Перайсці да зместу

Касмічная прастора

Правіць спасылкі
З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Космас.
Паколькі касмічная прастора па сутнасці пустая, яна дазваляе бесперашкодна назіраць самыя раннія (чырванейшыя) галактыкі, як гэта відаць на першым глыбокім полі «Уэба».

Касмічная прастора (або проста космас; ад грэч. κόσμος — «парадак, лад; сусвет») — прастора, якая існуе па-за межамі атмасферы Зямлі і паміж нябеснымі целамі[1]. Яна адрозніваецца надзвычай нізкай шчыльнасцю часціц і ўяўляе сабой амаль ідэальны вакуум[2]. Касмічны вакуум складаецца пераважна з вадародна-геліевай плазмы, пранізанай электрамагнітным выпраменьваннем, касмічнымі прамянямі, нейтрына, магнітнымі палямі і пылам. Тэмпературны фон космасу вызначаецца рэліктавым выпраменьваннем, якое засталося пасля Вялікага выбуху: яно падтрымлівае базавую тэмпературу на ўзроўні 2,7 кельвіна (−270 °C; −455 °F)[3].

Мяркуецца, што міжгалактычная плазма складае каля паловы барыённай (звычайнай) матэрыі ў Сусвеце. Гэта рэчыва вельмі разрэджанае — менш за адзін атам вадароду на кубічны метр, — але пры гэтым мае кінетычную тэмпературу ў мільёны кельвінаў[4]. Лакальныя згусткі матэрыі з цягам часу скандэнсаваліся ў зоркі і галактыкі, але нават унутры іх пераважае пустэча. Астатняя частка масы і энергіі ў назіраным Сусвеце прыпадае на загадкавыя, пакуль невывучаныя формы: цёмную матэрыю і цёмную энергію[5][6][7].

Касмічная прастора не мае выразнай мяжы на пэўнай вышыні над паверхняй Зямлі. Як умоўны пачатак космасу ў міжнародных дагаворах і для рэгістрацыі аэракасмічных рэкордаў звычайна выкарыстоўваецца лінія Кармана — вышыня 100 км над узроўнем мора[8][9]. Некаторыя слаі верхняй стратасферы і мезасферы часам называюць «блізкім космасам». Прававыя асновы касмічнай дзейнасці заклаў міжнародны «Дагавор аб космасе», які набыў моц 10 кастрычніка 1967 года. Ён забараняе краінам абвяшчаць суверэнітэт над касмічнымі аб’ектамі і гарантуе свабоду даследаванняў для ўсіх дзяржаў. Аднак, нягледзячы на рэзалюцыі ААН аб мірным выкарыстанні космасу, на арбіце Зямлі ўжо праводзіліся выпрабаванні супрацьспадарожнікавай зброі.

Уяўленне пра тое, што прастора паміж Зямлёй і Месяцам — гэта вакуум, узнікла ў XVII стагоддзі, пасля адкрыцця зніжэння атмасфернага ціску з вышынёй. Неабсяжныя маштабы космасу былі ўсвядомлены ў XX стагоддзі, калі ўпершыню была вымерана адлегласць да галактыкі Андрамеды. У тым жа стагоддзі пачалося фізічнае асваенне космасу: спачатку з дапамогай вышынных аэрастатаў, потым — ракет, і, нарэшце, у 1961 годзе Юрый Гагарын здзейсніў першы ў гісторыі пілатаваны палёт на арбіту. Праз вялізны кошт вываду грузаў на арбіту пілатаваная касманаўтыка пакуль абмежавана нізкай калязямной арбітай і Месяцам, затое аўтаматычныя апараты ўжо наведалі ўсе вядомыя планеты Сонечнай сістэмы. Космас уяўляе сабой складанае асяроддзе для даследавання чалавекам праз небяспекі вакууму і радыяцыі. Мікрагравітацыя аказвае негатыўны ўплыў на фізіялогію чалавека, выклікаючы як атрафію цягліц, так і страту касцяной масы.

Часам пад космасам разумеюць усю прастору па-за межамі Зямлі разам з усімі астранамічнымі целамі ў ёй. У шырокім сэнсе, космас — сінонім астранамічнага азначэння Сусвету[10].

Этымалогія

[правіць | правіць зыходнік]

Першапачаткова грэчаскі тэрмін «космас» (κόσμος; «парадак», «светабудова») меў філасофскае значэнне: так старажытныя грэкі называлі гіпатэтычную замкнутую сферу вакол Зямлі, якую лічылі цэнтрам Сусвету[11].

У мовах лацінскай групы (і запазычаннях з іх) замацаваўся больш практычны тэрмін «прастора» (лац.: spatium → італ.: spazio; ісп.: espacio; фр.: espace → англ.: space), паколькі з навуковага пункту гледжання пустата па-за межамі Зямлі практычна бясконцая. У беларускай, рускай і ўкраінскай мовах гэтыя дзве традыцыі злучыліся. У выніку ўзнікла ўстойлівае словазлучэнне «касмічная прастора». З лінгвістычнага пункту гледжання гэта з’яўляецца плеаназмам (сэнсавай празмернасцю), бо «космас» само па сабе ўжо мае на ўвазе прастору.

Гісторыя адкрыцця і вывучэння

[правіць | правіць зыходнік]
Падрабязней гл. таксама: Храналогія вывучэння галактык, скопішчаў галактык і буйнамаштабнай будовы Сусвету

Старажытныя ўяўленні

[правіць | правіць зыходнік]

У 350 годзе да н. э. грэчаскі філосаф Арыстоцель вылучыў тэзіс пра тое, што «прырода не церпіць пустэчы». Гэты прынцып, які стаў вядомым як horror vacui («страх пустэчы»), абапіраўся на анталагічныя аргументы філосафа V стагоддзя да н. э. Парменіда, які адмаўляў саму магчымасць існавання небыцця (пустэчы) у прасторы[12]. Праз перакананасць у немагчымасці вакууму на Захадзе стагоддзямі панавала меркаванне, што космас не можа быць пустым[13]. Нават у XVII стагоддзі французскі філосаф Рэнэ Дэкарт працягваў сцвярджаць, што ўся прастора без астатку запоўнена матэрыяй[14].

Іншая карціна назіралася ў старажытным Кітаі. Астраном II стагоддзя Чжан Хэн быў перакананы, што космас бясконцы і распасціраецца далёка за межы механізма, які ўтрымлівае Сонца і зоркі. У працах школы Сюань-е, якія захаваліся да нашых дзён, гаворыцца, што нябёсы бязмежныя, «пустыя і пазбаўленыя субстанцыі». Аналагічным чынам апісваліся і нябесныя целы: «сонца, месяц і мноства зорак плаваюць у пустой прасторы, рухаючыся або застаючыся нерухомымі»[15].

Навуковая рэвалюцыя: доказ вакууму

[правіць | правіць зыходнік]

Італьянскі вучоны Галілеа Галілей ведаў, што паветра мае масу і, такім чынам, схільнае да гравітацыі. У 1640 годзе ён прадэманстраваў, што пэўная сіла перашкаджае ўзнікненню вакууму. Аднак стварыць апарат для атрымання частковага вакууму ўдалося толькі ягонаму вучню, Эванджэлісце Тарычэлі, у 1643 годзе. Гэты эксперымент прывёў да вынаходства першага ртутнага барометра і стаў навуковай сенсацыяй у Еўропе. Тарычэлі выказаў здагадку: калі паветра мае вагу, то атмасферны ціск павінен падаць з наборам вышыні[16]. Для праверкі гэтай гіпотэзы французскі матэматык Блез Паскаль прапанаваў правесці эксперымент[17]. У 1648 годзе ягоны зяць Фларэн Пер’е паўтарыў вопыт з барометрам на гары Пюі-дэ-Дом у цэнтральнай Францыі, выявіўшы, што ртутны слупок стаў карацейшым на тры дзюймы. Падзенне ціску было таксама наглядна прадэманстравана з дапамогай паўнадзьмутага пузыра, які пашыраўся пры пад’ёме ў гару і сціскаўся пры спуску[18].

Арыгінальныя магдэбургскія паўшар’і (злева), якія выкарыстоўваліся для дэманстрацыі вакуумнай помпы Ота фон Герыке (справа).

У 1650 годзе нямецкі вучоны Ота фон Герыке сканструяваў першую вакуумную помпу — прыладу, якая канчаткова абвергла прынцып horror vacui. Герыке слушна адзначыў, што атмасфера акружае Зямлю падобна да абалонкі, шчыльнасць якой зніжаецца з вышынёй, і зрабіў выснову пра наяўнасць вакууму паміж Зямлёй і Месяцам[19].

Ад эфіру да тэорыі адноснасці

[правіць | правіць зыходнік]

У XV стагоддзі нямецкі тэолаг Мікалай Кузанскі выказаў здагадку, што ў Сусвету няма ні цэнтра, ні акружнасці. Ён лічыў, што Сусвет, хоць і не бясконцы, не можа быць названы канечным, бо пазбаўлены межаў, якія маглі б яго стрымліваць[20]. Гэтыя ідэі натхнілі італьянскага філосафа Джардана Бруна на разважанні пра бясконцасць прасторы ў XVI стагоддзі. Ён пашырыў геліяцэнтрычную сістэму Каперніка да канцэпцыі бясконцага Сусвету, запоўненага субстанцыяй — эфірам, які не перашкаджае руху нябесных цел[21]. Да падобнай высновы прыйшоў англійскі філосаф Уільям Гілберт, які сцвярджаў, што зоркі бачныя нам толькі таму, што акружаны тонкім эфірам або пустэчай[22]. Сама канцэпцыя эфіру ўзыходзіць яшчэ да старажытнагрэчаскіх філосафаў, уключаючы Арыстоцеля, які бачыў у ім асяроддзе для руху нябесных цел[23].

Тэорыя Сусвету, запоўненага святланосным эфірам, захоўвала папулярнасць аж да пачатку XX стагоддзя; эфір разглядаўся як асяроддзе, неабходнае для распаўсюджвання святла[24]. У 1887 годзе вопыт Майкельсана — Морлі павінен быў выявіць рух Зямлі скрозь гэтае асяроддзе, фіксуючы змены хуткасці святла ў залежнасці ад накірунку руху планеты. Аднак нулявы вынік вопыту паказаў на памылковасць тэорыі. Ідэя святланоснага эфіру была адкінута і заменена спецыяльнай тэорыяй адноснасці Альберта Эйнштэйна. Яна пастулявала, што хуткасць святла ў вакууме з’яўляецца нязменнай канстантай і не залежыць ад руху назіральніка або сістэмы адліку[25][26].

Вымярэнне Сусвету

[правіць | правіць зыходнік]

Першым прафесійным астраномам, які падтрымаў ідэю бясконцага Сусвету, стаў англічанін Томас Дыгэс у 1576 годзе[27]. Аднак сапраўдныя маштабы космасу заставаліся загадкай да 1838 года, калі нямецкі астраном Фрыдрых Бесель упершыню паспяхова вымераў адлегласць да зоркі. Ён вызначыў, што паралакс сістэмы 61 Лебедзя складае ўсяго 0,31 вуглавой секунды (сучаснае значэнне — 0,287″), што адпавядае адлегласці больш за 10 светлавых гадоў[28].

У 1917 годзе Гебер Керціс заўважыў, што новыя зоркі ў спіральных туманнасцях у сярэднім на 10 зорных велічынь цямнейшыя, чым новыя ў Млечным Шляху, што паказвала на іхнюю велізарную аддаленасць[29]. Канчаткова адлегласць да галактыкі Андрамеды вызначыў Эдвін Хабл у 1923 годзе. Выкарыстоўваючы метад вымярэння яркасці цэфеід (пераменных зорак), адкрыты Генрыетай Лівіт[30], ён даказаў: Андрамеда і іншыя галактыкі знаходзяцца далёка за межамі Млечнага Шляху[31]. На аснове гэтых дадзеных Хабл вывеў сваю знакамітую пастаянную, што дазволіла ўпершыню разлічыць узрост і памер назіранага Сусвету — першыя ацэнкі складалі 2 млрд гадоў і 280 млн светлавых гадоў. З удасканаленнем вымяральных прыбораў дакладнасць расла, пакуль у 2006 годзе дадзеныя касмічнага тэлескопа «Хабл» не дазволілі вылічыць гэтыя параметры з высокай дакладнасцю[32].

Сучаснае ўяўленне пра космас грунтуецца на тэорыі Вялікага выбуху, прапанаванай у 1931 годзе бельгійскім фізікам Жоржам Леметрам[33]. Згодна з ёй, Сусвет узнік са стану экстрэмальнай шчыльнасці энергіі і з тых часоў бесперапынна пашыраецца[34].

Першую ацэнку тэмпературы космасу даў швейцарскі фізік Шарль Эдуар Гіём яшчэ ў 1896 годзе: зыходзячы з выпраменьвання фонавых зорак, ён атрымаў значэнне 5-6 К. Пазней, у 1926 годзе, Артур Эдынгтан разлічыў тэмпературу ў 3,18 К, а ў 1933 годзе Эрых Рэгенер, грунтуючыся на энергіі касмічных прамянёў, ацаніў яе ў 2,8 К[35]. У 1948 годзе, ужо абапіраючыся на тэорыю Вялікага Выбуху і астывання фонавай энергіі, амерыканскія фізікі Ральф Ашэр Альфер і Роберт Херман прадказалі тэмпературу космасу на ўзроўні 5 К[35].

Фарміраванне і стан

[правіць | правіць зыходнік]
Храналогія пашырэння Сусвету, на якой прастора ў кожны момант часу схематычна паказана ў выглядзе кругавых сячэнняў. Злева — імклівае інфляцыйнае пашырэнне; у цэнтры пашырэнне паскараецца (мастацкае ўяўленне; час і памеры паказаны не ў маштабе).

