Рыг-Веда

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Артыкул паводле тэматыкі
Літаратура індуізму

Aum

Рыг · Яджур · Сама · Атхарва
Падзел
Самхіты · Брахманы · Араньякі · Упанішады

Айтарэя · Брыхадараньяка · Іша · Тайтцірыя · Чхандог'я · Кена · Мундака · Мандук'я · Катха · Прашна · Шветашватара

Шыкша · Чхандас · Уякарана · Нірукта · Дж'ёціша · Калпа

Махабхарата · Рамаяна

Бхагавата · Брахмавайварта · Ваю · Вішну · Маркандэя · Нарада · Падма

Смрыці · Шруці · Бхагавад-гіта · Агамы · Панчаратра · Тантры · Кавача · Сутры · Стотры · Дгарма-шастры · Дзіўя-прабандха · Тэварам · Чайтанья-чарытамрыта · Рамачарытаманаса · Ёга-Васіштха

Партал «Індуізм»

Рыґведа (санскр.: ऋग्वेद, ṛgveda IAST, «Веда хвалебнаў») — збор хвалебнаў багам, першы вядомы помнік індыйскай літаратуры.

Рыґведа — збор хвалебнаў на ведыйскай мове, які ўваходзіць у лік чатырох індуісцкіх рэлігійных тэкстаў, вядомых як Веды. Рыг-Веда была складзена, напэўна, каля 1700-1100 гг. да н. э. і з'яўляецца адным з самых старажытных індаіранскіх тэкстаў і адным з самых старажытных рэлігійных тэкстаў у свеце. Стагоддзямі яна захоўвалася толькі ў вуснай традыцыі і ўпершыню запісана была, верагодна, толькі ў раннім Сярэднявеччы. Рыґведа — найбольш старажытная і значная з Ведаў, каштоўная крыніца для вывучэння старажытнаіндыйскай гісторыі і міфалогіі. У 2007 годзе ЮНЕСКА ўключыла Рыґведу ў рэестр «Памяць свету».

Тэкст[правіць | правіць зыходнік]

Рыґведа ў індыйскай літаратуры[правіць | правіць зыходнік]

Рыґведа (Падапатха) рукапіс на Дэванаґары, пач. 19-га ст. Пасля добраславення ("śrīgaṇéśāyanamaḥ ;; Aum(3) ;;") у першым радку запісаны пачатак РВ 1.1.1 (agniṃ ; iḷe ; puraḥ-hitaṃ ; yajñasya ; devaṃ ; ṛtvijaṃ). Ведычныя таны пазначаны падлітарным падкрэсліваннем і надлітарнай вертыкальнай рысай.

Рыґведа – найстаражытны моўны твор індыйскае цывілі­зацыі. Яна ўяўляе сабою збор хвалебнаў (гімнаў), прысве­чаных роз­ным багам (Індру, Аґні, Ашвінам, Марутам ды інш.). Акрамя ўласна хвалебнаў, у Рыґведзе раскіданыя намёкі на розныя міфы, многія з якіх атрымалі сваё развіццё ў пазнейшай літаратуры Індыі. Разам з трыма іншымі ведамі (Йаджурведа, Самаведа ды Ат­харваведа) і некаторымі іншымі творамі Рыґведа становіць канон шруці (śrúti- ‘па­чутае’) – збор святых тэкстаў, якія маюць абсалютны аў­тарытэт у індуізме.

Шруці процістаіць іншаму канону – смрыці (smṛ́ti- ‘памяць’), тэк­стам, што валодаюць толькі адносным аўтарытэтам, бо паводле традыцыі маюць сваім паходжаннем чалавека. Шруці ж ёсць ведаю, яўленай людзям як боскае адкрыццё й толькі выражанай праз чалавечую мову. Уласна таму не зу­сім правільна называць Рыґведу кнігаю – як нешта запісанае, падобна Бібліі ці Карану. Рыґведа – прынцыпова вусны твор, які тысячагоддзямі перадаваўся і дагэтуль пера­даецца па памяці брагманамі (свя­тарамі) ад настаўніка да вучня.

Час узнікнення[правіць | правіць зыходнік]

Датаванне Рыґведы ўскладняецца двума чыннікамі: 1) Рыґведа - прынцыпова вусны твор, які складаўся задоўга да з'яўлення пісьменнасці. Першы ж знойдзены рукапіс датуецца толькі 1464 н.э.; 2) ад цывілізацыі, якая стварыла хвалебны Рыґведы, да нас фактычна не дайшло анічога, акрамя самае Рыґведы.

Кла­січнае да­таванне, прапанаванае яшчэ ў 19 ст., адносіць стварэнне хва­лебнаў Рыґведы да часу паміж 1500-1200 гг. да н.э. У гэты час, паводле тэорыі арыйскага заваявання Індыі, плямёны інда­іранцаў, якія звалі сябе арйамі (ā́rya- ‘часьцівы’), уварваліся на тэрыторыю паўночнага захаду Індастану, ад­куль пачалі сваё паступовае заваяванне астатняй часткі паў­вострава. Тыя плямёны, што стварылі Рыґведу, былі носбітамі аднае з арха­ічных індаеўрапейскіх гаворак, якая пазней стала вядомая як санскрыт (sáṃskṛta-).

Тэорыя арыйскага заваявання даўно крытыкуецца шыро­кім колам навукоўцаў як неабгрунтаваная й не пацверджаная ані археалягічнымі, ані генэтычнымі да­дзенымі. Тым не менш, бальшыня лінгвістаў – зыходзячы пераважна з да­дзеных параўнальна-гістарычнага мовазнаў­ства – дагэтуль размяшчае стварэнне РВ у прамежку 1700-1200 гг. да н.э. Некаторыя навукоўцы, што праўда, увязваюць рыґве­давую куль­туру з Індскаю цывілізацыяй (напрыклад, грэц­кі дас­леднік Н. Казанас) і адсоўваюць датаваньне Рыґведы аж да 3000 г. да н.э.

