Асманская імперыя

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Вялікая Асманская Дзяржава
دوله عثمانیه عالیه


Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye
Імперыя

Flag of None.svg
 
Flag of Palaeologus Emperor.svg
1299 — 1923


Ottoman flag.svg Osmanli-nisani.svg
Сцяг Герб
Ottoman Empire 16-17th century.jpg
Асманская імперыя ў 1683 годзе
Сталіца Сёгют (12991326)
Бурса (13261365)
Эдзірне (13651453)
Канстанцінопаль (Стамбул) (14531922)
Мова(ы) асманская мова і інш.
Рэлігія Іслам (сунізм)
Грашовая адзінка акчэ, куруш, ліра
Плошча 24.534.242 км²
Насельніцтва 35 350 000 чал
Форма кіравання Абсалютная манархія:
  • Да 1908 (афіц. і факт.)
  • З 1913 (факт.)

Канстытуцыйная манархія:

Дынастыя Асманскія султаны
Папярэднікі:
Пераемнікі:
Blank.png Канійскі султанат
Flag of Palaeologus Emperor.svg Візантыйская імперыя
Турцыя Flag of Turkey.svg
Албанія Flag of Albania.svg
Трэцяе Балгарскае царства Flag of Bulgaria.svg
Каралеўства Югаславія Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg
Каралеўства Румынія Flag of Romania.svg
Першая Грэчаская Рэспубліка Flag of Greece (1822-1978).svg
Каралеўства Хіджаз Flag of Romania.svg
Брытанскі мандат у Палестыне Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg

Асманская імперыя, Атаманская імперыя (турэцк.: Osmanlı İmparatorluğu); афіцыйна Высокая Асманская Дзяржава (турэцк.: Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye) (12991923) — адна з найбуйнейшых і наймацнейшых дзяржаў у Міжземнамор'і, якая займала тэрыторыю Малай Азіі, Балканаў, чарнаморскага басейну, Блізкага і Сярэдняга Усходу, а таксама Паўночнай Афрыкі. З 16 ст. Асманская імперыя стаецца чыста ісламскай дзяржавай.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Асманская імперыя была першапачаткова часткай уладанняў сельджукаў. У 1299, Асман I аб'яўляе незалежнасць Атаманскага прынцыпіята, яго праўнук Мурад I быў першым, хто абвясціў тытул валадара Асманскай дзяржавы — султанам. Пасля заваявання Канстанцінопаля ў 1453 г., дзяржава стала магутнай імперыяй.

Краіна дасягнула свайго піка пад кіраўніцтвам Сулеймана І ў 16-м ст, калі межы яе раскінуліся ад Персідскага заліва да ўсходняй частцы Венгрыі на паўночным-захадзе і ад Егіпту на поўдні да Каўказа на поўначы.

Дзякуючы сваёй магутнасці аказвала ўплыў на краіны розных частак свету, напрыклад: Асманская імперыя вяла падтрымку мусульманскіх кіраўнікоў у Кеніі, а таксама дапамагла галандскай пратэстанцкай уладзе ў змагані з каталіцкай Іспаніяй.

У 17-м стагоддзі, пад уплывам вонкавых і ўнутраных ворагаў, дарагіх войн, асабліва супраць Персіі, Расіі і Аўстра-Венгрыі, пачынаецца палітычны і эканамічны спад. Нягледзечы на цяжкія абставіны імперыі і дагэтуль атрымоўваецца заставацца аднойм з найболей важных палітычных сіл у Еўропе і Заходняй Азіі. У Першай сусветнай вайне, далучылася да цэнтральных сіл, якія ў выніку прайгралі вайну. Пасля турэцкай вайны за незалежнасць (19181923), на астатках былой імперыі 29 кастрычніка 1923 ўтвараецца новая краіна — Рэспубліка Турцыя.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Асманскі ўрад наўмысна вёў палітыку развіцця такіх гарадоў як Бурса, Эдзірне (Адрыянопаль) і Канстанцінопаль, паслядоўныя Атаманскія сталіцы, у далейшым галоўныя камерцыйныя і прамысловыя цэнтры краіны, вакол якіх фарміравалася ўнутраная эканоміка краіны.