Сапраўдны памер усяго Сусвету невядомы; магчыма, ён бясконцы[36]. Згодна з тэорыяй Вялікага выбуху, каля 13,8 мільярдаў гадоў таму[37] ранні Сусвет знаходзіўся ў стане касмалагічнай сінгулярнасці бясконца высокай шчыльнасці і тэмпературы, пасля чаго пачаў імкліва пашырацца і астываць[38]. Прыкладна праз 380 000 гадоў Сусвет астыў дастаткова, каб запаволеныя электроны змаглі аб’яднацца з запаволенымі пратонамі і альфа-часціцамі, утварыўшы атамы вадароду, — наступіла так званая эпоха рэкамбінацыі. Адбылося раздзяленне матэрыі і выпраменьвання, што дазволіла фатонам свабодна перамяшчацца скрозь прастору, якая бесперапынна пашыралася[39]. Матэрыя, што засталася пасля першаснага пашырэння, пад дзеяннем гравітацыі скалапсавала, сфарміраваўшы зоркі, галактыкі і іншыя астранамічныя аб’екты. Паміж імі застаўся глыбокі вакуум, які і ўтварае тое, што мы сёння называем касмічнай прасторай[40]. Паколькі хуткасць святла канечная, гэтая тэорыя накладвае абмежаванне на памер назіранага Сусвету[39].

Сучасныя ўяўленні пра форму Сусвету заснаваныя на вымярэннях рэліктавага выпраменьвання (касмічнага мікрахвалевага фону), атрыманых з дапамогай такіх спадарожнікаў, як WMAP. Гэтыя назіранні паказваюць, што прасторавая геаметрыя назіранага Сусвету з’яўляецца «плоскай». Гэта азначае, што фатоны, якія рухаюцца па паралельных траекторыях, застаюцца паралельнымі на ўсім шляху да межаў назіранага Сусвету (за выключэннем скрыўленняў, абумоўленых лакальнай гравітацыяй)[41]. Той факт, што Сусвет з’яўляецца плоскім, у спалучэнні з вымеранай шчыльнасцю масы і паскарэннем пашырэння Сусвету, паказвае на наяўнасць у прасторы ненулявой энергіі вакууму, якую называюць цёмнай энергіяй[42].

Паводле сучасных ацэнак, сярэдняя шчыльнасць энергіі ў Сусвеце эквівалентная 5,9 пратона на кубічны метр, у тым ліку цёмную энергію, цёмную матэрыю і барыённую матэрыю (звычайнае рэчыва, якое складаецца з атамаў). На долю атамаў прыпадае ўсяго 4,6 % ад агульнай шчыльнасці энергіі, што адпавядае шчыльнасці адзін пратон на чатыры кубічныя метры[43]. Размеркаванне шчыльнасці ў Сусвеце вельмі нераўнамернае: яна вар’іруецца ад адносна высокай у галактыках (і звышвысокай унутры такіх цел, як планеты, зоркі і чорныя дзіркі) да вельмі нізкай у гіганцкіх пустэчах — войдах (прынамсі, з пункту гледжання бачнай матэрыі)[44].

У адрозненне ад звычайнай і цёмнай матэрыі, цёмная энергія, імаверна, не засяроджваецца ўнутры галактык. І хоць яна можа складаць большую частку ўсёй масы-энергіі Сусвету, унутры Млечнага Шляху ўплыў цёмнай энергіі на пяць парадкаў (г.зн. у 100 000 разоў) слабейшы за гравітацыйнае ўздзеянне звычайнага рэчыва і цёмнай матэрыі[45].

Уласцівасці

[правіць | правіць зыходнік]
Асноўныя артыкулы: Касмічнае асяроддзе, Касмічнае надвор’е і Касмічнае выветрыванне
Панарамны від космасу, які назіраецца з паверхні Зямлі ў начны час. Міжпланетнае пылавое воблака бачна як гарызантальная паласа задыякальнага святла, што ўключае «ілжывы світанак»[заўв 1][46] (па краях) і проціззянне (у цэнтры), якую візуальна перасякае Млечны Шлях.

Адкрыты космас уяўляе сабой стан, найбольш блізкі да ідэальнага вакууму з усіх вядомых нам. У ім практычна адсутнічае трэнне, што дазваляе зоркам, планетам і спадарожнікам свабодна рухацца па сваіх арбітах. Глыбокі вакуум міжгалактычнай прасторы не поўнасцю пазбаўлены матэрыі, бо змяшчае некалькі атамаў вадароду на кубічны метр[47]. Для параўнання, удыхальнае людзьмі паветра ўтрымлівае каля 1025 малекул на кубічны метр[48][49]. Нізкая шчыльнасць матэрыі ў космасе азначае, што электрамагнітнае выпраменьванне можа пераадольваць велізарныя адлегласці без рассейвання: сярэдняя даўжыня свабоднага прабегу фатона ў міжгалактычнай прасторы складае каля 1023 км, або 10 мільярдаў светлавых гадоў[50]. Нягледзячы на гэта, экстынкцыя (паглынанне і рассеянне фатонаў пылам і газам) з’яўляецца важным чыннікам у галактычнай і міжгалактычнай астраноміі[51].

Ціск

[правіць | правіць зыходнік]

Зоркі, планеты і спадарожнікі ўтрымліваюць свае атмасферы дзякуючы гравітацыйнаму прыцягненню. Атмасферы не маюць выразна акрэсленай верхняй мяжы: шчыльнасць атмасфернага газу паступова памяншаецца па меры аддалення ад аб’екта, пакуль не становіцца неадрознай ад адкрытага космасу[52].

Атмасферны ціск Зямлі падае прыкладна да 0,032 Па на вышыні 100 кіламетраў[53], у параўнанні са 100 000 Па, прынятымі Міжнародным саюзам тэарэтычнай і прыкладной хіміі (ІЮПАК) за стандартны ціск. Вышэй за гэтую вышыню ізатропны ціск газу хутка становіцца нязначным у параўнанні з ціскам сонечнага выпраменьвання і дынамічным ціскам сонечнага ветру. Тэрмасфера ў гэтым дыяпазоне характарызуецца вялікімі градыентамі ціску, тэмпературы і саставу, а яе параметры моцна вар’іруюцца праз касмічнае надвор’е[54].

Тэмпература

[правіць | правіць зыходнік]

Тэмпература ў адкрытым космасе, як і на Зямлі, вымяраецца кінетычнай актыўнасцю газу[55]. Аднак тэмпература выпраменьвання ў космасе адрозніваецца ад кінетычнай тэмпературы газу, што азначае адсутнасць тэрмадынамічнай раўнавагі паміж газам і выпраменьваннем[56][57]. Увесь назіраны Сусвет запоўнены фатонамі, якія ўзніклі падчас Вялікага Выбуху; гэта з’ява вядома як рэліктавае выпраменьванне або касмічны мікрахвалевы фон (CMB). Вельмі імаверна, існуе і адпаведная вялікая колькасць нейтрына, якую называюць рэліктавым нейтрынным фонам[58]. Бягучая тэмпература абсалютна чорнага цела для фонавага выпраменьвання складае каля 2,7 К (−270 °C)[59]. Тэмпература газу ў касмічнай прасторы можа вар’іравацца ў шырокіх межах. Напрыклад, тэмпература ў туманнасці Бумеранг складае 1 К (−272 °C)[60], тады як сонечная карона разаграваецца да тэмператур звыш 1,2–2,6 млн К (2,2–4,7 млн °F)[61].

Магнітныя палі

[правіць | правіць зыходнік]

Магнітныя палі былі выяўлены ў прасторы вакол многіх класаў нябесных цел. Зоркаўтварэнне ў спіральных галактыках можа спараджаць драбнамаштабныя дынама-эфекты[заўв 2], ствараючы турбулентныя магнітныя палі напружанасцю каля 5–10 мкГс. Эфект Дэвіса — Грынстэйна прымушае выцягнутыя пылінкі выстройвацца ўздоўж магнітнага поля галактыкі, што прыводзіць да слабай аптычнай палярызацыі. Гэта з’ява выкарыстоўваецца для выяўлення ўпарадкаваных магнітных палёў, якія існуюць у некалькіх блізкіх галактыках. Магнітагідрадынамічныя працэсы ў актыўных эліптычных галактыках спараджаюць уласцівыя для іх рэлятывісцкія струмені (джэты) і радыёпялёсткі.

Нетэплавыя радыёкрыніцы былі выяўлены нават сярод самых аддаленых аб’ектаў з вялікім чырвоным зрушэннем (клас high-), што паказвае на наяўнасць магнітных палёў і там[62].

Касмічныя прамяні

[правіць | правіць зыходнік]

Па-за межамі ахоўнай атмасферы і магнітнага поля існуе мала перашкод для праходжання праз прастору высокаэнергетычных зараджаных субатамных часціц, вядомых як касмічныя прамяні. Энергія гэтых часціц вар’іруецца ад прыкладна 106 эВ да экстрэмальных 1020 эВ у касмічных прамянёў звышвысокіх энергій[63]. Пікавы паток касмічных прамянёў прыпадае на энергіі каля 109 эВ і складаецца прыкладна на 87 % з пратонаў, на 12 % з ядзер гелію і на 1 % з больш цяжкіх ядзер[64]. У дыяпазоне высокіх энергій паток электронаў складае ўсяго каля 1 % ад патоку пратонаў. Касмічныя прамяні могуць пашкоджваць электронныя кампаненты і ўяўляюць пагрозу для здароўя касмічных падарожнікаў[65].

Пахі

[правіць | правіць зыходнік]

Пахі, прынесеныя з нізкай калязямной арбіты пасля вяртання з пазакарабельнай дзейнасці, маюць адценне гарэлага металу, падобнае да паху дыму ад электрадугавой зваркі. Гэта адбываецца праз кісларод на нізкай калязямной арбіце, які «наліпае» на скафандры і абсталяванне[66][67][68]. Іншыя вобласці космасу могуць мець зусім іншыя пахі, напрыклад, пах розных спіртоў у малекулярных аблоках[69].

Межы космасу

[правіць | правіць зыходнік]
Пра найдалейшыя прасторы космасу гл. назіраны Сусвет.
Паступовы пераход зямной атмасферы ў касмічную прастору

Пераход паміж атмасферай Зямлі і адкрытым космасам не мае выразна акрэсленай фізічнай мяжы: ціск паветра паступова зніжаецца з вышынёй, пакуль атмасфера не змешваецца з сонечным ветрам. Былі прапанаваны розныя азначэнні практычнай мяжы, якія вар’іруюцца ад 30 км да 1 600 000 км[70]. У 2009 годзе з дапамогай геафізічнай ракеты былі праведзены вымярэнні накірунку і скорасці іонаў у атмасферы. Вышыня 118 км над Зямлёй была вызначана як умоўны сярэдні пункт пераходу зараджаных часціц ад адносна спакойных вятроў зямной атмасферы да значна больш экстрэмальных патокаў адкрытага космасу[71]. Хуткасць апошніх можа значна перавышаць 268 м/с[72][73] .

Вышынныя лятальныя апараты, такія як стратастаты, дасягалі вышыні да 50 км[74]. Ажно да 2021 года ў ЗША астранаўтамі прызнаваліся людзі, якія здзейснілі палёт на вышыню больш за 80 км. Цяпер у ЗША нагрудны значок астранаўта («крылы астранаўта») уручаецца толькі тым членам экіпажа касмічнага карабля, якія «прадэманстравалі ў ходзе палёту дзеянні, што маюць істотнае значэнне для грамадскай бяспекі, або зрабілі ўклад у бяспеку пілатаваных касмічных палётаў»[75].

Вобласць паміж паветранай прасторай і адкрытым космасам называюць «блізкім космасам». Юрыдычнага азначэння гэтага паняцця не існуе, але звычайна пад ім разумеюць дыяпазон вышынь ад 20 да 100 км[76]. У мэтах бяспекі палёты камерцыйнай авіяцыі звычайна абмежаваны вышынёй 12 км, а аэранавігацыйнае абслугоўванне распаўсюджваецца толькі да 18–20 км[76]. Верхняй мяжой гэтага дыяпазону лічыцца лінія Кармана, дзе для ажыццяўлення палёту законы астрадынамікі павінны прыйсці на змену законам аэрадынамікі[77]. Гэты дыяпазон уключае такія слаі атмасферы Зямлі, як стратасфера, мезасфера і ніжняя тэрмасфера[78].

Некаторыя аўтары выкарыстоўваюць больш шырокія межы для блізкага космасу, напрыклад, ад 18 да 160 км[79]. Яны распасціраюцца да вышынь, дзе становіцца практычна магчымым арбітальны палёт на вельмі нізкіх калязямных арбітах[79]. Касмічныя апараты выходзілі на высокаэліптычныя арбіты з перыгеем усяго 80–90 км, захоўваючы рух на працягу некалькіх віткоў[80]. На вышыні 120 км[80] касмічныя апараты пры зніжэнні пачынаюць уваход у атмасферу, паколькі аэрадынамічнае супраціўленне становіцца адчувальным. Для арбітальных самалётаў, такіх як «Спэйс шатл» НАСА, з гэтага моманту пачынаецца працэс пераключэння з кіравання манеўровымі рухавікамі на манеўраванне з дапамогай аэрадынамічных паверхняў кіравання[en][81].