Яшчэ адно цікавае гледзішча на час стварэння РВ выказаў індыйскі навуковец Б.Г. Тылак. Паводле ягонае тэорыі продкі арйаў мешкалі ў Арктычным рэгіёне, які былі вымушаныя пакінуць каля 8000 г. да н.э. Адпаведна стварэнне найранейшых хвалебнаў РВ ён ад­носіць да 5000-4000 гг. да н.э.

Рэцытацыі[правіць | правіць зыходнік]

Рыґведа паўставала ў выглядзе асобных хвалебнаў, якія ствара­ліся рознымі родамі паэтаў-святароў (ṛ́ṣi-) на працягу до­сыць доў­гага часу, і толькі значна пазней (згодна з лінгвістычным ана­лізам – па некалькі стагодзьдзях) яны былі сабраныя разам у самгіту (sáṃhita- ‘збор’). Паводле індыйскае традыцыі аў­тарства самгіты прыпісваецца мудрацу Вйасу (vyāsa- ‘раздзельца’). Ме­навіта ён раздзяліў адкрытую багамі таемную веду на ча­тыры вядомыя нам Веды. Як паказвае лінгвістычны аналіз, пры стварэнні самгіты былі ўжы­тыя гукавыя праві­лы, якія альбо ня дзейнічалі ў часы пер­шых паэтаў, альбо наўмысна імі не ўжываліся, што прывяло да ска­жэння паэтычных па­мераў, а таксама да зацямнення многіх месцаў у творы. Та­му пазней настаўнікам Шакалйем (śā́kalya-) было зроблена разбіццё тэксту самгіты на асоб­ныя словы: гэта рэцытацыя атрымала назву Падапатха (padapaṭhá- ‘чы­танне па словах’).

Стварэнне Падапатхі было спрычыненае і тым, што з часам мянялася і сама мова, і многія словы станавіліся не­зразумелымі. Ужо на мяжы 2-га і 1-га тысячагоддзяў (а мо і раней) існаваў спіс цяжкіх да разумення слоў у Рыґведзе, які называўся Ніґганту (nighaṇṭú-). Дзесьці ў 6-5 стст. да н.э. на яго з'яўляецца каментар Нірукта (nírukta- ‘вы­тлумачэнне’) настаўніка Йаскі (yāská-) – важны твор ін­дыйскай традыцыйнай этымалогіі. Каб забяспечыць правільную вусную перадачу хвалебнаў, досыць рана ста­лі рас­працоўвацца правілы вымаўлення ды пад­рабязныя апісанні гукаў, якія былі зведзеныя ў тэкст Пратышакхйа (prā́tiśākhya-). Гэта слова літаральна азначае “[трактат] для кожнай галіны”. Пад галінаю ра­зумеецца асобная шко­ла рэцытацыі, якіх існавала досыць многа і якія трохі ад­розніваліся ў спосабе вымаўлення асобных гукаў і іх спалучэнняў. Захавалася пяць падобных Пратышакхйаў: адна для Рыґведы, адна для Атхарваведы, дзве для Чорнай і Белай Йаджурведы ды адна для Самаведы.

Рэдакцыя Рыґведы, што дайшла да нас, завецца Шакалйа-самгітою (śākalyasaṃhitā́-). Гэтая рэдакцыя ўлучае 1028 хвалебнаў даўжынёю ад 1 да 58 слаўняў, падзеленых на 10 колаў (máṇḍala-). Другою магчымаю рэдакцыяй Рыґведы, што дайшла да нас, можна лі­чыць Башкала-самгіту (bāṣkalasaṃhitā́-), названую паводле настаўніка Башкалы (bāṣkala-). Яна ўлучае 1025 хва­лебнаў й дадатак з 95 хвалебнаў – кхіла-хвалебны (khilā́ni), якія, відаць, бытавалі ў іншых школах рэцытацыі Рыґведы або з'яўляюцца пазнейшымі дадат­камі.

Будова колаў[правіць | правіць зыходнік]

Традыцыйны каментар на РВ Анукрамані (anukramaṇī-) за­мацоўвае за кожным хвалебнам імя пэўнага паэта. Часам да­дзеныя гэтага тэксту выглядаюць зусім непраўдападобна, але збольшага яго прымаюць як досыць імаверную кры­ніцу ведаў пра аўтарства хвалебнаў. Колы 2-7 прынята называць родавымі (фамільнымі), бо паводле Анукрамані яны цалком пры­пісваюцца паасобным родам паэтаў. Так, 2-е кола належыць паэтам з роду Ґрытсамады (gṛtsamada-), 3-е – Вішвамітры (viś­vā́mitra-), 4-е – Вамадэвы (vāmádeva-), 5-е – Атры (átri-), 6-е – Бгара­дваджы (bharádvāja-) і 7-е – Васіштхі (vásiṣṭha-). Колы размешча­ны паводле ўзрастання коль­касці хвалебнаў: 2 (43), 3 (62), 4 (58), 5 (87), 6 (75) і 7 (104). Унутры ж кола хвалебны размешчаны паводле багоў: спа­чатку ідуць хвалебны, прысвечаныя Аґні, потым – Індру і г.д.

Астатнія колы напісаныя паэтамі з роз­ных родаў. 9-е ко­ла цалком прысвечана боству Сома Ачышчаны (sóma- pávamāna-). Аўтары гэтага кола – тыя самыя, што й родавых, таму мяр­куецца, што складальнікі самгіты папросту да­сталі ўсе хвалеб­ны Сому з гэтых колаў ды аб’ядналі іх у асобны раздзел. Вялікую цікавасць становіць 8-е кола, у якім надзвычай многа доўгіх хвалебнаў. Яны складзеныя ў нетыповай для астатняе РВ страфічнай форме ды поўняцца імёнамі яўна неарыйскіх валадароў.

