамі магістрата і насельніцтвам, як у вусным, так і ў пісьмовым варыянце на тэрыторыях:
- горад і гарадская гміна Гайнаўка (3 снежня 2007)
- гміна Орля (7 мая 2009)
- гміна Нараўка (16 чэрвеня 2009)
- гміна Чыжы (8 лютага 2010)
- гміна Гайнаўка (28 мая 2010).[5][6]
Фанетыка[правіць]
Фанетычная сістэма сучаснай Б.м. складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48)[7] зычных.
Алфавіт[правіць]
Беларускі алфавіт складзены на аснове кірыліцы, развіты з алфавіту старацаркоўнаславянскай мовы. Яго сучасная форма была замацавана ў 1918, і складаецца з 32 літар. Гістарычна ўжывалася таксама глагалічнае пісьмо (рэдка – да 11–12 ст.). Гістарычна існавалі традыцыі запісу беларускага тэксту беларускім лацінскім і беларускім арабскім пісьмом.
Існуюць некалькі распаўсюджаных сістэм раманізацыі беларускага тэксту, Гл. таксама: Раманізацыя беларускай мовы.
Гісторыя[правіць]
Умоўным часам пачатку гісторыі сучаснай беларускай літаратурнай мовы лічыцца пачатак 19 стагоддзя.
Гісторыя развіцця Б.м. умоўна падзяляецца на наступныя перыяды:
- да 13 ст.: праславянскі. Дадаткова ў рускім і савецкім мовазнаўствах выдзяляецца перыяд існавання агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узнікненне каля 7—8 ст.). Існаванне такога перыяду ставіцца навукоўцамі пад пытанне, пачынаючы з пач. 20 ст. (гл.: Узнікненне старабеларускай мовы).
- 13—18 ст.: старабеларускі. Абмяжоўваецца узнікненнем выразных адметнасцяў фанетыкі і практычным знікненнем старабеларускай мовы з моўнай практыкі сярэдніх і вышэйшых класаў грамадства (гл.: Гісторыя старабеларускай мовы і Узнікненне старабеларускай мовы; пра паходжанне азначэння «старабеларуская мова» гл.: Асновы старабеларускай мовы).
- з 19 ст.: адным з першых даследчыкаў беларускай мовы быў Іван Аляксеевіч Нядзёшаў.
Цікавыя факты[правіць]
Адзіны цалкам беларускамоўны тэлеканал "Белсат" дзейнічае ў Польшчы і транслюе свае перадачы на Беларусь праз спадарожнік.
Зноскі
- ↑ Таксама па-беларуску размаўляюць у Азербайджане, Канадзе, Эстоніі, Казахстане, Кыргызстане, Латвіі, Літве, Малдове, Таджыкістане, Туркменістане, ЗША, Узбекістане, паводле звестак Этналогу.
- ↑ Кампендыум...
- ↑ . Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г. http://belstat.gov.by/homep/en/census/.
- ↑ Артыкул "Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?"
- ↑ Urzędowy Rejestr Gmin, w których jest używany język pomocniczy
- ↑ Ніва № 8 (2754), 22 лютага 2009
- ↑ Звычайна, падаецца лік 39, без уліку 9 падоўжаных варыянтаў зычных як «простых варыянтаў». Часам, не ўлічваюцца таксама рэдкія зычныя, таму можна сустрэць яшчэ меншы лік зычных. Лік 48 абыймае ўсе зычныя гукі, лучна з варыяцыямі і рэдкімі, якія могуць мець фанетычнае значэнне ў сучаснай Б.м.
Літаратура[правіць]
- Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус.Энцыкл.. - Мн.: БелЭн, 1994. - 654 с.
- Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.
- Каліта І. У. Трасянка як моўны і культурны нігілізм. // Личность – слово – социум: материалы VIII Международной науч.-практ. конф. 28-29 апреля 2008 г., Минск: в 2 ч./отв. ред. Т.А. Фалалеева. – Минск : Паркус-Плюс, 2008, ч. 1., 256 с., ISSN 2076-4588, c. 105–110.
- Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112-190.
- Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова. Лінгвістычны кампендыум. — Мн. : Інтэрпрэссэрвіс, Кніжны Дом, 2003. — 672 с. ISBN 985-482-033-5, ISBN 985-428-614-2.
- Півторак Г. П. До питання про українсько-білоруську мовну взаємодію донаціонального періоду: (Досягнення, завдання і перспективи досліджень) // Мовознавство. – 1978. – № 3. – С. 31–40.
- Півторак Г. П. Українська, білоруська, російська: Три мови – три історії // VІ Міжнародний конгрес україністів (Донецьк, 26 черв. – 1 лип. 2005 р.): Доповіді та повідомлення. – Кн. 5: Мовознавство. – К., 2007. – С. 521–529.
- Півторак Г. П. Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов: Міфи і правда про трьох братів слов’янських зі «спільної колиски». – К.: Академія, 2001. – 152 с. (2-ге вид., доп. – К.: Арістей, 2004. – 180 с.).