Лінія Кармана і прававыя аспекты

[правіць | правіць зыходнік]

Лінія Кармана, якую ўстанавіла Міжнародная авіяцыйная федэрацыя і выкарыстоўвае ААН на міжнародным узроўні[70], праходзіць на вышыні 100 км і служыць рабочым азначэннем мяжы паміж аэранаўтыкай і касманаўтыкай. Гэтая лінія названа ў гонар Тэадора фон Кармана. Ён абгрунтаваў неабходнасць вылучэння вышыні, на якой лятальны апарат для стварэння дастатковай аэрадынамічнай пад’ёмнай сілы (каб утрымліваць сябе ў паветры) павінен рухацца хутчэй за першую касмічную хуткасць[8][9]. Паводле ягоных разлікаў, гэта адбываецца на вышыні каля 83,8 км[74]. Гэта дазваляе размежаваць вышыні ніжэй за гэтую адзнаку як вобласць аэрадынамікі і паветранай прасторы, а вышэй — як абсяг касманаўтыкі і свабоднай касмічнай прасторы[70].

Не існуе міжнародна прызнанай юрыдычнай мяжы вышыні нацыянальнай паветранай прасторы, хоць лінія Кармана выкарыстоўваецца для гэтай мэты часцей за ўсё. Выказваліся пярэчанні супраць устанаўлення гэтай мяжы занадта высока, бо гэта можа перашкаджаць касмічнай дзейнасці праз асцярогі наконт парушэння паветранай прасторы[80]. Прыводзіліся довады на карысць таго, каб не ўстанаўліваць у міжнародным праве адзіную фіксаваную вышыню, а прымяняць розныя межы ў залежнасці ад канкрэтнага выпадку, у прыватнасці, зыходзячы з тыпу апарата і ягонага прызначэння. Рост колькасці камерцыйных і ваенных субарбітальных палётаў падняў пытанне пра тое, дзе менавіта павінны прымяняцца законы паветранай прасторы, а дзе — касмічнага права[79][77]. Касмічныя караблі праляталі над замежнымі дзяржавамі на вышыні ўсяго 30 км, як, напрыклад, у выпадку са «Спэйс шатлам»[74].

Вобласці касмічнай прасторы

[правіць | правіць зыходнік]

Калязямныя вобласці

[правіць | правіць зыходнік]
Камп’ютарная карта аб’ектаў, якія абарачаюцца вакол Зямлі, па стане на 2005 год. Каля 95 % з іх складае смецце, а не дзейныя штучныя спадарожнікі[82].

Знешні слой атмасферы Зямлі, вядомы як экзасфера, бярэ пачатак ад тэрмапаўзы на вышыні 250—500 км (у залежнасці ад сонечнай актыўнасці) і распасціраецца вонкі. На гэтых вышынях сутыкненні паміж малекуламі становяцца надзвычай рэдкімі, і атмасфера плаўна раствараецца ў міжпланетнай прасторы[83]. Менавіта гэтая вобласць у непасрэднай блізкасці ад планеты з’яўляецца месцам базіравання большасці штучных спадарожнікаў і аб’ектам пільнага вывучэння. Для зручнасці класіфікацыі гэты аб’ём дзеляць на некалькі ўзаемазвязаных зон[84][85][86][87].

Калязямная прастора з адлюстраваннем нізкіх (сінія), сярэдніх (зялёныя) і высокіх (чырвоныя) калязямных арбіт. Апошнія выходзяць за межы радыуса геасінхронных арбіт.

Блізкі космас

[правіць | правіць зыходнік]

Гэты рэгіён ахоплівае прастору ад нізкіх калязямных арбіт да геастацыянарнай арбіты[84]. Тут сканцэнтравана асноўная касмічная дзейнасць чалавецтва і праходзяць трасы большасці штучных спадарожнікаў. Высокая інтэнсіўнасць палётаў прывяла да назапашвання значнай колькасці касмічнага смецця, якое стварае пагрозу для дзеючых апаратаў[84]. Частка гэтых абломкаў з часам тармозіцца і згарае ў шчыльных слаях атмасферы[88]. Варта адзначыць, што хоць гэтая зона лічыцца адкрытым космасам, на вышынях у некалькі соцень кіламетраў над лініяй Кармана рэшткавая атмасфера ўсё яшчэ стварае адчувальнае аэрадынамічнае супраціўленне[89].

Геакосмас

[правіць | правіць зыходнік]

Геакосмас уключае ў сябе верхнюю атмасферу і магнітасферу Зямлі[85], у межах якой размешчаны радыяцыйныя паясы Ван Алена. Ягонай унутранай мяжой з’яўляецца іанасфера, а знешняй — магнітапаўза, якая аддзяляе сферу ўплыву Зямлі ад сонечнага ветру[90][91].

Умовы ў геакосмасе вызначаюцца касмічным надвор’ем, якое цалкам залежыць ад актыўнасці Сонца[92]. На дзённым баку ціск сонечнага ветру «сціскае» магнітасферу да адлегласці каля 10 зямных радыусаў. На начным баку, наадварот, утвараецца выцягнуты магнітны хвост, які можа распасцірацца на 100—200 радыусаў Зямлі[93][94]. Месяц, праходзячы праз гэты хвост, прыкладна чатыры дні ў месяц аказваецца экранаваным ад прамога сонечнага ветру[95].

Геакосмас запоўнены разрэджанай плазмай вельмі нізкай шчыльнасці, рух якой падпарадкоўваецца магнітнаму полю Зямлі. Падчас геамагнітных бур, выкліканых сонечным ветрам, у гэтым асяроддзі ўзнікаюць магутныя электрычныя токі. Гэта прыводзіць да абурэнняў у іанасферы і радыяцыйных паясах, што павялічвае паток высокаэнергетычных электронаў. Такія з’явы здольныя пашкодзіць бартавую электроніку спадарожнікаў, парушыць караткахвалевую радыёсувязь і работу сістэм GPS[96], а таксама выклікаць палярныя ззянні ў высокіх шыротах[97].

Трансмесяцовая прастора — вобласць пераходных арбіт ад Зямлі да Месяца[98].

Калямесяцовая прастора

[правіць | правіць зыходнік]
Выгляд Зямлі і Месяца з калямесяцовай прасторы падчас місіі «Артэміда-1» у 2022 годзе.

Калямесяцовая прастора — зона па-за межамі непасрэднага зямнога асяроддзя, якая ўключае арбітальную прастору Месяца і пункты Лагранжа сістэмы Зямля-Месяц[87]. Гэтая вобласць знаходзіцца ўнутры так званай сферы Хіла — прасторы, дзе гравітацыйны патэнцыял Зямлі дамінуе над сонечным (прыкладна да 1,5 млн км ад планеты)[99]. Тут, акрамя спадарожнікаў, можна сустрэць каарбітальныя аб’екты, такія як «зямныя траянцы» і квазіспадарожнікамі[100].

Далёкі космас

[правіць | правіць зыходнік]

Азначэнне далёкага космасу адрозніваецца ў розных арганізацый[101][102][103]. Урад ЗША часта адносіць да яго ўсё, што знаходзіцца далей за тыповыя нізкія арбіты (уключаючы Месяц)[104]. Міжнародны саюз электрасувязі падыходзіць больш фармальна, вызначаючы далёкі космас як адлегласці ад 2 млн км ад Зямлі[105], што прыкладна ў пяць разоў перавышае арбітальную адлегласць да Месяца, але ўсё яшчэ не дасягае суседніх планет[заўв 3].

Міжпланетная прастора

[правіць | правіць зыходнік]
Разрэджаная плазма (сіняя) і пыл (белы) у хвасце каметы Хейла — Бопа фарміруюцца пад дзеяннем ціску сонечнага выпраменьвання і сонечнага ветру адпаведна.

Міжпланетная прастора ўнутры Сонечнай сістэмы — гэта велізарны аб’ём, дзе дамінуе гравітацыя Сонца (за выключэннем непасрэдных сфер уплыву саміх планет)[107] . Яна распасціраецца далёка за арбіту Нептуна, дасягаючы межаў геліяпаўзы на адлегласці ад 110 да 160 а.а.[108] Менавіта тут уплыў сонечнага ветру саступае ціску галактычнага асяроддзя. Гэтая мяжа служыць своеасаблівым шчытом, які адхіляе нізкаэнергетычныя галактычныя касмічныя прамяні, а яе аддаленасць змяняецца ў залежнасці ад актыўнасці Сонца[109][110]. Ключавым кампанентам гэтага асяроддзя з’яўляецца сонечны вецер — бесперапынны паток зараджаных часціц, які стварае вакол нашай зоркі разрэджаную атмасферу, або геліясферу. Шчыльнасць часціц у гэтым патоку невялікая (5-10 пратонаў/см³), аднак яны рухаюцца з велізарнай хуткасцю — 350–400 км/с[111].

Міжпланетная прастора ўяўляе сабой амаль ідэальны вакуум: сярэдняя даўжыня свабоднага прабегу часціц тут супастаўная з адлегласцю ад Зямлі да Сонца (адна астранамічная адзінка). Тым не менш, прастора не зусім пустая. Яна запоўнена так званым міжпланетным асяроддзем[108], якое ўключае касмічныя прамяні (іанізаваныя атамныя ядры і субатамныя часціцы), газ і плазму, пыл[112] і невялікія метэоры, і арганічныя малекулы (пацверджана мікрахвалевай спектраскапіяй)[113]. Бачным доказам існавання матэрыі ў гэтым вакууме з’яўляецца задыякальнае святло — слабая паласа, якую можна назіраць на начным небе дзякуючы адбіццю святла ад скопішчаў міжпланетнага пылу[114].

Уся гэтая прастора пранізана магнітным полем Сонца, якое актыўна ўзаемадзейнічае з планетамі[111] . Нябесныя целы з уласным магнітным полем (Зямля, Юпітэр, Сатурн, Меркурый) утвараюць магнітасферы. Пад ціскам сонечнага ветру яны набываюць кропляпадобную форму з доўгім хвастом, выцягнутым у бок ад Сонца. Гэтыя палі дзейнічаюць як пасткі, захопліваючы зараджаныя часціцы і фарміруючы радыяцыйныя паясы (кшталту паясоў Ван Алена). Планеты ж без глабальнага магнітнага поля, такія як Марс, аказваюцца безабароннымі: іхняя атмасфера паступова «здзімаецца» і выносіцца сонечным ветрам у космас[115].

Міжзорная прастора

[правіць | правіць зыходнік]
Асноўны артыкул: Міжзорнае асяроддзе
Галоўная ўдарная хваля, утвораная магнітасферай маладой зоркі LL Арыёна (у цэнтры) пры сутыкненні з патокам туманнасці Арыёна.

Міжзорная прастора ўяўляе сабой асяроддзе, якое запаўняе прамежкі паміж зорнымі сістэмамі ўнутры галактык[116]. Фізічна яна пачынаецца там, дзе заканчваецца ўплыў зорнага ветру асобных свяцілаў[117]. Зоркі акружаны «бурбалкамі» плазмы — астрасферамі, і мяжа, якая аддзяляе іх ад знешняга асяроддзя, называецца астрапаўзай. У выпадку з Сонечнай сістэмай гэтыя вобласці называюцца адпаведна геліясферай і геліяпаўзай. Усё, што знаходзіцца за іхнімі межамі, — гэта і ёсць міжзорнае асяроддзе, якое складаецца з разрэджанай матэрыі і выпраменьвання[118].

Прыкладна 70 % масы міжзорнага асяроддзя складаюць адзіночныя атамы вадароду, большую частку астатку — атамы гелію. Гэты састаў узбагачаны следавымі колькасцямі больш цяжкіх атамаў, якія ўзніклі ў ходзе зорнага нуклеасінтэзу. Гэтыя атамы выкідваюцца ў міжзорнае асяроддзе зорнымі вятрамі або пры скідванні знешніх абалонак зоркамі на позніх стадыях эвалюцыі (напрыклад, пры фарміраванні планетарнай туманнасці)[119]. Маштабны выбух звышновай распаўсюджвае ударныя хвалі зорнага рэчыва вонкі, разносячы сінтэзаваныя элементы па велізарных прасторах[120]. Матэрыя ў міжзорнай прасторы размеркавана вельмі нераўнамерна. У сярэднім шчыльнасць складае каля 106 часціц на м³[121], але ў халодных малекулярных аблоках яна ўзрастае на парадкі — ад 108 да 1012 часціц на м³[56][119]. Менавіта тут, у шчыльных і халодных рэгіёнах, адбываюцца актыўныя хімічныя працэсы.

Радыеастраномія штогод адкрывае новыя віды малекул у космасе; яны здольныя аб’ядноўвацца ў пылавыя часціцы памерам да 0,1 мкм[122]. Ключавым чыннікам гэтай хіміі з’яўляюцца сутыкненні часціц і іанізацыя. Высокаэнергетычныя касмічныя прамяні, пранікаючы ў аблокі, іанізуюць вадарод і гелій, утвараючы, напрыклад, катыён трохатамнага вадароду (H+3). Іанізаваны гелій, у сваю чаргу, здольны расшчапляць малекулы чаднага газу (CO), вызваляючы іанізаваны вуглярод, які запускае ланцужкі рэакцый, што вядуць да стварэння складанай арганікі[123].

Рух зорак праз міжзоркавае асяроддзе спараджае гідрадынамічныя эфекты. Калі зорка рухаецца з высокай пекулярнай хуткасцю, перад яе астрасферай можа ўзнікаць галоўная ўдарная хваля — зона рэзкага скачка ціску, размешчаная перад астрапаўзай. Доўгі час лічылася, што такая ўдарная хваля ёсць і ў Сонца. Аднак дадзеныя, атрыманыя ў 2012 годзе зондам IBEX і апаратамі «Вояджэр», абверглі гэтую гіпотэзу. Высветлілася, што хуткасць руху Сонца адносна навакольнага асяроддзя недастатковая для стварэння звышгукавога ўдару. Замест гэтага пераход ад сонечнага ветру да міжзорнага асяроддзя адбываецца больш плаўна — праз утварэнне дагукавой хвалі, дзе матэрыя ўшчыльняецца, але не зведвае рэзкага ўдарнага скачка[124][125].