Найпазнейшым дадаткам да родавых колаў ува­жаецца 10-е ко­ла. На такую выснову натыкае шэраг фактаў: па-першае, не­каторае моўнае адрозьненне (напр., зна­чна большая чась­ціня гука l, з'яўленьне новых слоў, уніфі­кацыя граматычных формаў і г.д.); па-другое, іншае раз­меркаваньне багоў (зусім няма хвалебнаў багіні Зары, аслаблена роля Мітры-Варуны); па-трэцяе, пашырэнне тэ­матыкі (касмаганічныя й філасофскія хвалебны, абрадавыя (вясельный ды пахавальныя) хвалебны, многа хвалебнаў-дыялогаў).

Наастатку, 1-е кола рас­падаецца на дзьве часткі. Першая частка (1-50) мае шмат агульнага з 8-м колам, у прыватнасці тое, што значная частка хвалебнаў належыць паэтам з роду Канваў. Другая ж частка (51-191) уважаецца навукоўцамі як найранейшы дадатак да родавых колаў.

Акрамя падзелу на колы, Рыґведа традыцыйна дзеліцца на 8 вас­мярыцаў (áṣṭaka-), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на ўзы­ходы (adhyāyá-), якія распадаюцца на раздзелы (várga-). Гэты падзел мае чыста ўтылітарны характар і быў зроблены для аблягчэння за­вучвання ды перадачы тэксту па памяці.

Традыцыйныя каментары[правіць | правіць зыходнік]

Шматлікія месцы Рыґведы атрымалі сваё тлумачэнне – абра­давае й філасофскае – у пазнейшых тэкстах: брагманах (brāhmaṇá-), аранйаках (ā́raṇyaka-) ды ўпанішадах (upaniṣád-), якія таксама ўваходзяць у канон шруці.

Важную крыніцу традыцыйных ведаў пра Рыґведу становіць каментар Сарванукрамані (sarvānukramaṇī- 'поўны пераклік') настаўніка Катйайаны (kātyāyana-), створаны каля 2 ст. да н.э.. У ім пазначаецца першае слова хвалебну, колькасць слаўняў, імя паэта і ягоны патронім, боства, якому прысвечаны кожны са слаўняў, ды вершаваныя памеры. На гэты тэкст існуе асобны камэнтар - Ведартхапрадыпіка (vedārthapradīpikā- 'праясненне сэнсу Ведаў'), створаны настаўнікам Шадгурушышйам (ṣaḍguruśiṣya-) у 12 ст. н.э.

Іншаю значнаю крыніцаю для разу­мення Рыґведы з'яўляецца поўны каментар настаўніка Сайаны (sāyaṇa-), выкананы ў 14 ст. н.э. Сайана быў родам з Паў­днёвай Індыі і ў сваёй працы абапіраўся на папярэднія яму каментары, ад якіх да нас дайшлі толькі невялікія ўрыўкі. Сайана трак­туе Рыґведу амаль выключна з гледзішча абраду, звычайна пакідаючы па-за ўвагаю су­аднясенне з пазарытуальнаю рэчаіснасцю. Пераклад Рыґведы у гіндзі, вы­кананы Рамаґовіндам Тры­ведзі, у многім абапіраецца на Сайанаў каментар.

Адзіны дасайанавы камэнтар, што за­хаваўся цалком, належыць настаўніку Мадгава (mādhava-), які жыў у 10 ст. н.э. Ён улучае толькі першую васмярыцу.

Вершаваныя памеры[правіць | правіць зыходнік]

Рыґведа ёсць зборнікам хвалебнаў, напісаных у вершаванай форме. Вывучэннем і навучэннем вершаваных памераў займаецца традыцыйная індыйская навука чхандас (chándas- ‘вершаваны памер’), адна з шасці веданґаў (vedāṅgá- ‘частка, целавіна Веды’).

Слоўны націск у мове Ведаў танічны, аднак ён аніяк не ўплывае на вершаскладаньне. У часы стварэння Ведаў яно было перадусім сілабічным, і ў меншай сту­пені – квантытатыўным. Метрычную адзінку верша ста­но­віць ступа (pā́da- ‘нага, чвэрць’), якая мае пэўную коль­касць складоў. Камбінацыя некалькіх аднолькавых ці роз­ных ступаў утвараюць усю разнастайнасць памераў Рыґведы. Адзін верш, вы­трыманы ў пэўным памеры, завецца слаўнем (ṛ́c- – адсюль назва твору ṛg-vedá- ‘веда слаўняў’). Слаўні ж аб’ядноўваюцца ў строфы ды хвалебны (sūktá-).

Ступа будуецца на чаргаванні лёгкіх і цяжкіх галосных, аднак структура ня жорсткая й дапускае мноства ад­хіленняў. Галосны называецца лёгкім (ЛГ), калі ён кароткі й перад ім няма збегу зычных. Астатнія галосныя (доўгія, а таксама кароткія, перад якімі ёсьць збег зычных) называюцца цяжкімі (ЦГ). Ступа разглядаецца як фанэтычнае цэлае, таму галосны й наступны збег зычных могуць належаць да розных слоў. Канец ступы заўжды супадае з канцом слова.

Чаргаваньне ЛГ і ЦГ больш-менш строга вытрымліваецца толькі ў канцы ступы, якая становіць кадэнцыю – гэта 4 або 5 апошніх складоў. Для пачатку ж ступаў часта ўласцівы ямбічны рытм (кожны другі га­лосны – цяжкі), але ён часта парушаецца. Колькасная харак­тарыстыка першага й апошняга галоснага ступы пад увагу не бярэцца й можа быць любою.

