Англійская мова

Англійская
Саманазва:	English
Краіны:	ЗША, Вялікабрытаніі, Канадзе, Аўстраліі і іншых краінах
Рэгіёны:	Галоўным чынам Заходняя Еўропа, Паўночная Амерыка, Аўстралія, Азія
Афіцыйны статус:	Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе, Аўстраліі і інш.
Арганізацыя, якая рэгулюе:	—
Агульная колькасць носьбітаў:	Для 340 мільёнаў з'яўляецца роднай. Для 600 мільёнаў — другой.
Класіфікацыя
Катэгорыя:	???
megool Індаеўрапейская  Германскія   Заходнегерманскія    Старасаксонская     Стараанглійская      Англійская
Моўныя коды
ISO 639-1:	en
ISO 639-2:	eng
ISO 639-3:	eng
Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка

Англійская мова, германская мова заходнегерманскай групы.

Распаўсюджанне: Вялікабрытанія, ЗША, Аўстралія, Канада, Новая Зеландыя, шэраг іншых краінаў усіх частак свету. Колькасць носьбітаў у свеце: 309,4 млн.ч. і 508 млн.ч. з улікам англійскай як другой роднай мовы (1999); у т.л., 55 млн.ч. у Вялікабрытаніі (1984).

Адна з афіцыйных і рабочых моваў ААН. Статус афіцыйнай або нацыянальнай мовы: Вялікабрытанія, ЗША, Канада, Аўстралія, Новая Зеландыя, Ірландыя, Індыя, 15 краін Афрыкі (1990).

Алфавіт

Алфавіт англійскай мовы заснаваны на лацінскім і сскладаецца з 26 літар, з іх 6 галосных і 20 зычных.

Галосныя: A, E, I, O, U, Y

Зычныя: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z

Пісьменнасць

Пісьменнасць існуе з 7—8 ст., пачаткова, да хрысціянізацыі (пачатай з 6 ст.), на аснове старажытнагерманскай рунічнай графікі, потым на аснове лацінскай графікі. Першы помнік: рунічны надпіс на Фрэнксавым куфэрку (7 ст.). Старажытныя помнікі: «Беавульф» (эпічная паэма, каля 700; захавалася ў пазнейшых спісках), «Англа-саксонская хроніка» (9 ст.), пераклад «Усясветнай гісторыі» Арозія (9 ст., пераклад караля Альфрэда); пераклад «Царкоўнай гісторыі англаў» біскупа Беды Вельмішаноўнага (9 ст.).

Дыялекты

Сучасная англійская мова мае вялікую колькасць тэрытарыяльных дыялектаў: у Вялікабрытаніі — шатландскі, група паўночных, цэнтральных (усходне-цэнтральных і заходне-цэнтральных), паўднёвых і паўднёва-заходніх дыялектаў; у ЗША — групы дыялектаў усходне-англійская, сярэдне-атлантычная (цэнтральная), паўднёва-усходняя, сярэдне-заходняя. Дыялектныя адменнасці ў Вялікабрытаніі значна болей выразныя, чым у ЗША, дзе асновай літаратурнай нормы стаўся цэнтральны дыялект.

Існуючыя варыянты літаратурнай нормы ў ЗША, Канадзе і Аўстраліі адрозніваюцца ад літаратурнай англійскай мовы галоўным чынам вымаўленнем і лексікай.

Гісторыя

Выдзяляюцца перыяды развіцця: старажытнаанглійскі (7—11 ст.; англаксонская мова), сярэднеанглійскі (12—15 ст.; сярэднеанглійская мова), ранні новаанглійскі (16—17 ст.; ранняя новаанглійская мова), новаанглійскі (з 18 ст.).

У старажытнаанглійскі перыяд мовы (гаворкі) старажытнагерманскіх плямёнаў англаў, саксаў і ютаў, якія перасяліліся на Брытанскія астравы (5—6 ст.), сфарміравалі 4 тэрытарыяльныя дыялекты: нартумбрыйскі, мерсійскі, уэсекскі, кентскі. Фарміраванне літаратурнай мовы адбылося, галоўным чынам, на аснове ўэсекскага дыялекту, з прычыны заняпаду паўночных і паўночна-усходніх земляў ад скандынаўскіх набегаў і палітычна-эканамінаму ўзмацненню Уэсекскага каралеўства (9—11 ст.). Большасць помнікаў гэтага перыяду таксама захавалася ў уэсекскай рэдакцыі. Мовы кельцкіх народаў захаваліся пераважна ў геаграфічных назвах.

У сярэднеанглійскі перыяд, пасля нарманскага заваявання, англійская мова функцыянавала як народная, маючы 3 асноўныя дыялектныя зоны — паўночную, цэнтральную, паўднёвую. Гэты перыяд характарызаваўся значнымі змяненнямі фанетыкі і граматыкі.

У 16—17 ст. складваецца ранняя новаанглійская мова.

Зноскі

Літ.: А. Д. Швейцер, В. Н. Ярцева. Английский язык // Лингвистический энциклопедический словарь. — М., 1990. С.33,34; Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com..