Мясцовы пузыр

[правіць | правіць зыходнік]

Сонца знаходзіцца ўнутры міжзорнай вобласці, вядомай як Мясцовы пузыр — поласці ў Рукаве Арыёна Млечнага Шляху. Гэтая зона радыусам каля 100 парсек вылучаецца нізкай шчыльнасцю міжзорнага рэчыва і адсутнасцю халодных шчыльных аблокаў, якія размяшчаюцца толькі на яе межах (напрыклад, у сузор’ях Змеяносца і Цяльца). Унутры гэтага пузыра знаходзяцца каля 104–105 (10-100 тысяч) зорак і дзесяткі цёплых разрэджаных аблокаў з тэмпературай да 7000 К і радыусамі ў 0,5–5 парсек. Ціск мясцовага міжзоркавага газу ўраўнаважвае ціск астрасфер гэтых зорак, вызначаючы іхнія памеры: чым вышэйшая шчыльнасць асяроддзя вакол зоркі, тым кампактнейшая яе астрасфера[126]

Міжгалактычная прастора

[правіць | правіць зыходнік]
Асноўныя артыкулы: Цёпла-гарачае міжгалактычнае асяроддзе, Унутрыкластэрнае асяроддзе і Міжгалактычны пыл
Размеркаванне матэрыі ў кубічным участку Сусвету. Сінія сеткаватыя структуры адлюстроўваюць матэрыю, а пустыя вобласці паказваюць касмічныя войды.

Даследаванні паказваюць, што матэрыя ў Сусвеце размеркавана не хаатычна, а ўтварае гіганцкую пенападобную структуру, якую часта называюць «касмічным павуціннем», дзе групы і скопішчы галактык выстраены ўздоўж галактычных валокнаў (ніцей). Нягледзячы на сваю значнасць, гэтыя структуры займаюць толькі каля 10 % аб’ёму прасторы. Астатнюю частку займаюць гіганцкія пустэчы, якія называюць войдамі, працягласцю ад 7 да 30 мегапарсек, унутры якіх галактыкі практычна адсутнічаюць[127].

Прастора паміж галактыкамі не з’яўляецца абсалютным вакуумам; яна запоўнена разрэджанай плазмай, вядомай як міжгалактычнае асяроддзе[128]. Гэтая матэрыя паўтарае контуры касмічнага павуціння, канцэнтруючыся ўздоўж валокнаў[129]. Унутры гэтых ніцей шчыльнасць дыфузнага фотаіанізаванага газу павышаецца да аднаго атама на кубічны метр[130] — гэта нікчэмна мала па зямных мерках, але да 200 разоў шчыльней за сярэдні паказчык па Сусвеце[131]. Па сваім саставе гэты газ з’яўляецца пераважна «першасным»: ён на 76 % складаецца з вадароду, які застаўся пасля Вялікага Выбуху. Аднак ён таксама злёгку ўзбагачаны больш цяжкімі элементамі, выкінутымі ў космас магутнымі галактычнымі вятрамі[132].

Трапляючы з войдаў у міжгалактычнае асяроддзе валокнаў, газ награваецца да тэмператур ад 105 К да 107 К[4]. Пры такіх тэмпературах яго называюць цёпла-гарачым міжгалактычным асяроддзем (ЦГМА). Хоць па зямных мерках плазма вельмі гарачая, тэмпературу 105 К у астрафізіцы часта называюць «цёплай». Камп’ютарнае мадэляванне і назіранні паказваюць, што менавіта ў гэтым цёпла-гарачым стане хаваецца да паловы ўсёй звычайнай (барыённай) матэрыі Сусвету[131][133][134]. Калі газ падае з валакністых структур ЦГМА ў скопішчы галактык, якія знаходзяцца на перасячэннях касмічных валокнаў, ён разаграваецца яшчэ мацней — да 108 К і вышэй, ператвараючыся ва ўнутрыкластарнае асяроддзе[135].

Агляд розных маштабаў касмічнай прасторы ў выглядзе абласцей вакол Зямлі
Сістэма Зямля — Месяц
Унутраная вобласць Сонечнай сістэмы з калязямнымі аб’ектамі
Сонечная сістэма і воблака Оарта
Найбліжэйшыя зоркі
Мясцовае міжзорнае воблака і суседняе міжзоркавае асяроддзе
Зорныя асацыяцыі і карта міжзорнага асяроддзя Мясцовага пузыра
Малекулярныя воблакі вакол Сонца ўнутры рукава Арыёна
Рукаў Арыёна і суседнія рукавы
Рукаў Арыёна ўнутры Млечнага Шляху
Сонца ў структуры Млечнага Шляху
Галактыкі-спадарожніцы Млечнага Шляху ў Мясцовай групе
Звышскопішча Дзевы ў звышскопішчы Ланіякея
Ланіякея ў комплексе звышскопішча Рыб – Кіта
Назіраная вобласць Сусвету

Космас і жыццё

[правіць | правіць зыходнік]

Выжывальнасць зямных арганізмаў ва ўмовах космасу

[правіць | правіць зыходнік]
Падрабязней гл. таксама: Касмічная біялогія, Расліны ў космасе, Жывёлы ў космасе
Місія «Фатон-М3» 2007 года, на борце якой знаходзілася ўстаноўка для астрабіялагічных доследаў BIOPAN (на фота), падвергла ціхаходак уздзеянню вакууму і сонечнага ўльтрафіялету.

Нягледзячы на суровыя ўмовы, былі выяўлены некаторыя зямныя формы жыцця, здольныя вытрымліваць экстрэмальнае асяроддзе космасу на працягу доўгага часу. Віды лішайнікаў, размешчаныя на ўстаноўцы ЕКА BIOPAN, выжылі пасля дзесяцідзённага ўздзеяння адкрытага космасу ў 2007 годзе[136]. Насенне разухавідкі Таля (Arabidopsis thaliana) і тытуню звычайнага (Nicotiana tabacum) прарасло пасля паўтара года знаходжання ў космасе[137]. Штам сеннай палачкі (Bacillus subtilis) захоўваў жыццяздольнасць на працягу 559 дзён ва ўмовах нізкай калязямной арбіты або імітацыі марсіянскага асяроддзя[138].

Падрабязней гл. таксама: Ціхаходкі ў космасе

Сярод шматклетачных жывёл паспяхова перажываюць знаходжанне ў адкрытым космасе ціхаходкі (Tardigrada). У 2007 годзе ў ходзе місіі «Фатон-М3» групу абязводжаных ціхаходак на 10 сутак памясцілі ў вакуум, пры гэтым частка з іх падвяргалася яшчэ і ўздзеянню прамога сонечнага ўльтрафіялету. Пасля вяртання на Зямлю больш за 68 % асобін, абароненых ад выпраменьвання, паспяхова вярнуліся да жыцця пасля рэгідратацыі, а многія з іх нават далі жыццяздольнае патомства[139]. Наадварот, выжывальнасць гідратаваных узораў, што зведалі ўздзеянне вакууму і сонечнага ўльтрафіялету, аказалася надзвычай нізкай: ацалелі ўсяго тры асобіны[139]. У 2011 годзе ціхаходкі былі дастаўлены на Міжнародную касмічную станцыю ў рамках місіі STS-134[140]. Гэта даследаванне паказала, што яны здольныя пераносіць мікрагравітацыю і касмічную радыяцыю[141][142], што робіць іх прыдатнымі мадэльнымі арганізмамі[143][144].

Распаўсюджванне жыцця космасам

[правіць | правіць зыходнік]
Гл. таксама: Астрабіялогія і Пазаземнае жыццё

Гіпотэза літапансперміі мяркуе, што горныя пароды, выкінутыя ў адкрыты космас з планет, на якіх ёсць жыццё, могуць паспяхова пераносіць жывыя арганізмы ў іншыя заселеныя светы. Існуе меркаванне, што падобны сцэнарый меў месца на ранніх этапах гісторыі Сонечнай сістэмы, калі адбываўся абмен пародамі, якія патэнцыйна ўтрымлівалі мікраарганізмы, паміж Венерай, Зямлёй і Марсам[145]. Паколькі бактэрыі могуць выжываць мільёны гадоў, панспермія ў маштабах Галактыкі з’яўляецца, як мінімум, тэарэтычна магчымай[146].

Уздзеянне на цела чалавека

[правіць | правіць зыходнік]
Падрабязней гл. таксама: Касмічная медыцына, Уплыў касмічнага палёту на цела чалавека, Фізіялагічныя наступствы знаходжання ў космасе

Небяспекі вакууму

[правіць | правіць зыходнік]
Гл. таксама: Некантраляваная дэкампрэсія
Праз небяспекі вакууму астранаўты маюць насіць герметычныя скафандры па-за межамі свайго касмічнага карабля.

Адсутнасць ціску — самая непасрэдная небяспека космасу для чалавека. Ціск падае па меры аддалення ад Зямлі, дасягаючы на вышыні каля 19,14 км узроўню, які адпавядае ціску насычанай пары вады пры тэмпературы чалавечага цела. Гэты вышынны рубеж называецца лініяй Армстронга ў гонар амерыканскага ўрача Гары Дж. Армстронга[147]. На лініі Армстронга і вышэй вадкасці ў горле і лёгкіх закіпаюць. У прыватнасці, закіпаюць адкрытыя цялесныя вадкасці, такія як сліна, слёзы і вадкасць, якая высцілае лёгкія. Таму на гэтай вышыні выжыванне чалавека немагчыма без вышынна-кампенсавальнага касцюма або герметычнай кабіны[148].

У адкрытым космасе раптоўнае ўздзеянне вельмі нізкага ціску на неабароненага чалавека (напрыклад, пры выбухной дэкампрэсіі) можа выклікаць баратраўму лёгкіх — іхні разрыў праз вялікую розніцу ціскаў унутры і звонку грудной клеткі[149]. Нават калі дыхальныя шляхі пацярпелага поўнасцю адкрыты, паток паветра праз трахею можа быць занадта павольным, каб прадухіліць разрыў[150]. Хуткая дэкампрэсія можа прывесці да разрыву барабанных перапонак і прыдатачных пазух носа; у мяккіх тканках могуць узнікнуць кровападцёкі і крывацёкі, а шок здольны выклікаць павелічэнне спажывання кіслароду, што паскорыць наступленне гіпаксіі[151].

Праз хуткую дэкампрэсію кісларод, раствораны ў крыві, накіроўваецца ў лёгкія, спрабуючы выраўнаваць градыент парцыяльнага ціску. Як толькі гэтая абедзненная кіслародам кроў дасягае мозга, чалавек страчвае прытомнасць праз некалькі секунд і памірае ад гіпаксіі на працягу некалькіх хвілін[152]. Кроў і іншыя вадкасці арганізма закіпаюць, калі ціск падае ніжэй за 6,3 кПа (0,068 атм); гэты стан называецца эбулізмам[153]. Пара можа раздзьмуць цела да памеру, які ўдвая перавышае нармальны, і запаволіць кровазварот, аднак тканкі дастаткова эластычныя і порыстыя, каб прадухіліць разрыў. Эбулізм запавольваецца за кошт стрымлівальнага ціску сценак крывяносных сасудаў, таму частка крыві застаецца вадкай[154][155].

Ацёкі і эбулізм можна паменшыць з дапамогай вышынна-кампенсавальнага касцюма. Вышынны ахоўны касцюм экіпажа (CAPS) — аблягаючае эластычнае адзенне, распрацаванае для астранаўтаў у 1960-х гадах, — прадухіляе эбулізм пры ціску да 2 кПа (0,02 атм)[156]. Дадатковы кісларод неабходны на вышыні 8 км для забеспячэння дыхання і прадухілення страты вады, тады як вышэй за 20 км скафандры абавязковыя для прадухілення эбулізму[157]. У большасці скафандраў выкарыстоўваецца ціск чыстага кіслароду каля 30–39 кПа (0,27–0,41 атм), што прыкладна адпавядае парцыяльнаму ціску кіслароду на паверхні Зямлі. Гэтага ціску дастаткова для прадухілення эбулізму, аднак выпарэнне азоту, растворанага ў крыві, усё яшчэ можа выклікаць дэкампрэсійную хваробу і газавую эмбалію, калі не прыняць адпаведных мер[158].

Уплыў бязважкасці і радыяцыі

[правіць | правіць зыходнік]
Гл. таксама: Бязважкасць, Радыебіялогія і Дзеянне іанізавальнага выпраменьвання ў касмічных палётах

Чалавек эвалюцыянаваў для жыцця ва ўмовах зямной гравітацыі, і даказана, што знаходжанне ў бязважкасці аказвае шкоднае ўздзеянне на здароўе. Першапачаткова больш за 50 % астранаўтаў адчуваюць сіндром касмічнай адаптацыі (касмічную хваробу). Гэта можа выклікаць млоснасць, ваніты, галавакружэнне, галаўны боль, вяласць і агульнае недамаганне. Працягласць касмічнай хваробы вар’іруецца, але звычайна яна доўжыцца 1-3 дні, пасля чаго арганізм прыстасоўваецца да новага асяроддзя. Больш працяглае знаходжанне ў бязважкасці прыводзіць да атрафіі цягліц і дэградацыі шкілета, вядомай як касмічная астэапенія. Гэтыя эфекты можна мінімізаваць з дапамогай рэжыму фізічных практыкаванняў[159]. Іншыя наступствы ўключаюць пераразмеркаванне вадкасцей у арганізме, запаволенне працы сардэчна-сасудзістай сістэмы, зніжэнне выпрацоўкі эрытрацытаў, парушэнні раўнавагі і аслабленне імуннай сістэмы. Менш значныя сімптомы ўключаюць страту масы цела, закладзенасць носа, парушэнне сну і азызласць твару[160].

