Дынастыя Хань

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Дынастыя Хань (206 да н.э.220) — кітайская дынастыя і перыяд гісторыі Кітая пасля дынастыі Цынь перад эпохай Троецарства. Сведчаннем поспеху ханьскай унутранай палітыкі стала тое, што яна прасінавала даўжэй за любую іншую кіруючую дынастыю ў кітайскай гісторыі. Кіраванне і інстытуты гэтай дынастыі паслужылі шанаваным узорам для ўсіх наступных. Больш таго, асноўная этнічная група кітайцаў па імені дынастыі стала называцца хань. Дынастыю заснаваў род Лю. Пачатковы перыяд (206 да н.э.9 н.э.) са сталіцай Сіянь носіць назву «Ранняй дынастыі Хань» альбо «Заходняй дынастыі Хань». Гісторыя гэтай дынастыі выкладзена ў кроніцы Ханьшу. Уладарынне дынастыі перапынілася на 16 гадоў у 823 гадах у выніку захопу ўлады ўзурпатарам Ван Манам. Другі перыяд (25220) са сталіцай Лаян называецца «Позняй дынастыяй Хань» альбо «Усходняй дынастыяй Хань». Гісторыя гэтай дынастыі выкладаецца ў кроніцы Гоў Ханьшу.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Заходняе Хань[правіць | правіць зыходнік]

Крах вельмі непапулярнай дынастыі Цынь быў выкліканы мноствам паралельных сялянскіх паўстанняў, накіраваных супраць бязлітаснага прыгнёту. Падставай паслужыў выпадак з 900 працоўнымі, якія з-за моцных дажджоў спазняліся на працу па пабудове Вялікай кітайскай сцяны[1]. Паводле тагачасным законам гэта каралася смерцю. Замест таго, каб з'явіцца да месца працы і быць там пакаранымі, яны ўтварылі паўстанцкі атрад, які вельмі хутка вырас да 300 тысяч чалавек.

Заснавальнік дынастыі Лю Бан паходзіў з сялян. Лю Бан стаў на чале паўстанцаў, якім удалося ўзяць сталіцу Сяньян і зрынуць дынастыю Цынь. Ён заснаваў новую дынастыю. Яна ўвайшла ў гісторыю пад імем Першай ці Старэйшай або Заходняй дынастыі Хань.

Сістэма кіравання дзяржавай пры першых ханскіх імператарах была вельмі цэнтралізаваная, прытрымліваючыся ўзораў, устаноўленых Цынь Шыхуандзі. Краіна была падзелена на адміністрацыйныя адзінкі, кіравалі якімі прызначаныя імператарам чыноўнікі. Апошнім плацілі заробак, а прасоўванне па службе было заснавана не на знатнасці, а на адукаванасці і на паспяховым праходжанні чэргі экзаменаў.

У адрозненне ад папярэдняй дынастыі, ханскія імператары паднялі на шчыт патэрналісцкую ідэалогію канфуцыянства, якая з'ядноўвала народ вакол імператара і дазваляла ажыццяўляць такія маштабныя праекты, як будаўніцтва Вялікай сцяны, закліканай абараніць імперыю ад набегаў качэўнікаў хуну.

Трэці імператар У-дзі панаваў даўжэй за ўсіх іншых прадстаўнікоў дынастыі. Ён увайшоў у гісторыю як энергічны і доблесны кіраўнік, які здолеў на час спыніць набегі качавых плямёнаў. Краевугольнымі камянямі дзяржавы былі абвешчаныя канфуцыянская вучонасць і грамадзянская служба. Для ўстанаўлення дыпламатычных сувязяў з народамі Сярэдняй Азіі У-дзі арганізаваў місіі Чжан Цяня, якія істотна пашырылі веды кітайцаў аб заходнім свеце.

Крыза[правіць | правіць зыходнік]

Бронзавая статуэтка часоў дынастыі Хань

Сталае супрацьстаянне з качэўнікамі і клопаты аб пашырэнні заходніх межаў імперыі спусташалі рэсурсы краіны, вабілі павышэнне падаткаў. Між тым кожнае новае пакаленне імператараў надавала ўсё меней увагі надзённым пытанням дзяржаўнага жыцця, знаходзячыся ў палоне палацавых плётак і інтрыгаў.

Панаванне Чэн-дзі і Пін-дзі былі азмрочаныя суперніцтвам паміж жонкамі імператараў і адсутнасцю відавочнага спадчынніка. Слабасць імператараў дайшла да таго, што Чэн-дзі, каб дагадзіць новай наложніцы загадаў забіць сыноў ад іншых жанчын. Смерць абодвух імператараў наступіла нечакана і спарадзіла мноства чутак.

Пасля смерці Пін-дзі рэгентам быў прызначаны яго цесць Ван Ман, які належаў да магутнага клана Ванаў. Ван Ман распачаў спробу выратаваць дзяржаву ад блізкай ужо было прорвы шляхам правядзення цэлага шэрагу пераўтварэнняў. Ён прыняў тытул імператара і паспрабаваў прыцягнуць на свой бок найбяднейшыя пласты насельніцтва. Імкнучыся абмежаваць прыватнае зямле- і рабаўладанні, узурпатар наладзіў супраць сябе шляхту. Эканамічныя рэформы, закліканыя пакрыць велізарныя выдаткі на баявыя дзеянні супраць хуну, не прыносілі адчувальных пладоў.

Ван Ман апраўдваў свае пераўтварэнні вяртаннем да традыцый даімперскай эпохі, аднак следствам іх стаў палітычны хаос. У правінцыях панавалі шайкі паўстанцаў, верхаводы якіх прысвоілі імператарскі тытул. Нарэшце самыя дзёрзкія з паўстанцаў, якія звалі сябе чырвонабровымі, увайшлі ў імператарскую сталіцу. Ван Ман быў узяты ў палон, яго абезгаловілі, а цела пасеклі на кавалкі.

Усходняе Хань[правіць | правіць зыходнік]

У выніку перамогі руху «чырвонабровых» ў 25 годзе імператару Юсь Ханю атрымалася вярнуць уладу роду Лю. Нягледзячы на тое, што на першых сітавінах на пасаду ў спадчыну прэтэндавалі розныя асобы, адноўленая дынастыя Хань праіснавала да 220 года пад назвай Позняй Хань. Ранейшая сталіца пасля перыяду паўстанняў знаходзілася ў руінах, і імператары замест яе аднаўлення аддалі перавагу перабрацца ў Лаян, дзе ў 68 годзе быў заснаваны першы ў Кітаі будыйскі храм, Баймасы.

Разам са сталіцай ханскія кіраўнікі пакінулі ў мінулым бясконцыя інтрыгі жонак імператара і іх сваякоў. Дзяржава ўзмацнілася да такой ступені, што нанесла рашучыя паразы качэўнікам і распачало спробы зацвердзіцца ў Сярэдняй Азіі. У Кітай («Серэс») прыбывалі пасольства з Міжземнамор'я, а ханскі выведвальны атрад на чале з Хань Інам дабраўся да Міжрэчча. Салдаты Бань Чаа, як лічыцца, дасягнулі Каспійскага мора, так далёка кітайскія войскі больш не заходзілі да танскага перыяду.

Зноскі

  1. Черницкий А.М. История исчезнувших цивилизаций. Ростов-Дон: Феникс, 2007

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]