Асманская імперыя, якой эканамічнае меркаванне было цесна звязана з фундаментальнымі паняццямі грамадства на Блізкім Усходзе, у якім абсалютнай мэтай была кансалідацыя і пашырэнне магутнасці кіраўніка, імкнулася дасягнуць гэтага павелічэннем прыбыткаў у дзяржаўную казну, ствараючы прадукцыйныя багатыя класы. Абсалютная мэта складалася ў тым, каб павялічыць дзяржаўныя прыбыткі ў максімальна магчымай ступені, не парушаючы традыцыйную арганізацыю грамадства. Казначэйства і канцылярыі былі на многа больш развітыя, чым у любой іншай ісламскай краіне, да 17 ст., яны былі вядучымі арганізацыямі сярод усіх дзяржаўных устаноў.

Эканамічная структура імперыі таксама вызначалася яе геапалітычнай структурай. Асманская імперыя стаяла паміж Захадам і Усходам, такім чынам кантралюючы маршрут ва ўсходнім кірунку, што вымусіла іспанскіх і партугальскіх мараходаў шукаць новыя маршруты на Усход. Перад адцрыцём новых марскіх шляхоў, Асманская імперыя была ў зеніце эканамічнага развіцця, сваёй тэрыторыяй яна ахапіла тры кантынента. Пасля настаў эканамічны спад, выкліканы зніжэннем маршрутаў ва ўсходнім кірунку праз Блізкі Усход і Міжземнамор'е, паколькі Заходняя Еўропа адчыняла новыя акіянскія маршруты.

Грамадства[правіць | правіць зыходнік]

Адным з поспехаў сацыяльнай структуры Асманскай імперыі было адзінства, якое існавала сярод шматнацыянальнасці насельніцтва, праз арганізацыю названую, як мілет. Мілеты ўяўлялі сабой рэгілійныя групы, якім дазвалялі ўстанаўліваць уласныя адміністрацыйныя ўстановы, паводле Асманскага кіравання. Таксама дазвалялася захоўваць уласныя рэлігійныя законы, традыцыі і мову, пад агульнай абаронай султана. Такім чынам мілеты паслужылі ключом да даўгавечнасці імперыі. Ужо ў часы панавання Мехмеда II, шырокія правы атрымалі фанарыёты і яўрэі. У выніку, адносна высокая ступень недапушчэня этнічных розніц, была адной з яе самых вялікіх сіл у аб'яднанні новых абласцей, але гэтая неасіміліруючая палітыка стала слабасцю, пасля павышыння нацыяналізму ў народаў, якія апынуліся ў складзе Асманскай імперыі.

Насельніцтва імперыі

1520 11,692,480[1]
1566 15,000,000[2]
1683 30,000,000[3]
1831 7,230,660[1]
1856 35,350,000[1]
1881 17,388,604[1]
1906 20,884,000[1]
1914 18,520,000
1919 14,629,000

Унікальная асаблівасць грамадскага жыцця заключалася ў суіснаванні шматлікіх культур, з традыцыйным мусульманскім вобразам жыцця і запазычваннем заходніх манераў жыцця. Сталіца Асманскай імперыі — Канстанцінопаль таксама меў унікальную культуру, галоўным чынам таму што да асманаў горад з'яўляўся сталіцай рымскай і візантыйскай культур. Асманскі суд ў шматлікіх аспектах сабраў старажытныя традыцыі персідскіх шахаў, але меў шмат грэчаскіх і еўрапейскіх уплываў.