Падчас працяглых касмічных палётаў вострую пагрозу для здароўя можа ўяўляць радыяцыя. Уздзеянне высокаэнергетычных іанізавальных касмічных прамянёў можа прывесці да стамляльнасці, млоснасці, ванітаў, а таксама да пашкоджання імуннай сістэмы і змены колькасці лейкацытаў. Пры працяглым уздзеянні сімптомы ўключаюць павышаную рызыку развіцця пухлін, а таксама пашкоджанне вачэй, нервовай сістэмы, лёгкіх і страўнікава-кішачнага тракта[161].

У ходзе трохгадовай місіі на Марс і назад значная частка клетак у целе астранаўта будзе пранізана і патэнцыйна пашкоджана высокаэнергетычнымі ядрамі[162]. Энергія такіх часціц значна зніжаецца экранаваннем сценак касмічнага карабля і можа быць дадаткова аслаблена кантэйнерамі з вадой і іншымі бар’ерамі. Аднак удар касмічных прамянёў па экранаванні спараджае другаснае выпраменьванне, якое таксама можа ўздзейнічаць на экіпаж. Неабходны далейшыя даследаванні для ацэнкі радыяцыйных небяспек і распрацоўкі прыдатных контрзахадаў[163].

Даследаванне космасу

[правіць | правіць зыходнік]
Асноўныя артыкулы: Даследаванне космасу і Прысутнасць чалавека ў космасе
Першы здымак Зямлі, зроблены чалавекам, верагодна, Білам Андэрсам, падчас місіі «Апалон-8» ў 1968 годзе[164]. Паўднёвы полюс знаходзіцца зверху.

На працягу большай часткі чалавечай гісторыі даследаванне космасу абмяжоўвалася назіраннямі з паверхні Зямлі — спачатку няўзброеным вокам, а затым з дапамогай тэлескопаў. Да з’яўлення надзейных ракетных тэхналогій максімальнае набліжэнне чалавека да адкрытага космасу забяспечвалі палёты на аэрастатах. У 1935 годзе амерыканскі пілатаваны аэрастат «Explorer II» дасягнуў вышыні 22 км[165]. Гэты паказчык быў значна пераўзыйдзены ў 1942 годзе, калі падчас трэцяга запуску нямецкая ракета «А-4» («Фау-2») паднялася на вышыню каля 80 км. У 1957 годзе ракетай-носьбітам «Р-7» быў запушчаны беспілотны спадарожнік «Спутнік-1», які выйшаў на калязямную арбіту з вышынёй ад 215 да 939 кіламетраў[166]. За гэтым рушыў услед першы палёт чалавека ў космас у 1961 годзе, калі Юрый Гагарын адправіўся на арбіту на караблі «Усход-1». Першымі людзьмі, якія пакінулі нізкую калязямную арбіту, сталі Фрэнк Борман, Джым Ловел і Уільям Элісан Андэрс у 1968 годзе на борце амерыканскага карабля «Апалон-8»; яны выйшлі на арбіту Месяца[167] і аддаліліся ад Зямлі на максімальную адлегласць 377 349 км[168].

Першым касмічным апаратам, які дасягнуў другой касмічнай хуткасці (хуткасці ўцякання), стала савецкая станцыя «Луна-1», якая здзейсніла пралёт побач з Месяцам у 1959 годзе[169]. У 1961 годзе «Венера-1» стала першым міжпланетным зондам. Яна выявіла наяўнасць сонечнага ветру і ажыццявіла першы пралёт міма Венеры, хоць сувязь з апаратам была страчана яшчэ да збліжэння з планетай. Першай паспяховай міжпланетнай місіяй стаў пралёт «Марынер-2» міма Венеры ў 1962 годзе[170]. Першы пралёт міма Марса здзейсніў «Марынер-4» у 1964 годзе. З тых часоў беспілотныя касмічныя апараты паспяхова даследавалі кожную з планет Сонечнай сістэмы, а таксама іхнія спадарожнікі і мноства малых планет і камет. Яны застаюцца фундаментальным інструментам для даследавання адкрытага космасу, а таксама для назірання за Зямлёй[171]. У жніўні 2012 года «Вояджэр-1» стаў першым рукатворным аб’ектам, які пакінуў Сонечную сістэму і ўвайшоў у міжзорную прастору[172].

У міжнародным праве

[правіць | правіць зыходнік]
Звычайныя віды супрацьспадарожнікавай зброі, такія як ракета «SM-3», застаюцца законнымі ў рамках права ўзброеных канфліктаў, нягледзячы на тое, што яны ствараюць небяспечнае касмічнае смецце.

Дагавор аб космасе складае прававую аснову міжнароднага касмічнага права. Ён рэгулюе выкарыстанне касмічнай прасторы нацыянальнымі дзяржавамі і ўключае ў сваё азначэнне космасу Месяц і іншыя нябесныя целы. У дагаворы сцвярджаецца, што касмічная прастора адкрыта для даследавання ўсімі дзяржавамі і не падлягае прысваенню шляхам абвяшчэння нацыянальнага суверэнітэту, а сам космас называецца «здабыткам усяго чалавецтва». Гэты статус «агульнай спадчыны чалавецтва» выкарыстоўваўся (хоць і не без пярэчанняў) для адстойвання права на доступ да касмічнай прасторы і яе сумеснае выкарыстанне ўсімі краінамі на роўнай аснове, асабліва краінамі, якія не валодаюць уласным касмічным патэнцыялам[173]. Дагавор забараняе размяшчэнне ядзернай зброі ў касмічнай прасторы. Ён быў прыняты Генеральнай Асамблеяй ААН у 1963 годзе і падпісаны ў 1967 годзе Вялікабрытаніяй, ЗША і СССР. Па стане на 2017 год 105 дзяржаў-удзельніц ратыфікавалі дагавор або далучыліся да яго. Яшчэ 25 дзяржаў падпісалі дагавор, але не ратыфікавалі яго[174][175].

З 1958 года касмічная прастора стала прадметам мноства рэзалюцый ААН. Больш за 50 з іх тычыліся міжнароднага супрацоўніцтва ў галіне мірнага выкарыстання космасу і прадухілення гонкі ўзбраенняў у ім[176]. Камітэтам ААН па выкарыстанні касмічнай прасторы ў мірных мэтах былі ўзгоднены і распрацаваны чатыры дадатковыя дагаворы ў галіне касмічнага права. Тым не менш, дагэтуль не існуе юрыдычнай забароны на размяшчэнне ў космасе звычайных відаў узбраенняў, а выпрабаванні супрацьспадарожнікавай зброі былі паспяхова праведзены ЗША, СССР, Кітаем[177], а ў 2019 годзе і Індыяй[178]. Пагадненне аб Месяцы 1979 года перадало юрысдыкцыю над усімі нябеснымі целамі (уключаючы арбіты вакол іх) міжнароднай супольнасці. Аднак гэта пагадненне не было ратыфікавана ніводнай краінай, якая ажыццяўляе ў цяперашні час пілатаваныя касмічныя палёты[179].

У 1976 годзе восем экватарыяльных дзяржаў (Эквадор, Калумбія, Бразілія, Рэспубліка Конга, Заір, Уганда, Кенія і Інданезія) сустрэліся ў Багаце, Калумбія. У сваёй «Дэкларацыі першай нарады экватарыяльных краін», або Багоцкай дэкларацыі, яны заявілі пра свае правы на кантроль над сегментамі геастацыянарнай арбіты, што адпавядаюць тэрыторыі кожнай з краін[180]. Гэтыя дамаганні не атрымалі міжнароднага прызнання[181].

Усё больш актуальнай праблемай міжнароднага касмічнага права і рэгулявання становяцца небяспекі, звязаныя з ростам колькасці касмічнага смецця[182].

Практычнае прымяненне

[правіць | правіць зыходнік]
Падрабязней гл. таксама: Перавагі асваення космасу

Адкрыты космас стаў неад’емнай часткай сучаснага грамадства. Ягонае асваенне адкрывае мноства магчымасцей, якія прыносяць адчувальную карысць як сусветнай эканоміцы, так і фундаментальнай навуцы.

Спадарожнікі і сувязь
Гл. таксама: Назіранне за Зямлёй
Від з МКС, які дэманструе жоўта-зялёнае ўласнае свячэнне атмасферы Зямлі і іанасферу на фоне Млечнага Шляху.

Размяшчэнне штучных апаратаў на арбіце Зямлі ператварылася ў дамінуючы сектар касмічнай эканомікі. Спадарожнікі забяспечваюць працу далёкай сувязі (уключаючы тэлебачанне), прадастаўляюць сэрвісы высокадакладнай навігацыі, а таксама дазваляюць весці бесперапынны маніторынг надвор’я і дыстанцыйнае зандзіраванне Зямлі. Апошняе вырашае шырокі спектр задач: ад кантролю вільготнасці глебы ў сельскай гаспадарцы і прагназавання паводак да выяўлення хвароб лясных масіваў і назірання за ваеннай актыўнасцю[183]. Акрамя таго, касмічныя апараты адыгрываюць ключавую ролю ў адсочванні змяненняў клімату[184]. Дзякуючы адсутнасці супраціўлення паветра спадарожнікі могуць заставацца на стабільных арбітах, эфектыўна ахопліваючы назіраннем увесь зямны шар — у гэтым іхняя галоўная перавага перад стратастатамі або вышыннымі атмасфернымі платформамі[185].

Астраномія

Вакуум робіць космас ідэальнай пляцоўкай для назіранняў ва ўсіх дыяпазонах электрамагнітнага спектра. Яркім прыкладам служаць здымкі тэлескопа «Хабл», якія дазваляюць убачыць святло, выпрамененае больш за 13 мільярдаў гадоў таму — на зары існавання Сусвету[186]. Аднак нават у космасе ёсць свае перашкоды. Міжпланетны задыякальны пыл стварае рассеянае свячэнне ў блізкім інфрачырвоным дыяпазоне, якое можа хаваць слабыя крыніцы, такія як экзапланеты. Каб павысіць эфектыўнасць інфрачырвоных тэлескопаў, іх неабходна выводзіць за межы пылавога воблака[187]. Іншая праблема — радыёчастотныя перашкоды з Зямлі. Для абароны ад іх радыётэлескопы прапануецца размяшчаць у «радыёціхіх» зонах, напрыклад, у кратары Дэдал на адваротным баку Месяца[188].

Міжзоркавыя падарожжы

Пілатаваныя міжзоркавыя палёты пакуль застаюцца толькі тэарэтычнай магчымасцю. Велізарныя адлегласці патрабуюць прынцыпова новых тэхналогій і сістэм жыццезабеспячэння, разлічаных на дзесяцігоддзі аўтаномнай працы. Напрыклад, у рамках праекта «Дэдал» прапаноўваўся карабель на тэрмаядзерным сінтэзе дэйтэрыя і гелію-3, які змог бы дабрацца да бліжэйшай сістэмы Альфа Цэнтаўра за 36 гадоў. Сярод іншых перспектыўных рухавікоў разглядаюцца сонечныя ветразі, праматочныя рухавікі і сістэмы з перадачай энергіі прамянём. У больш аддаленай будучыні выкарыстанне антыматэрыі магло б дазволіць дасягаць рэлятывісцкіх хуткасцей[189].

Энергетыка і ахаладжэнне
Гл. таксама: Касмічная сонечная энергетыка
Канцэпцыя касмічнай сістэмы сонечнай электрастанцыі для перадачы энергіі на Зямлю прамянём[190].

Ультранізкая тэмпература адкрытага космасу можа служыць узнаўляльным рэсурсам для ахаладжэння аб’ектаў на Зямлі[191][192]. Тэхналогія пасіўнага радыяцыйнага ахаладжэння выкарыстоўвае інфрачырвонае акно атмасферы, дазваляючы скідваць лішняе цяпло ў выглядзе даўгахвалевага інфрачырвонага выпраменьвання прама ў космас[193][194]. Для павышэння эфектыўнасці такіх сістэм (каб яны не награваліся на сонцы) прымяняюцца спецыяльныя фатонныя метаматэрыялы[195].

Промысел
Гл. таксама: Камерцыялізацыя касмічнай дзейнасці

Глыбокі вакуум — прывабнае асяроддзе для прамысловых працэсаў, якія патрабуюць звышчыстых паверхняў[196]. Аднак, як і ў выпадку са здабычай выкапняў на астэроідах, касмічная вытворчасць патрабуе каласальных інвестыцый без гарантыі хуткай акупнасці[197]. Галоўным бар’ерам застаецца высокі кошт вываду грузаў на арбіту. Паводле ацэнак 2006 года (з улікам інфляцыі), ён складаў ад 9 000 да 31 000 долараў ЗША за кілаграм[198]. З 2013 года сітуацыя пачала мяняцца. З’яўленне часткова шматразовых ракет, такіх як «Falcon 9», знізіла планку кошту доступу ў космас ніжэй за 3500 долараў за кг. Але нават такія тарыфы застаюцца непамерна высокімі для масавай прамысловасці. Для вырашэння гэтай праблемы распрацоўваюцца альтэрнатыўныя канцэпцыі: цалкам шматразовыя сістэмы, безракетныя спосабы запуску, тросавыя сістэмы абмену імпульсам і касмічныя ліфты[199].