Колькасць складоў у ступе можа быць 5, 8, 11 і 12. У дзвюх апошніх ступах бывае цэзура (кароткая паўза), якая робіцца пасьля 4-га ці 5-га складу. 5-складовыя ступы – сама рэдкія ў РВ.

Рыґведа дайшла да нас у выглядзе г.зв. самгіты (saṃhitā́- ‘збор’) – пазнейшай за самі хвалебны рэдакцыі. У ёй амаль паўсюль дастасаваныя прасадычныя правілы сандгі (sandhí- ‘злучэнне’) – злучнага вымаўлення, – некаторыя з якіх пашырыліся толькі ў пасляведавы час. Гэта прывяло да скажэння зы­ходных памераў. Акрамя таго, як паказвае прасадычны ана­ліз хвалебнаў, старажытныя паэты карысталіся пэўнымі штучнымі прыёмамі для запаўнення памеру. Напрыклад, санорныя y і v вельмі часта вымаўляюцца як iy ды uv:

  • РВ 1.1.2 ī́ḍiyo nū́tanair utá (замест ī́ḍyo)
  • РВ 1.2.7 mitráṃ huve pūtádakṣaṃ (замест hve)

Слаўні, вытрыманыя ў пэўным памеры, могуць аб’­ядноўвацца ў строфы. Памер какубг або брыгаці разам з памерам сатобрыгаці аб’ядноўваюцца ў напеў (pragāthá-), а тры памеры ґайатры – у трыславень (tṛcá-).

Асноўныя памеры Рыґведы (рыса адпавядае падзелу на ступы, доўгая – традыцыйнаму падзелу слаўню на часткі):

  • ануштубг (anuṣṭubh-) – 8-8—8-8
  • атйашці (atyaṣṭi-) – 12-12-8—8-8—12-8
  • атыдгрыці (atidhṛti-) – 12-12-8—8-8—12-8-8
  • атышаквары (atiśakvarī-) – 8-8-8—8-8—12-8
  • ашці (aṣṭi-) – 12-12-8—12-12-8
  • брыгаці (bṛhatī-) – 8-8—12-8
  • вірадж (virāj-) – 11-11—11
  • вірадрупа (virāḍrūpā-) – 11-11—11-7 або 11-11-7-11
  • віратстхана (virāṭsthānā-) – 10-10—11-11
  • віштарабрыгаці (viṣṭārabṛhatī-) – 8-10—10-8
  • ґайатры (gāyatrī-) – 8-8—8
  • двухступны вірадж (dvipadā virāj-) – 5-5—5-5
  • двухступны трыштубг (dvipadā- triṣṭubh-) – 11-11
  • дгрыці (dhṛti-) – 12-12-8—8-8—14-8
  • джаґаці (jagatī-) – 12-12—12-12
  • йавамадгйа магабрыгаці (yavamadhyā- mahābṛhatī-) – 8-8—12-8-8
  • кавірадж (kāvirāj-) – 9-12—9
  • какубг (kakubh-) – 8-12—8
  • крыці (kṛti-) – 11-11—7
  • магабрыгаці (mahābṛhatī-) – 8-8—8-12-8
  • магабрыгаці (mahābṛhatī-) – 8-8—8-8-12
  • магапанкці (mahāpaṅkti-) – 8-8—8-8-8-8
  • панкці (paṅkti-) – 8-8—8-8-8
  • прастарапанкці (prastārapaṅkti-) – 12-12—8-8
  • пураўшніг (purauṣṇih-) – 12-8—8
  • сатобрыгаці (satobṛhatī-) – 12-8—12-8
  • танушырас (tanuśiras-) – 11-11—6
  • трыштубг (triṣṭubh-) – 11-11—11-11
  • ушніг (uṣṇih-) – 8-8-12 (9-9-13)

Мова Рыґведы[правіць | правіць зыходнік]

Хвалебны РВ створаныя на стараіндыйскай мове, якая належыць да індаеўрапейскае сям’і моў. Стараіндыйская мова разам з моваю стараіранскага помніка Авесты ўваходзіць у індаарыйскую групу моваў. Сярод усіх і.-е. моваў стараіндыйская – адна з найархаічных. У заходнім мовазнаўстве прынята адрозніваць мову Рыґведы і сумежных помнікаў ад пазнейшае, пасляведавае мовы эпасу, класічнай індыйскай літаратуры ды навукі. Першую называюць ведыйскаю моваю, другая ж завецца санскрытам. Як цвердзяць навукоўцы, адрозніваюцца яны не толькі часа­ва, але й прасторава: мова РВ належала да паўночнага заха­ду Індастану, у той час, як клясычны санскрыт фармаваў­ся з гаворак, пашыраных у цэнтральнай частцы паўночнай Індыі.

У індыйскай мовазнаўчай традыцыі такога радыкальнага раз­розненьня няма. Галоўная стараіндыйская граматыка, створаная недзе ў 5-4 ст. да н.э. настаўнікам Паніні (pāṇiní-), апісвае абедзве мовы як адмены аднае мовы, якая пазней атрымала назву санскрыт (sáṃskṛta-), што даслоўнае азначае ‘[мова] узробленая ды ўпрыгожаная’. Санскрыт процістаіць народным мовам Ін­дыі, якія называюцца пракрытамі (prā́kṛ­ta- ‘прыродны’). Такім чынам, мова РВ, часава перадуючы граматыцы Паніні, па яе стварэнні была аўтаматычна “перапісаная” паводле новых правілаў ды ўпісаная ў новую сістэму. Менавіта з гледзішча правілаў Паніні аналізуе мо­ву РВ Сайана ў сваім камэнтары. На Захадзе таксама можна сустрэць такое шырокае ўжыванне тэрміну сан­скрыт. Дзеля яснасці тое, што ў граматыцы Па­ніні датычыць мовы Ведаў, называюць таксама vedic sanskrit – ведыйскім санскрытам.