Адным з галоўных падмуркаў грамадства ў Асманскай імперыі было рабства, якое мела рэгілійную і сацыяльную падтрымку. Яшчэ ў 1908 у імперыі прадаваліся рабы. На працягу 19 ст. імперыя пад ціскам заходнееўрапейскіх краін, абвясціла рабства па-за законам, але на практыкі гандаль рабамі працягваўся.

Дэмаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Выгляд Стамбула (Стары горад) і Галацкага маста. Выгляд з заліва Залаты Рог. Каля 1880—1893.
Выгляд Галаты і Галацкага маста. Выгляд з заліва Залаты Рог. Каля 1880—1893.
Год Насельніцтва
1520 11,692,480[1]
1566 15,000,000[4]
1683 30,000,000[5]
1831 7,230,660[1]
1856 35,350,000[1]
1881 17,388,604[1]
1906 20,884,000[1]
1914 18,520,000
1919 14,629,000

Першы перапіс насельніцтва Асманскай імперыі адбыўся ў пачатку XIX стагоддзя. Афіцыйныя вынікі перапісу 1831 года і наступных гадоў публікаваліся ўрадам, аднак, перапіс ішоў не ўсіх слаёў насельніцтва, а толькі асобных. Да прыкладу, у 1831 годзе ішоў перапіс толькі мужчынскага насельніцтва[5][1].

Незразумела з-за чаго насельніцтва краіны ў XVIII стагоддзі было ніжэй, чым у XVI стагоддзі[6]. Тым не менш насельніцтва імперыі стала павялічвацца і да 1800 дасягнула 25 000 000 — 32 000 000 чалавек, з якіх 10 000 000 пражывала ў Еўропе, 11 000 000 — у Азіі і 3 000 000 — у Афрыцы. Шчыльнасць насельніцтва Асманскай імперыі ў Еўропе была ў два разы вышэй, чым шчыльнасць насельніцтва Анатоліі, шчыльнасць якой, у сваю чаргу, была ў 3 разы вышэй, чым у Іраку і Сірыі і ў 5 разоў вышэй, чым у Аравіі[7]. У 1914 годзе колькасць насельніцтва дзяржавы налічвала 18.500.000 чалавек. Да гэтага часу тэрыторыя краіны скарацілася прыкладна ў 3 разы. А гэта значыла, што колькасць насельніцтва павялічылася практычна ў 2 разы.

Да канца існавання імперыі сярэдняя працягласць жыцця ў ёй была 49 гадоў, нягледзячы на тое, што яшчэ ў XIX стагоддзі гэты паказчык быў вельмі нізкім і складаў 20-25 гадоў[8]. Такая малая працягласць жыцця ў XIX стагоддзі была абумоўлена эпідэмічнымі захворваннямі і голадам, якія, у сваю чаргу, былі выкліканыя дэстабілізацыяй і дэмаграфічнымі зменамі. У 1785 годзе каля адной шостай насельніцтва асманскага Егіпта памерла ад чумы. На працягу ўсяго XVIII стагоддзя колькасць насельніцтва Алепа скарацілася на 20%. У 1687-1731 гадах насельніцтва Егіпта галадала 6 разоў, апошні ж голад у Асманскай імперыі адбыўся ў 1770-х гадах у Анатоліі[9]. Пазбегнуць голаду ў наступныя гады атрымалася дзякуючы паляпшэнню санітарных умоў, аховы здароўя і пачатку транспарціроўкі прадуктаў харчавання ў гарады дзяржавы.

Насельніцтва пачало перабірацца ў партовыя гарады, што было выклікана пачаткам развіцця параходства і чыгунак. У 1700-1922 гадах у Асманскай імперыі ішоў працэс актыўнага росту гарадоў. Дзякуючы паляпшэнню сістэмы аховы здароўя і санітарных умоў, горада Асманскай імперыі сталі больш прывабнымі для жыцця. Асабліва ў партовых гарадах ішоў актыўны рост насельніцтва. Да прыкладу, у Салоніках колькасць насельніцтва павялічылася з 55 000 у 1800 годзе да 160 000 у 1912 годзе, у Ізміры — са 150 000 у 1800 да 300 000 у 1914 годзе[10]. У некаторыя рэгіёнах ішло зніжэнне колькасці насельніцтва. Напрыклад, колькасць насельніцтва Белграда знізілася з 25000 да 8000, прычынай чаго была барацьба за ўладу ў горадзе[11]. Такім чынам, колькасць насельніцтва ў розных рэгіёнах была рознай.