Гл. таксама

[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Ілжывы світанак — з’ява, калі конус задыякальнага святла з’яўляецца на ўсходзе перад самым усходам Сонца. Абумоўлены не рассейваннем святла ў атмасферы Зямлі, а адбіццём сонечных прамянёў ад часціц міжпланетнага пылавога воблака ў адкрытым космасе, дзякуючы чаму свячэнне мае прывідна-белае адценне і назіраецца на фоне яшчэ цёмнага зорнага неба да з’яўлення першых прыкмет атмасфернай зары.
  2. ↑ Як генератар на электрастанцыі ператварае кручэнне турбіны ў электрычнасць, так і кручэнне плазмы (зараджанага газу) усярэдзіне зорак і галактык стварае магнітныя палі.
  3. ↑ Вялікая паўвось арбіты Месяца складае 384 400 км — гэта 19,2 % ад 2 мільёнаў км, або каля адной пятай[106].

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Applicable definitions of outer space, space, and expanse, Merriam-Webster dictionary, Праверана 2024-06-17,
    Outer space (n.) space immediately outside the earth's atmosphere.
    Space (n.) physical space independent of what occupies it. The region beyond the earth's atmosphere or beyond the solar system.
    Expanse (n.) great extent of something spread out.
  2. ↑ Roth, A. (2012), Vacuum Technology, Elsevier, p. 6, ISBN 978-0-444-59874-5.
  3. ↑ Chuss, David T. (June 26, 2008), Cosmic Background Explorer, NASA Goddard Space Flight Center, Архівавана з арыгінала 2013-05-09, Праверана 2013-04-27.
  4. ↑ а б Gupta, Anjali; et al. (May 2010), Detection and Characterization of the Warm-Hot Intergalactic Medium, Bulletin of the American Astronomical Society, 41: 908, Bibcode:2010AAS...21631808G.
  5. ↑ Freedman & Kaufmann 2005, pp. 573, 599–601, 650–653.
  6. ↑ Trimble, V. (1987), Existence and nature of dark matter in the universe, Annual Review of Astronomy and Astrophysics, 25: 425–472, Bibcode:1987ARA&A..25..425T, doi:10.1146/annurev.aa.25.090187.002233, S2CID 123199266.
  7. ↑ Dark Energy, Dark Matter, NASA Science, Архівавана з арыгінала 2 чэрвеня 2013, Праверана 31 траўня 2013, It turns out that roughly 68% of the Universe is dark energy. Dark matter makes up about 27%.
  8. ↑ а б O'Leary 2009, p. 84.
  9. ↑ а б Where does space begin?, Aerospace Engineering [амерыканская англійская], Архівавана з арыгінала 2015-11-17, Праверана 2015-11-10.
  10. ↑ БЭ ў 18 т. Т. 8. Мн., 1999
  11. ↑ CABINET // In Between Space and Cosmos. Архівавана з першакрыніцы 5 верасня 2015. Праверана 9 кастрычніка 2015.
  12. ↑ Grant 1981, p. 10.
  13. ↑ Porter, Park & Daston 2006, p. 27.
  14. ↑ Eckert 2006, p. 5.
  15. ↑ Needham & Ronan 1985, pp. 82–87.
  16. ↑ West, John B. (March 2013), Torricelli and the Ocean of Air: The First Measurement of Barometric Pressure, Physiology (Bethesda), 28 (2): 66–73, doi:10.1152/physiol.00053.2012, PMC 3768090, PMID 23455767.
  17. ↑ Holton & Brush 2001, pp. 267–268.
  18. ↑ Cajori 1917, pp. 64–66.
  19. ↑ Genz 2001, pp. 127–128.
  20. ↑ Tassoul & Tassoul 2004, p. 22.
  21. ↑ Gatti 2002, pp. 99–104.
  22. ↑ Kelly 1965, pp. 97–107.
  23. ↑ Olenick, Apostol & Goodstein 1986, p. 356.
  24. ↑ Hariharan 2003, p. 2.
  25. ↑ Olenick, Apostol & Goodstein 1986, pp. 357–365.
  26. ↑ Thagard 1992, pp. 206–209.
  27. ↑ Maor 1991, p. 195.
  28. ↑ Webb 1999, pp. 71–73.
  29. ↑ Curtis, Heber D. (January 1988), Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory, Publications of the Astronomical Society of the Pacific, 100: 6–7, Bibcode:1988PASP..100....6C, doi:10.1086/132128.
  30. ↑ Cepheid Variable Stars & Distance Determination, CSIRO Australia, October 25, 2004, Архівавана з арыгінала 30 жніўня 2011, Праверана 2011-09-12.
  31. ↑ Tyson & Goldsmith 2004, pp. 114–115.
  32. ↑ Cosmic Times, Imagine the Universe!, December 8, 2017, Праверана 31 кастрычніка 2024.
  33. ↑ Lemaître, G. (May 1931), The Beginning of the World from the Point of View of Quantum Theory, Nature, 127 (3210): 706, Bibcode:1931Natur.127..706L, doi:10.1038/127706b0, S2CID 4089233.
  34. ↑ Big Bang Cosmology, NASA, Праверана 2024-04-24.
  35. ↑ а б Assis, A. K. T.; et al. (July 1995), History of the 2.7 K Temperature Prior to Penzias and Wilson, Apeiron, 2 (3): 79–87.
  36. ↑ Liddle 2015, pp. 33.
  37. ↑ Planck Collaboration (2014), Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results, Astronomy & Astrophysics, 571: 1, arXiv:1303.5062, Bibcode:2014A&A...571A...1P, doi:10.1051/0004-6361/201321529, S2CID 218716838.
  38. ↑ Hawking & Ellis 1973.
  39. ↑ а б Turner, Michael S. (September 2009), Origin of the Universe, Scientific American, 301 (3): 36–43, Bibcode:2009SciAm.301c..36T, doi:10.1038/scientificamerican0909-36, PMID 19708526.
  40. ↑ Silk 2000, pp. 105–308.
  41. ↑ WMAP – Shape of the universe, NASA, December 21, 2012, Архівавана з арыгінала 1 чэрвеня 2012, Праверана 4 чэрвеня 2013.
  42. ↑ Sparke & Gallagher 2007, pp. 329–330.
  43. ↑ Wollack, Edward J. (June 24, 2011), What is the Universe Made Of?, NASA, Архівавана з арыгінала 2016-07-26, Праверана 2011-10-14.
  44. ↑ Krumm, N.; Brosch, N. (October 1984), Neutral hydrogen in cosmic voids, Astronomical Journal, 89: 1461–1463, Bibcode:1984AJ.....89.1461K, doi:10.1086/113647.
  45. ↑ Peebles, P.; Ratra, B. (2003), The cosmological constant and dark energy, Reviews of Modern Physics, 75 (2): 559–606, arXiv:astro-ph/0207347, Bibcode:2003RvMP...75..559P, doi:10.1103/RevModPhys.75.559, S2CID 118961123
  46. ↑ False Dawn, www.eso.org, Праверана 14 лютага 2017.
  47. ↑ Tadokoro, M. (1968), A Study of the Local Group by Use of the Virial Theorem, Publications of the Astronomical Society of Japan, 20 (3): 230, Bibcode:1968PASJ...20..230T, doi:10.1093/pasj/20.3.230. Гэтая крыніца ацэньвае шчыльнасць Мясцовай групы ў 7×10-29г/см³. Маса атама вадароду складае 1.67×10-24г, што адпавядае прыкладна 40 атамам на кубічны метр.
  48. ↑ Borowitz & Beiser 1971.
  49. ↑ Tyson, Patrick (January 2012), The Kinetic Atmosphere: Molecular Numbers (PDF), Архівавана з арыгінала (PDF) 7 снежня 2013, Праверана 13 верасня 2013.
  50. ↑ Davies 1977, p. 93.
  51. ↑ Fitzpatrick, E. L. (May 2004), Interstellar Extinction in the Milky Way Galaxy, in Witt, Adolf N.; Clayton, Geoffrey C.; Draine, Bruce T. (рэд-ры), Astrophysics of Dust, ASP Conference Series, vol. 309, p. 33, arXiv:astro-ph/0401344, Bibcode:2004ASPC..309...33F.
  52. ↑ Chamberlain 1978, p. 2.
  53. ↑ Squire, Tom (September 27, 2000), U.S. Standard Atmosphere, 1976, Thermal Protection Systems Expert and Material Properties Database, NASA, Архівавана з арыгінала 15 кастрычніка 2011, Праверана 2011-10-23.
  54. ↑ Forbes, Jeffrey M. (2007), Dynamics of the thermosphere, Journal of the Meteorological Society of Japan, Series II, 85B: 193–213, Bibcode:2007JMeSJ..85B.193F, doi:10.2151/jmsj.85b.193.
  55. ↑ Spitzer, Lyman Jr. (January 1948), The Temperature of Interstellar Matter. I, Astrophysical Journal, 107: 6, Bibcode:1948ApJ...107....6S, doi:10.1086/144984.
  56. ↑ а б Prialnik 2000, pp. 195–196.
  57. ↑ Spitzer 1978, p. 28–30.
  58. ↑ Chiaki, Yanagisawa (June 2014), Looking for Cosmic Neutrino Background, Frontiers in Physics, 2: 30, Bibcode:2014FrP.....2...30Y, doi:10.3389/fphy.2014.00030.
  59. ↑ Fixsen, D. J. (December 2009), The Temperature of the Cosmic Microwave Background, The Astrophysical Journal, 707 (2): 916–920, arXiv:0911.1955, Bibcode:2009ApJ...707..916F, doi:10.1088/0004-637X/707/2/916, S2CID 119217397.
  60. ↑ ALMA reveals ghostly shape of 'coldest place in the universe', National Radio Astronomy Observatory, October 24, 2013, Праверана 2020-10-07.
  61. ↑ Withbroe, George L. (February 1988), The temperature structure, mass, and energy flow in the corona and inner solar wind, Astrophysical Journal, Part 1, 325: 442–467, Bibcode:1988ApJ...325..442W, doi:10.1086/166015.
  62. ↑ Wielebinski, Richard; Beck, Rainer (2010), Cosmic Magnetic Fields − An Overview, in Block, David L.; Freeman, Kenneth C.; Puerari, Ivânio (рэд-ры), Galaxies and their Masks: A Conference in Honour of K.C. Freeman, FRS, Springer Science & Business Media, pp. 67–82, Bibcode:2010gama.conf...67W, doi:10.1007/978-1-4419-7317-7_5, ISBN 978-1-4419-7317-7, Архівавана з арыгінала 2017-09-20.
  63. ↑ Letessier-Selvon, Antoine; Stanev, Todor (July 2011), Ultrahigh energy cosmic rays, Reviews of Modern Physics, 83 (3): 907–942, arXiv:1103.0031, Bibcode:2011RvMP...83..907L, doi:10.1103/RevModPhys.83.907, S2CID 119237295.
  64. ↑ Lang 1999, p. 462.
  65. ↑ Lide 1993, p. 11Шаблон:Hyphen217.
  66. ↑ What Does Space Smell Like?, Live Science, July 20, 2012, Архівавана з арыгінала 28 лютага 2014, Праверана 19 лютага 2014.
  67. ↑ Schiffman, Lizzie (July 17, 2013), What Does Space Smell Like, Popular Science, Архівавана з арыгінала 24 лютага 2014, Праверана 19 лютага 2014.
  68. ↑ Interesting Fact of the Month 2021, NASA, August 3, 2023, Праверана 2024-09-18.
  69. ↑ Cooper, Keith (January 8, 2024), What does space smell like?, Space.com, Праверана 2024-09-18.
  70. ↑ а б в Betz, Eric (November 27, 2023), The Kármán Line: Where space begins, Astronomy Magazine, Праверана 2024-04-30.
  71. ↑ Где начинается граница космоса? (руск.). Архівавана з першакрыніцы 25 красавіка 2016. Праверана 16 красавіка 2016.
  72. ↑ Thompson, Andrea (April 9, 2009), Edge of Space Found, space.com, Архівавана з арыгінала 14 ліпеня 2009, Праверана 2009-06-19.
  73. ↑ Sangalli, L.; et al. (2009), Rocket-based measurements of ion velocity, neutral wind, and electric field in the collisional transition region of the auroral ionosphere, Journal of Geophysical Research, 114 (A4): A04306, Bibcode:2009JGRA..114.4306S, doi:10.1029/2008JA013757.
  74. ↑ а б в Grush, Loren (December 13, 2018), Why defining the boundary of space may be crucial for the future of spaceflight, The Verge, Праверана 2024-04-30.
  75. ↑ FAA Commercial Space Astronaut Wings Program (PDF), Federal Aviation Administration, July 20, 2021, Праверана 2022-12-18.
  76. ↑ а б Liu, Hao; Tronchetti, Fabio (2019), Regulating Near-Space Activities: Using the Precedent of the Exclusive Economic Zone as a Model?, Ocean Development & International Law, 50 (2–3): 91–116, doi:10.1080/00908320.2018.1548452.
  77. ↑ а б Exploring Near Space: Myths, Realities, and Military Implications, CAPS India, April 6, 2024, Праверана 2025-03-11.
  78. ↑ Luo, Wenhui; et al. (November 19, 2024), Spatial and Temporal Characterization of Near Space Temperature and Humidity and Their Driving Influences, Remote Sensing, 16 (22): 4307, Bibcode:2024RemS...16.4307L, doi:10.3390/rs16224307, ISSN 2072-4292.
  79. ↑ а б в Malinowski, Bartosz (2024), The Legal Status of Suborbital Aviation Within the International Regulatory Framework for Air and Space Use, Regulatory Dilemmas of Suborbital Flight, Space Regulations Library, vol. 10, Cham: Springer Nature Switzerland, pp. 13–43, doi:10.1007/978-3-031-75087-8_2, ISBN 978-3-031-75086-1.
  80. ↑ а б в McDowell, Jonathan C. (October 2018), The edge of space: Revisiting the Karman Line, Acta Astronautica, 151: 668–677, arXiv:1807.07894, Bibcode:2018AcAau.151..668M, doi:10.1016/j.actaastro.2018.07.003.
