Пракрыт

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Пракрыт
Краіны:

сучаснай Індыі

Рэгіёны:

паўночны Індастан

Класіфікацыя
Катэгорыя:

Мовы Еўразіі

Індаеўрапейская сям'я

Індаіранская галіна
Індаарыйская група
Пракрыт
Моўныя коды
ISO 639-1:

ISO 639-2:

pra

ISO 639-3:

pra

Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка

Пракры́т (або мн. л. пракры́ты; санскр.: प्राकृत, трансл. prākṛta) — абагульненая назва для аднаго або некалькіх сярэднеіндыйскіх размоўных дыялектаў, якія паходзяць ад пэўных дыялектаў старажытнаіндыйскіх моў, у прыватнасці, з санскрыту[1][2].

Класіфікацыя[правіць | правіць зыходнік]

Разам з іншымі мовамі, з якімі пракрыты маюць храналагічныя і блізкія этымалагічныя сувязі (старажытнаіндыйскія, новаіндыйскія і г.д.), пракрыты адносяцца да індаарыйскай групы індаіранскай галіны, якая ўваходзіць у індаеўрапейскую сям'ю моў.

Мова ардхамагадхі, старажытная форма сучаснай мовы магадхі, якая гістарычна выкарыстоўвалася ў літургічных тэкстах джайнізму, можа лічыцца асноўнай формай пракрыту, у той час як іншыя — яе дыялектамі або варыянтамі. Граматычнае апісанне мовы аўтарства тагачасных індыйскіх мовазнаўцаў упершыню было складзена менавіта для ардхамагадхі, граматыкі іншых формаў пракрыту складаліся з улікам ардхамагадхі. Мова палі, літургічная мова тхеравады, як правіла, разглядаецца асобна. Гэта тлумачыцца пунктам гледжання тагачасных індыйскіх мовазнаўцаў, якія не разглядалі палі ў рамках пракрыту з прычыны рэлігійных супярэчнасцей. Іншыя пракрыты маюць толькі гістарычныя сведчанні, пра іх носьбітаў вядома мала або невядома ўвогуле (напрыклад, пайшачы). Некаторыя пракрыты могуць лічыцца ізаляванымі, як нія — змяшаны паўночна-заходні пракрыт справаводства Усходняга Туркестана.

Некаторая частка сучасных лінгвістаў прытрымліваецца падобнага варыянта класіфікацыі, уключаючы сярэднеіндыйскія мовы ў паняцце пракрыты, што супрацьпастаўляецца пунктам гледжання, паводле якіх падкрэсліваецца адасобленае развіццё гэтых ідыёмаў, аддзеленых ад санскрыта фактарамі каст, рэлігіі або геаграфічных прычын[3]. Тым не менш, гістарычна назіралася ўзаемадзеянне санскрыту і пракрытаў, што што стала прычынай «спрашчэння» санскрыту для простых слаёў насельніцтва шляхам уплыву пракрытаў і, у сваю чаргу, пранікнення рыс санскрыту ў пракрыты[4].

Тэрміналогія[правіць | правіць зыходнік]

Тэрмін пракрыт з'яўляецца засвоенай лексемай індаарыйскага паходжання і ў літаральным перакладзе мае значэнне простага, народнага маўлення, супрацьпастаўляючыся літаратурна і рэлігійна ўнармаванаму санскрыту. Акрамя таго, пад словам таксама можа мецца на ўвазе паняцце прадмета, які мае натуральнае паходжанне. Паводле слоўніка брытанскага індолага і санскрытолага М. Манье-Уільямса найбольш частае значэнне слова prakṛta, ад якога ўтворанае беларускае «пракрыт» — «першапачатковы, натуральны, звыклы», што паходзіць, у сваю чаргу, ад prakṛti, «першасная, натуральная, першапачатковая форма чаго-небудзь; рабіць, ставіць напачатку», што супрацьпастаўляецца слову saṃskṛta, «вытанчаны». Традыцыйна пракрыты разглядаліся як больш старажытныя формы ў параўнанні з санскрытам, аднак звесткі індаеўрапеістыкі адносна санскрыту і ведыйскай мовы сведчаць пра прыналежнасць санскрыту да старэйшых этапаў храналагічнага развіцця індаарыйскіх моў і большую блізкасць гэтай мовы да рэканструяванай праіндаеўрапейскай мовы, чым пракрытаў.