Эканамічная і палітычная міграцыі аказалі адмоўнае ўздзеянне на імперыю. Напрыклад, анэксія рускімі і Габсбургамі Крыма і Балкан прывялі да бежанства ўсіх мусульман, якія засялялі гэтыя тэрыторыі, — каля 200 000 крымскіх татараў бегла ў Дабруджу[12]. У 1783-1913 годзе ў Асманскую імперыю імігравалі 5 000 000 — 7 000 000 чалавек, 3 800 000 з якіх былі выхадцамі з Расіі. Міграцыя моцна паўплывала на палітычную напружанасць паміж рознымі часткамі імперыі, з прычыны чаго больш не існавала адрозненняў паміж рознымі пластамі насельніцтва. Зменшылася колькасць рамеснікаў, гандляроў, прамыслоўцаў і земляробаў[13]. Пачынаючы з XIX стагоддзя, у Асманскую імперыю пачалася масавая эміграцыя ўсіх мусульман (так званае мухаджырства[14]) з Балкан. Да канца існавання Асманскай імперыі, у 1922 годзе, большая частка мусульман, якія жылі ў дзяржаве, былі эмігрантамі з Расійскай імперыі.

Мовы[правіць | правіць зыходнік]

Афіцыйнай мовай Асманскай імперыі з'яўлялася асманская мову. Яна была схільная моцнаму ўплыву персідскай і арабскай моў. Найбольш распаўсюджанымі мовамі ў азіяцкай частцы краіны былі: асманская (на якой размаўляла насельніцтва Анатолі і Балкан, за выключэннем Албаніі і Босніі), фарсі (на якой размаўляла шляхта[15]) і арабская (на якім размаўляла насельніцтва Аравіі, Паўночнай Афрыкі, Ірака, Кувейта і Леванта), у азіяцкай частцы таксама былі распаўсюджаны курдская, армянская, новаарамейскія мовы, пантыйская і кападакійская грэчаская; ў еўрапейскай — албанская, грэчаская, сербская, балгарская і арумынская мовы. У апошнія 2 стагоддзя існавання імперыі гэтыя мовы ўжо не выкарыстоўваліся насельніцтвам: фарсі была мовай літаратуры, арабская выкарыстоўваўся для рэлігійных абрадаў.

З-за нізкага ўзроўню пісьменнасці насельніцтва для зваротаў простых людзей да ўрада выкарыстоўваліся спецыяльныя людзі, якія складалі прашэння[16]. Нацыянальныя ж меншасці размаўлялі на родных мовах (Махалля). У шматмоўных гарадах і вёсках насельніцтва гаварыла на розных мовах, прычым, не ўсе людзі, якія пражывалі ў мегаполісах, ведалі асманскую мову.

Рэлігіі[правіць | правіць зыходнік]

Іслам[правіць | правіць зыходнік]

Да прыняцця Іслама цюркі былі шаманістамі. Распаўсюджванне іслама пачалося пасля перамогі Абасідаў ў Таласкай бітве 751 года. У другой палове VIII стагоддзя большая частка агузаў (продкаў сельджукаў і туркаў) прыняла іслам. У XI стагоддзі агузы пасяліліся ў Анатолію, што спрыяла яго распаўсюджванню там.

У 1514 году султан Сялім I зладзіў масавую разню шыітаў, якія жылі ў Анатоліі, якіх ён лічыў ерэтыкамі, пры чым было забіта за 40 000 чалавек[17].