Мова РВ вельмі архаічная. На адрозненне ад класічнага сан­скрыту яна мае танічны націск, які палягае ў павышэнні тону на адным з галосных слова (у беларускай, дапрыкладу, на­ціск дынамічна-квантытатыўны, т.б. націснены галосны вы­маўляецца даўжэй ды гучней за астатнія.

Як і ў любой флектыўнай мове, парадак слоў у мове Рыґведы сва­бодны. З другога боку, ён падпарадкаваны паэтыч­ным заканамер­насцям пабудовы радка, што вынікае ў до­сыць скла­даны да разумення сінтаксіс помніка. Напрыклад, у пачатку радка, які лічыцца моцнаю пазыцыяй, нярэдка раз­­мяшчаюцца імёны багоў або займеннікі, што да іх ад­сылаюць, – незалежна ад іх сінтаксычнае функцыі ў сказе.

У абсягу лексыкі РВ вельмі супярэчлівая. З аднаго боку, для яе ўласціва вялікая сінанімія лексікі, звязанай з абрадам. Так, па­нятку “хвалебен” у Рыґведы адпавядае каля 50 сінонімаў. З другога боку, тэматыка хвалебнаў вельмі абмежаваная, таму з агульнага гледзішча лексічная разнастайнасць РВ досыць скупая. Акрамя таго, у РВ сустракаецца нямала адзінкавых, так бы мовіць, спробных формаў, якія ў па­знейшай літаратуры зусім не ўжываюцца.

Лексіцы РВ уласцівая высокая сінкрэтычнасць значэн­няў. Так, слова gó- ‘карова’ ўжывалася таксама ў сэнсе ма­лака, масла, папругі з каровінай скуры. У міфалогіі ж каровы сімвалізавалі сабою ранішнія зоры, адпаведна слова gó- ўжывалася ў гэтым значэнні. Магло быць і наадварот: так, слова usrā́- ‘карова, зара’ ўзыходзіць да úṣ- ‘зара’.

Асаблівасці стылю[правіць | правіць зыходнік]

На асаблівасці мовы і стылю РВ паўплывала сувязь помніка з міфалогіяй. Найбольш яскрава гэта праяўляецца ў дзея­слове: пры згад­ванні нейкага міфалагічнага сюжэту дзея­слоў нярэдка ста­віцца ў адмысловую форму ін'юктыва, якая аніяк не вызначае дзеянне часава, а толькі называе яго як факт. Такім чынам падкрэсліваецца пазачасавасць міфу, яго актуальнасьць у тым ліку тут і цяпер. Калі ў хвалебне, да­прыкладу, ідзе гаворка пра забойства Інд­рам змея Вры­тры, то даўнімаецца не толькі мінулы факт, але й тое, што Індру давядзецца паўтарыць гэты вычын зноў – таму дзеяслоў можа спа­койна стаяць у загадным ладзе (“о Індра, забі змея!”), хаця папярэдняя частка аповеду нібыта ста­яла ў прошлым. Такая часавая абыякавасць формаў дзеяслова адзначалася ўжо ў граматыцы Паніні.

Але, бадай, найвялікшы ўплыў на мову РВ зрабіла сувязь з абрадам. Першыя хва­лебны РВ былі шчыльна звязаныя з рытулам: яны спяваліся падчас рытуалу, суправаджаючы дзеянні, якія прыгэтым адбываліся. Адсюль вынікае некалькі важных наступстваў. Па-першае, гэта вялікая пашыранасць эліп­сісу. Апускацца могуць дзеясловы (пры захаванні на­прамкавых прыслоўяў), цэлыя часткі ўсталеных выразаў, якія былі добра зразумелыя тагачаснаму слухачу, канец параўнанняў-штампаў (напр., “як каровы”, дзе апу­шчана “ідуць на пашу”), нават цэлыя сказы. Па-другое, гэта тэкставая сінанімія. Так, сінонімамі дажджу маглі быць ма­лако, жыр, мёд, Сома.

Акрамя таго, значэнне словаў магло змяняцца адпаведна та­му, да якой сферы яно належала: спрыяльнай-неспрыяль­най, боства-ўгоднік. Так, слова arí- магло азначаць ‘сябар, часцівы’, а магло азначаць ‘хцівы, чужынец, вораг’ (хаця этымалогіі для гэтых значэнняў могуць быць розныя). Корань √dāś з боку ўгодніка трэба перакладаць, як ‘чціць, служыць, гадзіць’, а збоку боства – як ‘дарыць, рачыць’.

Камунікацыйны характар хвалебнаў вызначыў яшчэ адну ці­кавую асаблівасць мовы РВ: фак­тычнае неразрозненне дру­гой і трэцяй асобы ў дзеяслове. У суседніх радках да бога мо­гуць звяртацца на “ты”, а потым тут жа пераходзіць на “ён”. Іншымі словамі, значэнне мела толькі апазыцыя адрасант-не­адрасант, бо адзіным адрасатам хвалебну магло быць толькі бо­ства.