Лінгвістычны сэнс тэрміна пракрыты яшчэ не ўстаяўся. Так, пад гэтым тэрмінам могуць разумець мовы выключна джайнійскіх тэкстаў або ўключаюць у гэты пералік іншыя мовы, напрыклад, палі.

Сучасныя індаарыйскія мовы поўначы Індыі паходзяць ад пракрытаў. Прамежкавай стадыяй між пракрытамі і сучаснымі індаарыйскімі мовамі сталі апабхранша — асобныя ідыёмы, якія эвалюцыянавалі з сярэднеіндыйскіх моў і пазней развіліся ў сучасныя індаарыйскія [індыйскія] мовы.

Пад тэрмінам драматургічныя пракрыты ў літаратуры вядомыя пісьмовыя варыянты мовы, якія выкарыстоўваліся ў якасці моў пэўнай тагачаснай літаратуры. Ніводны падобны варыянт не вядомы ў гісторыі ў ролі размоўнай мовы, але некаторыя з іх набылі падобныя функцыі пасля заняпаду санскрыту[5]. Пад гэтым тэрмінам часцей за ўсё згадваюцца такія ідыёмы, як шаўрасені, магадхі і махараштры. Менш вядомымі з'яўляюцца аванці, прасія, баглікі, даксінат'я, сакары, кандалі, сабары, абгіры, драмілі і одры. Кожны з падобных пракрытаў меў выразную іерархію ў адпаведнай літаратуры: напрыклад, аванці вядомая як мова персанажаў-ашуканцаў, драмілі — лясных насельнікаў і пад.[6] Асаблівую гістарычную ролю мае махараштры (паводле некаторых лінгвістаў — продак сучаснай мовы маратхі), у якой з цягам часу адбылося адхіленне ад традыцыйных граматычных мадэлей санскрыту з мэтай атрымання магчымасці шырэйшага выкарыстання разнастайных паэтычных стыляў. Новыя ўласцівасці граматычнага ладу, сярод іншага, пашырылі магчымасці супрацьпастаўлення ў мове даўжыні галосных[7].

Пісьменнасць[правіць | правіць зыходнік]

Вядомыя надпісы на пракрытах выкананыя, між іншым, пісьмом брахмі (дало пачатак большай частцы сучасных індыйскіх пісьменнасцей), а таксама яго познімі відамі — начары, тэлінга (цэнтральная Індыя), кхароштхі (паўночна-заходняя, цэнтральная Азія).

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Сур'япраджнаптысутра — астранамічная праца, якая датуецца III або IV ст. да н.э., складзеная пісьмом дэванагары на джайнійскім пракрыце каля 1500 г.

У сярэднеіндыйскім перыядзе адрозніваюць тры стадыі развіцця пракрытаў: ранняя (палі, ранняя пайшачы, асобныя эпіграфічныя тэксты), сярэдняя (літаратурныя пракрыты: шаўрасені — паўночна-заходняя Індыя, магадхі — усходняя, махараштры — цэнтральная; джайнійскія пракрыты: ардхамагадхі, джайн-махараштры, джайн-шаўрасені — граматычна менш унармаваныя і бліжэйшыя да размоўных мясцовых моў; надпісы I—IV стагоддзяў да н.э., пайшачы і чуліка-пайшачы) і позняя (апабхранша, гл. ніжэй).

Першапачаткова пракрыты былі размоўнымі дыялектамі, якія пазней зведалі літаратурную апрацоўку. Як лічыцца, упершыню пракрыты сталі літаратурнымі мовамі пры заступніцтве старажытных індыйскіх цароў, што, аднак, у тыя часы было расцэнена з адмоўнага боку. Найстаражытнейшым з захаваных узорам выкарыстання пракрытаў з'яўляецца звод надпісаў імператара Ашокі, які кіраваў прыкладна ў сярэдзіне III ст. да н.э. Пазней пракрыты вядомыя ў літаратурным выкарыстанні ў выглядзе будыйскіх і джайнійскіх рэлігійных тэкстаў (палійскі канон тхеравады, тэксты джайнізму), эпасаў і прац тагачасных індыйскіх мовазнаўцаў[8]. Кожны з пракрытаў паасобку звязаны з пэўнай дынастыяй, рэлігійнай і літаратурнай традыцыяй і рэгіёнам Індастану, што робіць пракрыты своеасаблівымі ўзорамі літаратурных эпох Індыі і Непала.