Хрысціянства і іўдаізм[правіць | правіць зыходнік]

Свабода хрысціян, якія жылі ў Асманскай імперыі, была абмежаваная, так як туркі адносілі іх да «грамадзян другога гатунку». Правы хрысціян і юдэяў лічыліся не роўнымі ў правах туркам: паказанні хрысціян супраць турак не прымаліся судом. Яны не маглі насіць зброю, ездзіць на конях, іх дамы не маглі быць вышэй дамоў мусульман і таксама мелі шмат іншых прававых абмежаванняў[18]. На працягу ўсяго існавання Асманскай імперыі з немусульманскіх насельніцтва спаганяўся падатак — Дэўшырме. Перыядычна, у Асманскай імперыі праходзіла мабілізацыя хлопчыкаў-хрысціян дападлеткавага ўзросту, якія пасля прызыву ўзгадоўваліся як мусульмане[19]. Гэтыя хлопчыкі навучаліся мастацтву кіравання дзяржавай або фарміраваннем кіруючага класа і стварэннем элітных войскаў (янычар).

Згодна з сістэме мілета, немусульмане з'яўляліся грамадзянамі імперыі, але не мелі правоў, якія мелі мусульмане. Сістэма праваслаўнага мілета была створана яшчэ пры Юстыніяне I, і ўжывалася да канца існавання Візантыйскай імперыі. Хрысціяне, як найбольшая немусульманскіх група насельніцтва ў Асманскай імперыі, мелі шэраг асаблівых прывілеяў ў палітыцы і гандлі, і таму плацілі больш высокія падаткі, чым мусульмане[20][21].

Пасля падзення Канстанцінопаля ў 1453 годзе Мехмед II не выразаў хрысціян горада, а наадварот, нават захаваў іх інстытуцыі (да прыкладу, Канстанцінопальская праваслаўная царква).

У 1461 годзе Мехмед II заснаваў Армянскі патрыярхат Канстанцінопаля. У часы ж Візантыйскай імперыі армяне лічыліся ерэтыкамі і таму не маглі будаваць царквы ў горадзе. У 1492 годзе падчас Іспанскай інквізіцыі Баязід II накіраваў турэцкі флот у Іспанію для выратавання мусульман і сефардаў, якія неўзабаве аселі на тэрыторыі Асманскай імперыі.

Адносіны Порты з Канстантынопальскай праваслаўнай царквой, у асноўным, насілі мірны характар, рэпрэсіі ж былі рэдкімі. Структура царквы была захавана ў недатыкальнасці, але яна знаходзілася пад строгім кантролем турак. Пасля прыходу да ўлады ў XIX стагоддзі нацыяналістычна настроеных новых асманаў палітыка Асманскай імперыі набыла рысы нацыяналізму і асманізму. Балгарская праваслаўная царква была распушчаная і змешчана пад юрысдыкцыю Грэчаскай праваслаўнай царквы. У 1870 годзе султан Абдул-Азіз заснаваў Балгарскі экзархат Грэчаскай праваслаўнай царквы і аднавіў яе аўтаномію.

Падобныя мілеты склаліся з розных рэлігійных суполак, уключаючы мілет з яўрэяў, на чале якога стаяў галоўны равін і мілет з армян, на чале якога стаяў біскуп.

Войска[правіць | правіць зыходнік]

Першай ваеннай адзінкай Атаманскай дзяржавы было войска, якое арганізаваў Асман І з супляменнікаў, якія насялялі заходнюю Анатолію, у канцы 13 ст. Ваенная сістэма стала заблытанай арганізацыяй з развіцём імперыі. Галоўны корпус Асманскага войска ўключаў янычар, сіпахаў і акунджаў. Асманскае войска была адным з самых перадавых сіл змагання ў міры, было адным з першых, хто выкарыстаў мушкеты і пушкі. Атаманская конніца вызначалася высокай хуткасцю і рухомасцю, без цяжкай брані, выкарыстаючы кароткія мячы на хуткіх аравійскіх канях. Паніжэнне паказчыкаў войска стала відавочным з сярэдзіны 17 ст. і пасля Вялікай турэцкай вайны.