Сярод найпашыраных стылістычных прыёмаў, ужываных паэтамі, варта перадусім згадаць наступныя:

  • figura etymologica – гульню адна­карёнывымі словамі. Яна можа быць неабавязковаю, т.б. абы­грываныя карані будуць адрознівацца ў розных аўтараў, а можа быць сталым прыёмам, як у выпадку імя бога Савітара, калі абыгрываецца √sū ‘пабуджаць’.
  • гукавы намёк на імя бога, якому прысвячаўся хвалебен. Так, для імені Вішну гэта будуць словы, якія па­чынаюцца складам vi, а для Індры – збег зычных -nd(r)- (перадусім, у слове índu ‘кропля соку Со­мы’).
  • абавязковае згадванне імені боства ў кожным слаўні: альбо наўпрост (клічная форма як правіла ставіцца ў сярэдзіну радка, а іншыя склонавыя формы часта пачынаюць радок), альбо ў выглядзе займенніка, альбо гука­вога намёку, пра што ўжо казалася вышэй.
  • шматлікія паўторы. Паўтарацца могуць цэлыя радкі ў якасці прыпеву, паўтарацца могуць асобныя словы ў розных месцах слаўню (анафара, хіязм, радзей эпіфара).

Што датычыць рыфмы, то ў РВ яна мае пераважна выпадковы характар. Наўмысна могуць рыфмавацца адноль­кавыя склонавыя формы назоўнікаў альбо фінітныя формы дзеясловаў.

Мове РВ уласціва знарочыстая, наў­мысная цём­насць, заблытанасць, недасказанасць. У адным месцы паэт наў­прост завецца vaṅkú- ‘які ідзе ўлукаткі, віхляе‘ (РВ 1.114.4). Хвалебны могуць мець і прамую форму касмалагічных загадак brahmódya- (РВ 1.164), якія супернік-паэт мусіў ад­гадваць на хаду пад час слоўных спаборніцтваў. Непасвечаны ў таемную веду, зразумела, даць адказаў на іх не мог. Эліптыч­насць стылю Рыґведы тлумачыцца і гэтым фак­там таксама: за­блытаць суперніка, правяраючы такім чынам ягоныя веды, было адною з задачаў хвалебнаў-загадак.

Цёмнаму стылю помніка спрыяе і тое, што сытуацыя аб­раду, да якога хвалебны былі адпачатку прымеркаваныя, становіць сабою памежную сітуацыю, у якой зямное і ня­бёснае, міфалагічнае і актуальнае злівалася ў адно цэлае. Адпаведна, задачаю паэта было стварэнне такога тэксту, які мог бы суадносіцца з усім адначасова, служачы адмысловым правадніком для такога “зліцця”.

Змест[правіць | правіць зыходнік]

Рыґведа - гэта перадусім хвалебны, прысвечаныя розным боствам. Акрамя ўласна хвалебнаў, у Рыґведзе можна знайсці замовы (напр, 1.191), а таксама гімны філасофскія (10.71), касмаганічныя (10.95), вясельныя (10.85), пахавальныя (10.18) ды інш.

Жанр усхвалення абумовіў пэўную бессюжэтнасць Рыґведы: калі ў гімне і згадваецца якісьці міф, то ён апавядаецца вельмі непаслядоўна, і даклад­ны парадак падзей устанавіць вельмі цяж­ка. Фактычна ў Рыґведзе мы знаходзім толькі рас­кіданыя там-сям намёкі на добра вядомыя тагачасным слухачам паданні.

Багі[правіць | правіць зыходнік]

Галоўнымі багамі старажытных арйаў былі Аґні (agní- 'агонь'), Індра (índra-) і Сома (sóma- 'выжым'). Сярод іншых багоў вартыя ўвагі такія багі, як Мітра (mitrá- 'сябар, хаўруснік') і Варуна (váruṇa-), блізняты Ашвіны (aśvín- 'коннік'), Маруты (marút-), Зара (uṣás-), Савітар (savitŕ- 'пабуджальнік'), Вішну (víṣṇu-), Рудра (rudrá-), Пушан (pūṣán- 'які жывіць, насычае'), Пан малітвы (bṛ́haspáti-), Тваштар (tváṣṭṛ- 'цясляр, творца') Неба (dív-) і Зямля (pṛthivī́-), Сонца (sū́rya-), Вецер (vāyú-), Парджанйа (parjánya- 'хмара'), трое братоў Рыбгу (ṛbhú- 'умелец'). Таксама ў хвалебнах звяртаюцца да водаў, рэкаў ды многіх адушаўлёных паняткаў, як, дапрыкладу, Шчодрасць і Мова.

Лад[правіць | правіць зыходнік]

У цэнтры светагляду арйаў Рыґведы стаяў панятак ладу, ці су­светнага парадку (ṛtá-). Этымалагічна ṛtá- адсылае нас да ідэі кругавароту, і менавіта ідэя цыклічнасці, паўторнасці станавіла сутнасць парадку для старажытных арйаў. Не менш паказальна й тое, што само слова арйа (ā́rya-) паходзіць ад таго самага кораня √ṛ, што і слова ṛtá-. Іншымі словамі, быць арйам азначала быць паслядоўнікам ладу, быць падтрымнікам су­светнага парадку. Арйа – гэта часцівы, суладны чалавек, упі­саны ў космас як яго не­ад’емная частка.

Гэты ладавы кругазварот праяўляўся на розных узроўнях. У часавым пляне гэта азначала цыклічнасць часу. Чын сьвета­стварэння не быў для арйаў проста фактам далёкае мінуўшчы­ны, наадварот – ён служыў непасрэднаю асноваю для жыцця цяперашняга. Як мяркуюць даследнікі (у прыватнасці, Ф. Кёйпэр), ядром РВ сталіся хвалебны, пры­меркаваныя да сьвята Навалецця – часу, калі сілы хаосу най­больш па­гражалі ўпарадкаванаму сусвету, і задачаю ча­лавека было да­памагчы багом у аднаўленне ладу. Інакш кажучы, чын светастварэння паўтараўся для арйаў што­­год у выглядзе вялікага абраду, які меў не толькі сацыяль­ную, але перадусім касмаганічную функцыю.