Лінгвістычныя рысы[правіць | правіць зыходнік]

Дыялекталогія[правіць | правіць зыходнік]

Дыялектныя адрозненні між асобнымі пракрытамі выяўляюцца ў выглядзе фанетычных і марфаналагічных асаблівасцей. Пракрыты маюць шэраг характэрных рыс, якія адрозніваюць іх ад санскрыту. Сярод пракрытаў можна вылучыць палі, які даволі выразна супрацьпастаўлены іншым пракрытам.

Марфалогія[правіць | правіць зыходнік]

Марфалогія пракрытаў характарызуецца шэрагам агульных асаблівасцей, сярод якіх страта сінтэтызму; тэндэнцыя да ўніфікацыі тыпаў асноў іменных часцін і дзеяслова (выявілася ў абагульненні ўсіх тыпаў да асноваў на галосны і разбурэнні адзінай дзеяслоўнай сістэмы ў выніку страты асабістых форм прэтэрыта ў большасці пракрытаў, іх функцыі сталі выконваць дзеепрыслоўі); неадрозненне актыўнага і медыяльнага ладаў; страта парнага ліку; супадзенне рада склонавых форм; узмацненне ўплыву займеннай парадыгмы на іменную.

Фаналогія[правіць | правіць зыходнік]

У фаналогіі пракрытам уласцівыя найперш адсутнасць складовых санантаў і дыфтонгаў, тэндэнцыя да адкрытага склада, строгія абмежаванні зычных спалучэнняў (дапушчальныя падвоеныя зычныя, група з гамарганных насавога і змычнага і інш.), змена адзіночных зычных у інтэрвакальным становішчы (аслабленне або знікненне як у махараштры), залежнасць колькаснае характарыстыкі галоснага ў складзе ад закону дзвюх мор been.

Граматыка[правіць | правіць зыходнік]

Адметнымі рысамі пракрытаў у іх граматычным ладзе сталі тэндэнцыя да аналітызму (гл. вышэй), якая праяўлялася ў шырокім прымяненні дапаможных слоў для ўдакладнення склонавых значэнняў, у спалучэннях дзеепрыслоўяў з дапаможнымі дзеясловамі; ужыванне пры пераходным дзеяслове ў мінулым часе канструкцыі, пасіўнай паводле формы і актыўнай паводле значэння, пры гэтым дзеепрыслоўе выражала від, род, але не выражала асобу.

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Daniels, ст. 377
  2. Woolner, Alfred C. Introduction to Prakrit — Delhi: Motilal Banarsidass Publ, 1928. — С. 3. — 235 с. — ISBN 9788120801899.
  3. Deshpande, ст. 33
  4. Deshpande, ст. 35
  5. Woolner, ст. v
  6. Banerjee, стст. 19-21
  7. Deshpande, стст. 36-37
  8. Woolner, Alfred C. Introduction to Prakrit — 2 ed. — Delhi: Motilal Banarsidass, 1928. — С. 1-2. — ISBN 978-81-208-0189-9.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • National Institute of Prakrit Study And Research. Shravanabelagola Karnataka, India
  • Banerjee, Satya Ranjan. The Eastern School of Prakrit Grammarians : a linguistic study — Calcutta: Vidyasagar Pustak Mandir, 1977.
  • Daniels, Peter T. The World's Writing Systems — USA: Oxford University Press, 1996.
  • Deshpande, Madhav. Sanskrit & Prakrit, sociolinguistic issues — Delhi: Motilal Banarsidass, 1993.
  • Pischel, R. Grammar of the Prakrit Languages — New York: Motilal Books, 1999.
  • Woolner, Alfred C. Introduction to Prakrit — 2nd Edition. — Lahore, Delhi: Punjab University, Motilal Banarsidass, 1938, 1999.
  • Вертоградова В. В. Пракриты — М., 1978.
  • Вертоградова В. В. Пракриты / Отв. ред. Т. Я. Елизаренкова — М.: Издат. фирма «Вост. лит.» РАН, 2002. — 104 с. — (Языки народов Азии и Африки). — ISBN 5-02-018353-9.