Мадэрнізацыя Асманскай імперыі ў 19 ст. пачалася з узброеных сіл. У 1826 султан Махмуд II адмяніў корпус янычараў і заснаваў сучаснае Асманскае войска, якое наймала замежных экспертаў і пасылала сваіх афіцэраў на навучанне ў заходнееўрапейскія краіны.

Таксама існаваі ваена-марскі флот і ваена-паветраныя сілы.таксама войскі Асмана былі сільнейшымі чым у другіг дзяржавах.Яны змаглі адолець Канстанцынопаль, малую Азію . І войскі ісмана і іх тэрыторыі Асманская дзяржава распаўсюдвала ісланскую рэлігію.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Блакітная мячэць

Асманская імперыя, падчас сваёй магутнасці, прыкладна займала тэрыторыі вакол Міжземнага мора і Чорнага мора. На гэтых землях існавала вялікая колькасць культур, у выніку вызначыць агульную «Асманскую культуру» вельмі цяжка, за выключэннем некаторых рэгіянальных цэнтраў і сталіц.

Уплыў заваёваных культур, асабліва еўрапейскіх, на турэцкі народ быў відавочны, праяўляўся ў архітэктуры і мастацтве.

Султаны[правіць | правіць зыходнік]

Султан або падышах, таксама вядомы ў Еўропе як Вялікі Турак, быў адзіным кіраўніком у краіне. У Асманскай імперыі правячай дынастыяй з'яўляўся дом Асманаў, нашчадкаў Асмана І. Першы султан мперыі — Мурад I, апошні — Мехмед VI.

Спіс султанаў Асманскай імперыі[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 M. Kabadayı, Inventory for the Ottoman Empire / Turkish Republic 1500—2000
  2. L. Kinross, The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire, 206
  3. L. Kinross, The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire, 281
  4. Kinross, 1979, p. 206
  5. 5,0 5,1 Kinross, 1979, p. 281
  6. Leila Erder and Suraiya Faroqhi, Population Rise and Fall in Anatolia 1550—1620, Middle Eastern Studies, Vol. 15, No. 3 (Oct., 1979), pp. 322—345
  7. Quataert, D, 2000, op cit, pp. 110-11
  8. Ibid, p. 112
  9. Ibid, p. 113
  10. Ibid, p. 114; Pamuk, S, «The Ottoman Empire and the World Economy: The Nineteenth Century», International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press, Vol. 23, No. 3, Aug. 1991
  11. Ibid, p. 114
  12. Ibid, p. 115
  13. Ibid, p. 116
  14. Justin McCarthy, Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821—2000, Princeton, N.J: Darwin Press, c1995
  15. Persian historiography and geography, Bertold Spuler,M. Ismail Marcinkowski, page 69, 2003
  16. Kemal H. Karpat (2002). Studies on Ottoman social and political history: selected articles and essays. Brill. p. 266. ISBN 90-04-12101-3. http://books.google.com/?id=082osLxyBDgC&pg=PA266&dq=arzuhalci#v=onepage&q=arzuhalci&f=false. 
  17. George C. Kohn (2007.) Dictionary of Wars. Infobase Publishing. p. 385. ISBN 0-8160-6577-2
  18. Akcam, Taner. A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility. New York: Metropolitan Books, 2006 p. 24 ISBN 0-8050-7932-7
  19. Shaw and Shaw. History of the Ottoman Empire, pp. 112—129.
  20. «The Divinely-Protected, Well-Flourishing Domain: The Establishment of the Ottoman System in the Balkan Peninsula(недаступная спасылка — гісторыякопія)», Sean Krummerich, Loyola University New Orleans, The Student Historical Journal, volume 30 (1998-99)
  21. Turkish Toleration, The American Forum for Global Education

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Манархіі Блізкага Усходу