Другою праяваю кругазвароту быў аброк (yajñá-). У аснове свету арйаў ляжала ідэя аброку як узаемаабмену паміж светам людзей і светам багоў. Менавіта гэты абмен забяс­печваў дабрабыт на зямлі і даваў сілы багам у барацьбе з сіламі хаосу. Арйі не будавалі велічных бажніцаў – ася­родкам грамады бы­ла часовая аброчня (védi-), якая на момант тварэння аброку ўяўляла сабою цэнтр сусвету, праз які праходзіла сусветная вось, або дарога багоў. Гэтаю найпростаю дарогаю бог Аґні адвозіў на неба жаротвы, паднесеныя багам, і вяртаў з неба божую адгоду ў выглядзе багацця, дабрабыту, удачы. Аґні быў нябёсным пасланцом (dūtá-), галоўным пасярэднікам паміж багамі ды людзьмі. Другім пасярэднікам можна лічыць Сому – напой нясмерця, які ўзліваўся падчас аброку ў агонь, а потым вяртаўся на зямлю ў выглядзе дажджу.

Паднашэнне багом было дваякім. З аднаго боку, гэта была жаротва (havís-) – узліваньне ў агонь жыру, ці топленага масла (ghṛtá-), гарачага малака ды Сомы (sóma-). З другога боку, гэта былі хвалебныя вершы, з якіх уласна і складаецца Рыґведа. Умела складзены хвалебен быў не менш важ­ны за саму жа­ротву. Мова, на якой тварыліся хвалебны, уважалася мо­ваю святою (bráhman-), бо была адрасаваная багам, і проціста­яла мове звычайнай, мове людзей. З такога гледзішча зусім спра­вядліва казаць, што Рыґведа напісаная на мове багоў.

Мова багоў[правіць | правіць зыходнік]

Грамадства арйаў у многім было мовацэнтрычным. З усіх трох станаў – святароў (brahmán-), ваяроў (rājanyá-) ды ся­лянаў (víś-) (смерды śūdrá- фактычна знаходзіліся па-за грамадствам) – галоўная роля ў часы Рыґведы, безумоўна, на­лежала святарам. Асноведзь стану святароў складалі рушы (ṛ́ṣi-) – паэты-спевакі, якія тварылі хвалебны багам. Яны ж былі носьбітамі таемнае веды пра ўладкаванне сусвету. Важнаю падзеяй сацыльянага жыцця арйаў былі спаборніцтвы своеасаблівых сябрынаў, карпарацый ру­шаў (sakhyá-). На гэтых спаборніцтвах рушы не толькі спаборнічалі ў складанні хвалебнаў, але і аб­меньваліся адысловымі касмаганічнымі загадкамі (brahmódya-), на якія супернік тут жа меўся даваць адказ. Валадары, каб атрымаць запаруку багоў, звярталіся да святароў, замаўляючы вя­лікія аброкі ды шчодра адорваючы іх выканаўцаў. Рушы, валодаючы моваю багоў, у крытычныя моманты існавання свету фактычна станавіліся творцамі, дапамагаючы багом аднаўляць сусветны лад.

У знакамітым хвалебне РВ 10.125 мова апісваецца як універ­сальны прынцып, які ляжыць у аснове ўсяго быцця. Знанне імені рэчы было тоесным знанню сутнасці гэтае рэчы. Завалодаць іменем рэчы азначала атрымаць уладу над рэччу. Накладанне ж імені прыраўноўвалася да чы­ну тварэння. Вішвакарман, тварэц усіх рэчаў, завецца ў РВ менавіта імядзеем, творцам імёнаў (nāmadhā́-, РВ 10.82.3). Адпаведна ўсё, што ня мае імені, не існуе ў праяўленым свеце.

Паходжанне свету[правіць | правіць зыходнік]

Адзінага меркавання пра паходжанне быцця ў Рыґведзе няма. У знакамітым хвалебне 10.129 паэт гаворыць пра Нешта Адно (tád ékam), з якога й пачаўся свет. Гэтае Адно “існавала” яшчэ да сутнага і нясутнага, будучы народжаным з неразрознага хаосу сілаю жару. Далей у Ад­наго з'явілася жаданне, якое стала першым семем мыслі. У хвалебне 10.121 гаворыцца, што напачатку быў Залаты зародак (hiraṇyagarbhá-), а ў 10.129.7 паэт увогуле наўпрост кажа, што, адкуль узнікла гэта быццё, можа ведаць толькі Ён Адзін альбо можа і не ведаць.

Асноўным касмаганічным міфам у Рыґведзе з'яўляецца забойства богам Індрам (índra-) сусветнага змея Врытры (vṛtrá-). Каротка гэты міф выглядае так. У кас­мічных першаводах плавала першагара, у якой былі ўвяз­нены рэкі ды сонца-агонь. На гары, абкруціўшы яе, ляжаў змей Врытра, чыё імя можна даслоўна перакласці як ‘перашкода’. Гэта натыкнула даследнікаў на думку, што сам Врытра і быў гэтаю гарою. Бог Індра, галава пантэону арйаў, забівае Врытру сваім перуном (vájra-), праломвае гару ды выпускае на волю рэкі ды сонца, ствараючы такім чынам дзень і ноч. Потым ён аддзяляе зямлю ад неба: зямлю ён прасцірае ўшыркі ды трывала ўкарэньвае пасярод кас­мічных водаў, а неба падпірае сабою ды замацоўвае па-над зямлёю, размясьціўшы паміж імі паветраную прастору (antárikṣa-).