  81. ↑ Petty, John Ira (February 13, 2003), Entry, Human Spaceflight, NASA, Архівавана з арыгінала 27 кастрычніка 2011, Праверана 2011-12-16.
  82. ↑ Photo Gallery, ARES | NASA Orbital Debris Program Office, Праверана 2024-04-27.
  83. ↑ Catling, David C.; Kasting, James F. (2017), Atmospheric Evolution on Inhabited and Lifeless Worlds, Cambridge University Press, p. 4, Bibcode:2017aeil.book.....C, ISBN 9781316824528.
  84. ↑ а б в 42 USC 18302: Definitions, uscode.house.gov(руанда), December 15, 2022, Праверана 17 снежня 2022.
  85. ↑ а б Schrijver & Siscoe 2010, p. 363, 379.
  86. ↑ Howell, Elizabeth (April 24, 2015), What Is a Geosynchronous Orbit?, Space.com, Праверана 8 снежня 2022.
  87. ↑ а б Strickland, John K. (October 1, 2012), The cislunar gateway with no gate, The Space Review, Архівавана з арыгінала 7 лютага 2016, Праверана 2016-02-10.
  88. ↑ Portree, David; Loftus, Joseph (1999), Orbital Debris: A Chronology (PDF), NASA Sti/Recon Technical Report N, 99, NASA: 13, Bibcode:1999STIN...9941786P, Архівавана з арыгінала (PDF) 2000-09-01, Праверана 2012-05-05.
  89. ↑ Kennewell, John; McDonald, Andrew (2011), Satellite Lifetimes and Solar Activity, Commonwealth of Australia Bureau of Weather, Space Weather Branch, Архівавана з арыгінала 2011-12-28, Праверана 2011-12-31.
  90. ↑ Kintner, Paul; GMDT Committee and Staff (September 2002), Report of the Living With a Star Geospace Mission Definition Team (PDF), NASA, Архівавана (PDF) з арыгінала 2012-11-02, Праверана 2012-04-15.
  91. ↑ Schrijver & Siscoe 2010, p. 379.
  92. ↑ Fichtner & Liu 2011, pp. 341–345.
  93. ↑ Koskinen 2010, pp. 32, 42.
  94. ↑ Hones, Edward W. Jr. (March 1986), The Earth's Magnetotail, Scientific American, 254 (3): 40–47, Bibcode:1986SciAm.254c..40H, doi:10.1038/scientificamerican0386-40, JSTOR 24975910
  95. ↑ Mendillo 2000, p. 275.
  96. ↑ Goodman 2006, p. 244.
  97. ↑ Geomagnetic Storms (PDF), OECD/IFP Futures Project on "Future Global Shocks", CENTRA Technology, Inc., pp. 1–69, January 14, 2011, Архівавана (PDF) з арыгінала 14 сакавіка 2012, Праверана 2012-04-07.
  98. ↑ Why We Explore, NASA, June 13, 2013, Праверана 17 снежня 2022.
  99. ↑ Yoder, Charles F. (1995), Astrometric and Geodetic Properties of Earth and the Solar System, in Ahrens, Thomas J. (рэд.), Global earth physics a handbook of physical constants (PDF), AGU reference shelf Series, vol. 1, Washington, DC: American Geophysical Union, p. 1, Bibcode:1995geph.conf....1Y, ISBN 978-0-87590-851-9, Архівавана з арыгінала (PDF) 26 красавіка 2012, Праверана 2011-12-31.. У гэтай працы прыводзіцца радыус сферы Хіла, які складае 234,9 сярэдняга радыуса Зямлі, або 234,9±×км = 1,5 млн км.
  100. ↑ Granvik, Mikael; et al. (March 2012), The population of natural Earth satellites, Icarus, 218 (1): 262–277, arXiv:1112.3781, Bibcode:2012Icar..218..262G, doi:10.1016/j.icarus.2011.12.003.
  101. ↑ Dickson 2010, p. 57.
  102. ↑ Williamson 2006, p. 97.
  103. ↑ Definition of 'deep space', Collins English Dictionary, Праверана 2018-01-15.
  104. ↑ 51 U.S.C 10101 -National and Commercial Space Programs, Subtitle I-General, Chapter 101-Definitions, United States Code, Office of Law Revision Council, U. S. House of Representatives, Праверана 5 студзеня 2023.
  105. ↑ ITU-R Radio Regulations, Article 1, Terms and definitions, Section VIII, Technical terms relating to space, paragraph 1.177. (PDF), International Telecommunication Union, Праверана 2018-02-05, 1.177 deep space: Space at distances from the Earth equal to, or greater than, 2×106km
  106. ↑ Williams, David R. (December 20, 2021), Moon Fact Sheet, NASA, Архівавана з арыгінала 2019-04-02, Праверана 2023-09-23.
  107. ↑ Interplanetary trajectories, ESA, Праверана 2025-03-08.
  108. ↑ а б Cessna, Abby (July 5, 2009), Interplanetary space, Universe Today, Архівавана з арыгінала 19 сакавіка 2015.
  109. ↑ Kohler, Susanna (December 1, 2017), A Shifting Shield Provides Protection Against Cosmic Rays, Nova, American Astronomical Society, p. 2992, Bibcode:2017nova.pres.2992K, Праверана 2019-01-31.
  110. ↑ Phillips, Tony (September 29, 2009), Cosmic Rays Hit Space Age High, NASA, Архівавана з арыгінала 2009-10-14, Праверана 2009-10-20.
  111. ↑ а б Papagiannis 1972, pp. 12–149.
  112. ↑ NASA (March 12, 2019), What scientists found after sifting through dust in the solar system, EurekAlert!, Архівавана з арыгінала 26 траўня 2020, Праверана 12 сакавіка 2019.
  113. ↑ Flynn, G. J.; et al. (2003), The Origin of Organic Matter in the Solar System: Evidence from the Interplanetary Dust Particles, in Norris, R.; Stootman, F. (рэд-ры), Bioastronomy 2002: Life Among the Stars, Proceedings of IAU Symposium No. 213, vol. 213, p. 275, Bibcode:2004IAUS..213..275F.
  114. ↑ Leinert, C.; Grun, E. (1990), Interplanetary Dust, Physics of the Inner Heliosphere I, p. 207, Bibcode:1990pihl.book..207L, doi:10.1007/978-3-642-75361-9_5, ISBN 978-3-642-75363-3.
  115. ↑ Johnson, R. E. (August 1994), Plasma-Induced Sputtering of an Atmosphere, Space Science Reviews, 69 (3–4): 215–253, Bibcode:1994SSRv...69..215J, doi:10.1007/BF02101697, S2CID 121800711.
  116. ↑ Cooper, Keith (January 17, 2023), Interstellar space: What is it and where does it begin?, Space.com(англ.), Праверана 2024-01-30.
  117. ↑ Cook, Jia-Rui (September 12, 2013), How do we know when Voyager reaches interstellar space?, JPL News, 2013-278, Архівавана з арыгінала 15 верасня 2013.
  118. ↑ Garcia-Sage, K.; et al. (February 2023), Star-Exoplanet Interactions: A Growing Interdisciplinary Field in Heliophysics, Frontiers in Astronomy and Space Sciences, 10 1064076, id. 25, Bibcode:2023FrASS..1064076G, doi:10.3389/fspas.2023.1064076.
  119. ↑ а б Ferrière, Katia M. (2001), The interstellar environment of our galaxy, Reviews of Modern Physics, 73 (4): 1031–1066, arXiv:astro-ph/0106359, Bibcode:2001RvMP...73.1031F, doi:10.1103/RevModPhys.73.1031, S2CID 16232084.
  120. ↑ Witt, Adolf N. (October 2001), The Chemical Composition of the Interstellar Medium, Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences – Origin and early evolution of solid matter in the Solar System, vol. 359, p. 1949, Bibcode:2001RSPTA.359.1949W, doi:10.1098/rsta.2001.0889, S2CID 91378510.
  121. ↑ Boulares, Ahmed; Cox, Donald P. (December 1990), Galactic hydrostatic equilibrium with magnetic tension and cosmic-ray diffusion, Astrophysical Journal, Part 1, 365: 544–558, Bibcode:1990ApJ...365..544B, doi:10.1086/169509.
  122. ↑ Rauchfuss 2008, pp. 72–81.
  123. ↑ Klemperer, William (August 15, 2006), Interstellar chemistry, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 103 (33): 12232–12234, Bibcode:2006PNAS..10312232K, doi:10.1073/pnas.0605352103, PMC 1567863, PMID 16894148.
  124. ↑ McComas, D. J.; et al. (2012), The Heliosphere's Interstellar Interaction: No Bow Shock, Science, 336 (6086): 1291–3, Bibcode:2012Sci...336.1291M, doi:10.1126/science.1221054, PMID 22582011, S2CID 206540880.
  125. ↑ Fox, Karen C. (May 10, 2012), NASA – IBEX Reveals a Missing Boundary at the Edge of the Solar System, NASA, Архівавана з арыгінала 12 траўня 2012, Праверана 2012-05-14.
  126. ↑ Redfield, S. (September 2006), The Local Interstellar Medium, New Horizons in Astronomy; Proceedings of the Conference Held 16–18 October 2005 at The University of Texas, Austin, Texas, USA, Frank N. Bash Symposium ASP Conference Series, vol. 352, p. 79, arXiv:astro-ph/0601117, Bibcode:2006ASPC..352...79R.
  127. ↑ Wszolek 2013, p. 67.
  128. ↑ Jafelice, Luiz C.; Opher, Reuven (July 1992), The origin of intergalactic magnetic fields due to extragalactic jets, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 257 (1): 135–151, Bibcode:1992MNRAS.257..135J, doi:10.1093/mnras/257.1.135.
  129. ↑ Wadsley, James W.; et al. (August 20, 2002), The Universe in Hot Gas, Astronomy Picture of the Day, NASA, Архівавана з арыгінала 9 чэрвеня 2009, Праверана 2009-06-19.
  130. ↑ Intergalactic medium, Harvard & Smithsonian, June 16, 2022, Праверана 2024-04-16.
  131. ↑ а б Fang, T.; et al. (2010), Confirmation of X-Ray Absorption by Warm-Hot Intergalactic Medium in the Sculptor Wall, The Astrophysical Journal, 714 (2): 1715, arXiv:1001.3692, Bibcode:2010ApJ...714.1715F, doi:10.1088/0004-637X/714/2/1715, S2CID 17524108.
  132. ↑ Oppenheimer, Benjamin D.; Davé, Romeel (December 2006), Cosmological simulations of intergalactic medium enrichment from galactic outflows, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 373 (4): 1265–1292, arXiv:astro-ph/0605651, Bibcode:2006MNRAS.373.1265O, doi:10.1111/j.1365-2966.2006.10989.x.
  133. ↑ Bykov, A. M.; et al. (February 2008), Equilibration Processes in the Warm-Hot Intergalactic Medium, Space Science Reviews, 134 (1–4): 141–153, arXiv:0801.1008, Bibcode:2008SSRv..134..141B, doi:10.1007/s11214-008-9309-4, S2CID 17801881.
  134. ↑ Wakker, B. P.; Savage, B. D. (2009), The Relationship Between Intergalactic H I/O VI and Nearby (z<0.017) Galaxies, The Astrophysical Journal Supplement Series, 182 (1): 378, arXiv:0903.2259, Bibcode:2009ApJS..182..378W, doi:10.1088/0067-0049/182/1/378, S2CID 119247429.
  135. ↑ Mathiesen, B. F.; Evrard, A. E. (2001), Four Measures of the Intracluster Medium Temperature and Their Relation to a Cluster's Dynamical State, The Astrophysical Journal, 546 (1): 100, arXiv:astro-ph/0004309, Bibcode:2001ApJ...546..100M, doi:10.1086/318249, S2CID 17196808.
  136. ↑ Raggio, J.; et al. (May 2011), Whole Lichen Thalli Survive Exposure to Space Conditions: Results of Lithopanspermia Experiment with Aspicilia fruticulosa, Astrobiology, 11 (4): 281–292, Bibcode:2011AsBio..11..281R, doi:10.1089/ast.2010.0588, PMID 21545267.
  137. ↑ Tepfer, David; et al. (May 2012), Survival of Plant Seeds, Their UV Screens, and nptII DNA for 18 Months Outside the International Space Station (PDF), Astrobiology, 12 (5): 517–528, Bibcode:2012AsBio..12..517T, doi:10.1089/ast.2011.0744, PMID 22680697, Архівавана (PDF) з арыгінала 2014-12-13, Праверана 2013-05-19.
  138. ↑ Wassmann, Marko; et al. (May 2012), Survival of Spores of the UV-ResistantBacillus subtilis Strain MW01 After Exposure to Low-Earth Orbit and Simulated Martian Conditions: Data from the Space Experiment ADAPT on EXPOSE-E, Astrobiology, 12 (5): 498–507, Bibcode:2012AsBio..12..498W, doi:10.1089/ast.2011.0772, PMID 22680695.
  139. ↑ а б Jönsson, K. Ingemar; Rabbow, Elke; Schill, Ralph O.; Harms-Ringdahl, Mats; Rettberg, Petra (2008). Tardigrades survive exposure to space in low Earth orbit. Current Biology. 18 (17): R729–R731. Bibcode:2008CBio...18.R729J. doi:10.1016/j.cub.2008.06.048. PMID 18786368. S2CID 8566993.
  140. ↑ NASA Staff. BIOKon In Space (BIOKIS). NASA (17 мая 2011). Архівавана з першакрыніцы 17 красавіка 2011. Праверана 24 мая 2011.
  141. ↑ Rebecchi, L.; Altiero, T.; Rizzo, A. M.; Cesari, M.; Montorfano, G.; Marchioro, T.; Bertolani, R.; Guidetti, R. (2012). Two tardigrade species on board of the STS-134 space flight (PDF). 12th International Symposium on Tardigrada. p. 89. hdl:2434/239127. ISBN 978-989-96860-7-6.
