Саламея Русецкая

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Саламея Пільштынова)
Jump to navigation Jump to search
Саламея Русецкая
Род дзейнасці: афтальмолаг, урач
Дата нараджэння: 1718
Месца нараджэння:
Дата смерці: не раней за 1763
Commons-logo.svg Саламея Русецкая на Вікісховішчы

Саламея Рэгіна Русецкая (па мужах — Гальпірова і Пільштынова; 1718 — пасля 1760) — першая ў Рэчы Паспалітай жанчына-лекарка, вандроўніца, асветніца, якая працавала пры гарэме турэцкага султана, расійскім і аўстрыйскім імператарскіх дварах. Аўтар кнігі мемуараў «Авантуры майго жыцця» (на польскай мове).

Біяграфічныя звесткі[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзілася на Навагрудчыне ў сям’і мешчаніна Яўхіма Русецкага. 14-гадовую дзяўчыну ў 1731 годзе аддалі замуж за лекара — немца Якуба Гальпіра, і маладыя накіраваліся ў Стамбул, дзе Гальпір распачаў лекарскую дзейнасць. Саламея зацікавілася заняткамі мужа і неўзабаве пачала яму дапамагаць. Яна вызначалася назіральнасцю, розумам і здольнасцямі, таму даволі хутка авалодала метадамі лячэння і пачала практыкываць самастойна. Знаёмы іракскі лекар раскрыў ёй спосабы і сродкі лячэння хвароб вачэй. Праз пэўны час яна набыла столькі ведаў і вопыту, што атрымала афіцыйна дазвол на лекарскую дзейнасць.

Слуга Гальпіра, італьянец, навучыў Саламею асновам лацінскай мовы, і яна змагла выпісваць рэцэпты. Набытыя кнігі па медыцыне і фармакалогіі дапамаглі ёй пастаянна ўдасканальваць веды. Сярод самых імянітых пацыентаў лекаркі ў гэты час быў трансільванскі князь Іожаф Ракачы(венг.) бел., галоўны прэтэндэнт на венгерскі прастол.

Пасля заўчаснай смерці мужа Русецкая атрымала ў спадчыну значныя сродкі, якія яна расходавала ў асноўным на вандроўкі і справы міласэрднасці, у т. л. на выкуп палонных салдат. I сярод іх — за трыста чырвонцаў — свайго будучага другога мужа афіцэра Юзафа Фартуната дэ Пільштына. Разам з ім у 1739 вярнулася на радзіму. У якасці лекаркі яе запрасілі Міхал Радзівіл Рыбанька і яго жонка Францішка Уршуля Радзівіл. У Нясвіжы паспяхова працягвала медыцынскую практыку.

Заручыўшыся рэкамендацыямі военачальнікаў і магнатаў, яна надумала паехаць у Пецярбург. У Расіі імператрыца Ганна Іванаўна наблізіла Саламею Русецкую да сябе, прыняла яе ў штат прыдворнай абслугі. Пэўны час Русецкая практыкавала ў Вене, лячыла членаў турэцкага пасольства. Апошняе вядомае месца яе лекарскай дзейнасці — Стамбул. На гэты раз сярод яе пацыентаў былі турэцкія саноўнікі, сёстры султана і жанчыны яго гарэма.

У 1760 са Стамбула Русецкая накіравалася паломніцай у Святую зямлю. У яе планы ўваходзіла наведванне Палесціны і Егіпта. Далейшы лёс яе невядомы.

Спадчына[правіць | правіць зыходнік]

Першая старонка запісак Саламеі Русецкай

Пасля сябе Саламея Русецкая пакінула цікавы ўзор эпісталярнай спадчыны — дзённік-кнігу з квяцістай назвай «Рэха, на свет пададзенае, заняткаў падарожжа і жыцця майго авантураў…» (польск.: Echo na świat podane procederu podróży i życia mego awantur…). Мудрагелістая і доўгая назва мемуараў адпавядала тагачаснаму стылю барока. Кніга Русецкай-Пільштыновай вядома таксама як «Авантуры майго жыцця» (польск.: Proceder podróży i życia mego awantur). Гэты твор вызначаецца яшчэ як барочны прыгодніцкі раман з рысамі аўтабіяграфізму. Мемуары Саламеі выступаюць крыніцай па гісторыі і геаграфіі, дзе аўтарка перадала свае ўспаміны і ўласныя разважанні, цікавыя замалёўкі людзей, што сустракаліся ў час яе вандровак па краінах Захаду і Усходу. Шмат месца ў кнізе адведзена апісанню побыту і нораваў розных народаў, выкладзены метады лячэння розных хвароб. Лекарка шмат у чым абапіралася на здабыткі народнай медыцыны, расказвала пра яе тагачасны ўзровень, распаўсюджвала вучэнне пра гігіену і фізічнае выхаванне.

Літаратар Альгерд Бахарэвіч звяртае ўвагу, што была ў Саламеі камерцыйная жылка:[1]

"

…чытаючы «Авантуры», не перастаеш зьдзіўляцца, зь якім чыста ўсходнім, перанятым ёй, відаць, ад стамбульцаў спрытам яна, застаўшыся бяз тынфа ў кішэні, хутка зарабляе ня толькі на ежу, але і на тое, каб дапамагаць безьлічы іншага народу: сваім шматлікім бесталковым мужыкам, сыну, нейкім незнаёмым людзям, нявольнікам-туркам — і ўласным нявольнікам.

"

Арыгінал мемуараў Саламеі Русецкай знаходзіцца ў музеі князёў Чартарыйскіх у Кракаве. Ён датуецца 1760 годам. Упершыню кніга Русецкай выйшла ў Польшчы ў 1957 годзе. У Беларусі дзённік выдадзены ў перакладзе Міколы Хаўстовіча ў 1993 годзе.

Беларускія пераклады[правіць | правіць зыходнік]

  • Авантуры майго жыцця: Раман / Пер. з пол. М. Хаўстовіча. — Мн.: Маст. літ., 1993. — 381 с.
  • Авантуры майго жыцця: [раман: для старэйшага школьнага ўзросту] / Саламея Пільштынова. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2008. — 332, [1] с. — (Бібліятэка школьніка) ISBN 978-985-02-1052-4
  • Авантуры майго жыцця: [раман] / Саламея Пільштынова. — Мн.: Попурри, 2015. — 381, [1] с. — (Мая беларуская кніга) ISBN 978-985-15-2486-6

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

300-годдзе з дня нараджэння наваградскай лекаркі было адзначана ў Спісе памятных дат ЮНЕСКА. Круглы стол, прысвечаны асобе Саламеі Русецкай, прайшоў у НАН Беларусі ў лістападзе 2018 года.

Зноскі

  1. Бахарэвіч А. Гамбурскі рахунак Бахарэвіча. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Асветнікі зямлі Беларускай. Х — пачатак ХХ ст. : энцыклапедычны даведнік / рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) i iнш.; 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2006. — С. 353.
  • Грыцкевіч, В. П. Адысея наваградскай лекаркі: Саламея Русецкая / В. П. Грыцкевіч. — Мн.: Навука і тэхніка, 1989. — 53 с. — (Нашы славутыя землякі).

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]