У якасці адмены гэтага міфу многія даследнікі разгля­даюць і міф пра скалу Вала. Паводле яго чарты paṇí- ‘скнары’ выкрадаюць дойных кароў ды хаваюць іх у скале Вала (valá- ‘пячора’ ад √vṛ, ад якога ўтвараецца і слова vṛtrá-). Сука Сарама (sarámā-) знаходзіць кароў, і Індра з дапамогаю Пана малітвы (bṛ́haspáti-) ды песняроў Ан­ґірасаў (áṅgiras-)праломвае скалу, вы­пускаючы кароў на волю. Каровы тут увасабляюць сабою промні ранішняе зары.

Падсумоўваючы ўсю інфармацыю, даступную ў Рыґведзе, Ф. Кёйпэр так апісвае светастварэнне. Напачатку быў не­разрознены хаос, у якім святло й цемра існавалі толькі як магчымасць. Багамі гэтага прасусвету былі Духі-асуры (ásura-), галоўным з якіх, відаць, варта лічыць Варуну (váruṇa-), ахоўніка ладу. Пасля Індравае перамогі над Вры­трам і стварэння разрозненага быцця на змену асурам прыходзяць багі-дэвы (devá- ‘сьветлы’). Духі былі адціснутыя ў ніжні, падземны, свет, стаў­шы ворагамі но­вых светлых багоў, аднак некаторыя з іх – такія, як Варуна ды Аґні, напрыклад, – былі прынятыя ў новы пантэон. Гэта ў пры­ватнасці тлумачыць вельмі супярэчлівую прыроду Варуны ў Рыґведзе, чый цёмны бок, старанна замоўчваны паэтамі, час ад часу выходзіць на паверхню. Менавіта Індраў вычын (забіццё Врытры ды раздзяленне неба ды зямлі), на думку Кёйпэра, адзначаўся ў сьвята Навалецця: арйі ўважалі, што ў гэты пераходны час Індру прыходзілася зноў паўтараць свой светатворчы чын, і менавіта аброкі, чынёныя людзьмі, былі па­кліканыя яму ў гэтым дапамагчы.

Час і традыцыя[правіць | правіць зыходнік]

Час не быў для арйаў лінейным, а замы­каўся ў кола, увасабленнем чаго быў год. Ідэя паўта­рэння, су­адпаведнасці дня сённяшняга дню мінуламу праходзіць чырвонаю ніткаю праз усю Рыґведу. Хаця слова ‘новы’ шмат­кроць сустракаецца ў тэксце, ідэя новага была цалком пад­парадкаваная вечнай меры, заснаванай на па­чатку свету міфычнымі продкамі арйаў. У Рыґведзе не раз гаво­рыцца пра даўніх (pū́rva-) і новых (nū́tana-) паэтаў, пра даўнія ды новыя хвалебны. Але новае тут трэба разумець не ў сэнсе ‘раней невядомае, вынайдзенае’, а ў значэнні ‘сённяшні, актуальны’. Урэшце, словы náva- і nū́tana- паходзяць ад час­цінкі nū́ ‘ніня, цяпер, вось’. Ідэальнае новае створана па­водле старажытнай меры, таму аўтары РВ часта кажуць, што складаюць свае песні на манер даўніх паэтаў. Усякае традыцыйнае мастацтва засноўваецца на пазачасавых, уні­версальных прынцыпах, і Рыґведа ў гэтым святле становіць вы­датны ўзор традыцыйнасці.

Пераклады[правіць | правіць зыходнік]

Існуе нямала перакладаў Рыґведы на іншыя мовы, як еўра­пейскія, так і індыйскія. Сярод тых, што ўлучаюць усе хва­лебны, варта згадаць наступныя:

  1. тры ангельскія пераклады: першы выкананы Р.Т.Х. Гры­фітам (1889-1892) і ў многім ужо састарэў; другі – Х.Х. Ўіл­санам (1850-1888); трэці – Ст.Ў. Джэймісан і Дж.П. Брэ­рэтонам (2014), грунтоўнае навуковае вы­данне з мно­ствам увагаў да кожнага хвалебну;
  2. тры нямецкія пераклады, выкананыя А. Людвігам (1876), Г. Грасманам (1876) і К.Ф. Гёльднэрам (1951);
  3. пераклад у тамільскую мову, выкананы М.Р. Джамбу­натхам (1978-1980);
  4. два пераклады ў гіндзі, выкананыя Шрырамам Шармам (1950-я) і Рамґовіндзі Трыведзі (1954);
  5. досыць вольны пераклад у французскую С.А. Ланглуа (1870).
  6. пераклад у расейскую мову, выкананы Т.Я. Елізаранкаваю (1989-1999).

Сярод частковых перакладаў вартыя ўвагі:

  1. амаль поўны навуковы пераклад у французскую, выкана­ны Л. Рэну (1955-1969);
  2. пераклад амаль усяго першага кола ў лаціну, выкананы Ф.А. Розэнам (1830). Увогуле першы пераклад РВ у еўрапей­скую мову;
  3. хвалебны Аґні, перакладзеныя ў ангельскую вядомым ін­дый­скім вучоным Шры Аўрабіндо (1946).

Паэтычныя пераклады:

  1. пераклад у ангельскую Р.Т.Х. Грыфіта;
  2. пераклад у французскую С.А. Ланглуа;
  3. пераклад у нямецкую Г. Грасмана;
  4. асобныя хвалебны перакладаліся паэтычна ў розныя мо­вы: у расейскую (выкананы зь перакладу Т.Я. Елізаранкавай У.Г. Ціха­міравым), у чэшскую (О. Фрыш) ды інш.

Пераклады ў беларускую мову[правіць | правіць зыходнік]

  • У беларускую мову асобныя хвалебны перакладаліся М.Ю. Ба­ярыным, два з якіх можна прачытаць у ягонай кнізе "Самабыцьцё".
  • І.М. Куліковым выкананы поўны паэтычны пераклад 1-га кола Рыґведы.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]