  142. ↑ Reuell, Peter. Harvard study suggests asteroids might play key role in spreading life. Harvard Gazette (8 ліпеня 2019). Праверана 30 лістапада 2019.
  143. ↑ Gabriel, Willow N.; McNuff, Robert; Patel, Sapna K.; Gregory, T. Ryan; Jeck, William R.; Jones, Corbin D.; Goldstein, Bob (2007). The tardigrade Hypsibius dujardini, a new model for studying the evolution of development. Developmental Biology. 312 (2): 545–559. doi:10.1016/j.ydbio.2007.09.055. PMID 17996863.
  144. ↑ Guidetti, Roberto; Rizzo, Angela Maria; Altiero, Tiziana; Rebecchi, Lorena (2012). What can we learn from the toughest animals of the Earth? Water bears (tardigrades) as multicellular model organisms in order to perform scientific preparations for lunar exploration. Planetary and Space Science. 74 (1): 97–102. Bibcode:2012P&SS...74...97G. doi:10.1016/j.pss.2012.05.021. hdl:11380/738549.
  145. ↑ Nicholson, W. L. (April 2010), Towards a General Theory of Lithopanspermia, Astrobiology Science Conference 2010, vol. 1538, pp. 5272–528, Bibcode:2010LPICo1538.5272N.
  146. ↑ Ginsburg, Idan; et al. (2018), Galactic Panspermia, The Astrophysical Journal Letters, 868 (1): L12, arXiv:1810.04307, Bibcode:2018ApJ...868L..12G, doi:10.3847/2041-8213/aaef2d.
  147. ↑ Tarver, William J.; et al. (October 24, 2022), Aerospace Pressure Effects, Treasure Island, FL: StatPearls Publishing, PMID 29262037, Праверана 2024-04-25.
  148. ↑ Piantadosi 2003, pp. 188–189.
  149. ↑ Battisti, Amanda S.; et al. (June 27, 2022), Barotrauma, StatPearls Publishing LLC, PMID 29493973, Праверана 2022-12-18.
  150. ↑ Krebs, Matthew B.; Pilmanis, Andrew A. (November 1996), Human pulmonary tolerance to dynamic over-pressure (PDF), United States Air Force Armstrong Laboratory, Архівавана з арыгінала 2012-11-30, Праверана 2011-12-23.
  151. ↑ Busby, D. E. (July 1967), A prospective look at medical problems from hazards of space operations (PDF), NASA Contractor Report, Clinical Space Medicine, NASA: 23576, Bibcode:1967ntrs.rept23576B, NASA-CR-856, Праверана 2022-12-20.
  152. ↑ Harding, R. M.; Mills, F. J. (April 30, 1983), Aviation medicine. Problems of altitude I: hypoxia and hyperventilation, British Medical Journal, 286 (6375): 1408–1410, doi:10.1136/bmj.286.6375.1408, PMC 1547870, PMID 6404482.
  153. ↑ Hodkinson, P. D. (March 2011), Acute exposure to altitude (PDF), Journal of the Royal Army Medical Corps, 157 (1): 85–91, doi:10.1136/jramc-157-01-15, PMID 21465917, S2CID 43248662, Архівавана з арыгінала (PDF) 2012-04-26, Праверана 2011-12-16.
  154. ↑ Billings 1973, pp. 1–34.
  155. ↑ Landis, Geoffrey A. (August 7, 2007), Human Exposure to Vacuum, www.geoffreylandis.com, Архівавана з арыгінала 21 ліпеня 2009, Праверана 2009-06-19.
  156. ↑ Webb, P. (1968), The Space Activity Suit: An Elastic Leotard for Extravehicular Activity, Aerospace Medicine, 39 (4): 376–383, PMID 4872696.
  157. ↑ Ellery 2000, p. 68.
  158. ↑ Davis, Johnson & Stepanek 2008, pp. 270–271.
  159. ↑ Kanas & Manzey 2008, pp. 15–48.
  160. ↑ Williams, David; et al. (June 23, 2009), Acclimation during space flight: effects on human physiology, Canadian Medical Association Journal, 180 (13): 1317–1323, doi:10.1503/cmaj.090628, PMC 2696527, PMID 19509005.
  161. ↑ Kennedy, Ann R., Radiation Effects, National Space Biological Research Institute, Архівавана з арыгінала 2012-01-03, Праверана 2011-12-16.
  162. ↑ Curtis, S. B.; Letaw, J. W. (1989), Galactic cosmic rays and cell-hit frequencies outside the magnetosphere, Advances in Space Research, 9 (10): 293–298, Bibcode:1989AdSpR...9c.293C, doi:10.1016/0273-1177(89)90452-3, PMID 11537306
  163. ↑ Setlow, Richard B. (November 2003), The hazards of space travel, Science and Society, 4 (11): 1013–1016, doi:10.1038/sj.embor.7400016, PMC 1326386, PMID 14593437.
  164. ↑ Woods, W. David; O'Brien, Frank (2006), Day 1: The Green Team and Separation, Apollo 8 Flight Journal, NASA, Архівавана з арыгінала 23 верасня 2008, Праверана 29 кастрычніка 2008. TIMETAG 003:42:55.
  165. ↑ Pfotzer, G. (June 1972), History of the Use of Balloons in Scientific Experiments, Space Science Reviews, 13 (2): 199–242, Bibcode:1972SSRv...13..199P, doi:10.1007/BF00175313, S2CID 120710485.
  166. ↑ O'Leary 2009, pp. 209–224.
  167. ↑ Harrison 2002, pp. 60–63.
  168. ↑ Orloff 2001.
  169. ↑ Hardesty, Eisman & Krushchev 2008, pp. 89–90.
  170. ↑ Collins 2007, p. 86.
  171. ↑ Harris 2008, pp. 7, 68–69.
  172. ↑ Wall, Mike (September 12, 2013), Voyager 1 Has Left Solar System, Web, Space.com, Архівавана з арыгінала 14 верасня 2013, Праверана 13 верасня 2013.
  173. ↑ Durrani, Haris (19 ліпеня 2019), Is Spaceflight Colonialism?, The Nation, Праверана 6 кастрычніка 2020.
  174. ↑ Status of International Agreements relating to activities in outer space as of 1 January 2017 (PDF), United Nations Office for Outer Space Affairs/ Committee on the Peaceful Uses of Outer Space, March 23, 2017, Архівавана з арыгінала (PDF) 22 сакавіка 2018, Праверана 2018-03-22.
  175. ↑ Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies, United Nations Office for Outer Space Affairs, January 1, 2008, Архівавана з арыгінала 27 красавіка 2011, Праверана 2009-12-30.
  176. ↑ Index of Online General Assembly Resolutions Relating to Outer Space, United Nations Office for Outer Space Affairs, 2011, Архівавана з арыгінала 2010-01-15, Праверана 2009-12-30.
  177. ↑ Wong & Fergusson 2010, p. 4.
  178. ↑ Solanki, Lalit (March 27, 2019), India Enters the Elite Club: Successfully Shot Down Low Orbit Satellite, The Mirk, Архівавана з арыгінала 2019-03-28, Праверана 2019-03-28.
  179. ↑ Columbus launch puts space law to the test, European Science Foundation, November 5, 2007, Архівавана з арыгінала 15 снежня 2008, Праверана 2009-12-30.
  180. ↑ Representatives of the States traversed by the Equator (December 3, 1976), Declaration of the first meeting of equatorial countries, Space Law, Bogota, Republic of Colombia: JAXA, Архівавана з арыгінала 24 лістапада 2011, Праверана 2011-10-14.
  181. ↑ Gangale, Thomas (2006), Who Owns the Geostationary Orbit?, Annals of Air and Space Law, 31, Архівавана з арыгінала 2011-09-27, Праверана 2011-10-14.
  182. ↑ ESIL Reflection – Clearing up the Space Junk – On the Flaws and Potential of International Space Law to Tackle the Space Debris Problem – European Society of International Law, European Society of International Law, March 9, 2023, Праверана 2024-04-24.
  183. ↑ Razani 2012, pp. 97–99.
  184. ↑ Space Foundation Releases The Space Report 2023 Q2, Showing Annual Growth of Global Space Economy to $546B, Space Foundation, July 25, 2023, Праверана 2024-04-24.
  185. ↑ Bisset, Victoria (February 4, 2023), In a world of drones and satellites, why use a spy balloon anyway?, Washington Post, Праверана 2024-04-24.
  186. ↑ Harrington, J. D.; et al. (December 12, 2012), NASA's Hubble Provides First Census of Galaxies Near Cosmic Dawn, NASA, 12-428, Архівавана з арыгінала 22 сакавіка 2015.
  187. ↑ Landgraf, M.; et al. (February 2001), IRSI/Darwin: peering through the interplanetary dust cloud, ESA Bulletin, 105 (105): 60–63, arXiv:astro-ph/0103288, Bibcode:2001ESABu.105...60L.
  188. ↑ Maccone, Claudio (August 2001), Searching for bioastronomical signals from the farside of the Moon, in Ehrenfreund, P.; Angerer, O.; Battrick, B. (рэд-ры), Exo-/astro-biology. Proceedings of the First European Workshop, vol. 496, Noordwijk: ESA Publications Division, pp. 277–280, Bibcode:2001ESASP.496..277M, ISBN 978-92-9092-806-5.
  189. ↑ Crawford, I. A. (September 1990), Interstellar Travel: A Review for Astronomers, Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society, 31: 377–400, Bibcode:1990QJRAS..31..377C.
  190. ↑ Hughes, Amanda Jane; Soldini, Stefania (November 26, 2020), The solar discs that could power Earth, BBC, Праверана 2024-05-29.
  191. ↑ Yu, Xinxian; et al. (July 2022), Enhanced radiative cooling paint with broken glass bubbles, Renewable Energy, 194: 129–136, Bibcode:2022REne..194..129Y, doi:10.1016/j.renene.2022.05.094, S2CID 248972097 – via Elsevier Science Direct, Radiative cooling does not consume external energy but rather harvests coldness from outer space as a new renewable energy source.
  192. ↑ Ma, Hongchen (2021), Flexible Daytime Radiative Cooling Enhanced by Enabling Three-Phase Composites with Scattering Interfaces between Silica Microspheres and Hierarchical Porous Coatings, ACS Applied Materials & Interfaces, 13 (16): 19282–19290, arXiv:2103.03902, Bibcode:2021AAMI...1319282M, doi:10.1021/acsami.1c02145, PMID 33866783, S2CID 232147880 – via ACS Publications, Daytime radiative cooling has attracted considerable attention recently due to its tremendous potential for passively exploiting the coldness of the universe as clean and renewable energy.
  193. ↑ Zevenhovena, Ron; Fält, Martin (June 2018), Radiative cooling through the atmospheric window: A third, less intrusive geoengineering approach, Energy, 152: 27, Bibcode:2018Ene...152...27Z, doi:10.1016/j.energy.2018.03.084 – via Elsevier Science Direct, An alternative, third geoengineering approach would be enhanced cooling by thermal radiation from the Earth's surface into space.
  194. ↑ Wang, Tong; et al. (2021), A structural polymer for highly efficient all-day passive radiative cooling, Nature Communications, 12 (365): 365, doi:10.1038/s41467-020-20646-7, PMC 7809060, PMID 33446648, One possibly alternative approach is passive radiative cooling—a sky-facing surface on the Earth spontaneously cools by radiating heat to the ultracold outer space through the atmosphere's longwave infrared (LWIR) transparency window (λ ~ 8–13 μm).
  195. ↑ Heo, Se-Yeon; et al. (June 2022), Heat-shedding with photonic structures: radiative cooling and its potential, Journal of Materials Chemistry C, 10 (27): 9915–9937, doi:10.1039/D2TC00318J, S2CID 249695930 – via Royal Society of Chemistry.
  196. ↑ Chapmann, Glenn (May 22–27, 1991), Space: the Ideal Place to Manufacture Microchips, in Blackledge, R.; Radfield, C.; Seida, S. (рэд-ры), Proceedings of the 10th International Space Development Conference (PDF), San Antonio, Texas: National Space Society, pp. 25–33, Архівавана з арыгінала (PDF) 2011-07-06, Праверана 2010-01-12.
  197. ↑ Forgan, Duncan H.; Elvis, Martin (October 2011), Extrasolar asteroid mining as forensic evidence for extraterrestrial intelligence, International Journal of Astrobiology, 10 (4): 307–313, arXiv:1103.5369, Bibcode:2011IJAsB..10..307F, doi:10.1017/S1473550411000127, S2CID 119111392.
  198. ↑ Burton, Rodney; et al. (May 2005), Low-Cost Launch of Payloads to Low Earth Orbit, Journal of Spacecraft and Rockets, 43 (3): 696–698, Bibcode:2006JSpRo..43..696B, doi:10.2514/1.16244.
  199. ↑ Bolonkin 2010, p. xv.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Касмічная_прастора&oldid=5077118"