Барысаўскі замак

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Рэшткі турмы сярэдзіны ХІХ ст. на барысаўскім замчышчы
Рэшткі турмы

Барысаўскі замак — абарончае ўмацаванне, якое існавала ў XIII—XVII стагоддзях.

Пабудаваны каля паселішча Барысаў на левым беразе Бярэзіны пры зліцці з ёй ракі Прыльі. Замак уяўляў сабою драўляна-земляное ўмацаванне, акружанае глыбокім ровам з вадой. З часам пабудовы пашыраліся.

Архітэктура і стыль[правіць | правіць зыходнік]

Барысаўскі замак у XVII ст.

Барысаўскі замак размяшчаўся паміж ракой Бярэзіна і яе прытокам Пралля, якія сілкавалі роў вакол яго вадой. Замак займаў плошчу 2 га і быў акружаны высокім земляным валам з драўлянымі сценамі і вежамі. У плане меў авальную форму, пяць бастыёнаў і перадзамкавае ўмацаванне, якое аддзялялася ровам з вадой.

Узводзіўся Барысаўскі замак у перыяд з канца XII да пачатку XIV ст., пасля таго як горад Барысаў перанеслі на 4 км ніжэй па рацэ Бярэзіна.

Замак пакідаў у сваіх гасцей розныя ўражанні. Напрыклад, маскоўскі дзяк Трыфан Карабейнікаў у студзені 1593 пісаў, што ён «драўляны, невялікі, побач сажалка, а цераз раку ў напрамку Мінска пабудаваны драўляны мост даўжынёй 200 сажняў». Пасол аўстрыйскага імператара Мікалай Воркач у жніўні таго ж года адзначыў, што каля Барысава стаіць «даволі вялікі замак, увесь пабудаваны з дрэва».

Паводле крыніц польскага гісторыка А. Гваньіні, у XVI ст. замак быў умацаваны вежамі і сценамі для ўзмоцненай абароны ў час артылерыйскіх абстрэлаў і штурме праціўніка.

Замак меў важнае стратэгічнае значэнне, паколькі ён кантраляваў суднаходны шлях з Балтыйскага ў Чорнае мора і сухапутны шлях у цэнтр Беларусі.

У выніку войнаў паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай Барысаўскі замак шмат разоў аднаўляўся і перабудоўваўся.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

У 1514 годзе Барысаў асаджалі войскі рускіх ваяводаў, аднак замак ім узяць не ўдалося. Спробы рускіх ваяводаў захапіць замак паўтараліся неаднаразова. У час Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў у замку пастаянна знаходзіўся гарнізон салдат.

Моцна пацярпеў замак у час руска-польскай вайны — пасля працяглага бязлітаснага бою 19 чэрвеня 1655 замак быў узяты і спалены. Аднак у хуткім часе цар Аляксей Міхайлавіч загадаў адбудаваць замак на карысць горада, для хуткага аднаўлення замка былі сагнаны сяляне з бліжэйшых вёсак. Вайна зацягнулася, і замак сталі ўмацоўваць ужо больш грунтоўна, робячы ўпор на абарончыя функцыі.

У 1657 годзе В. Шарамецеў дакладваў цару, што «замак зроблены чатырма сценамі, а паміж сценамі засыпаны пяском». Для падачы вады зрабілі патаемны ход да Бярэзіны, выкапалі калодзеж, узвялі жылыя і панскія пабудовы, галоўным чынам збожжавыя свірны.

У час руска-польскай вайны 1654—67 гадоў да замка накіраваўся рускі ваявода Ю. Барацінскі з 700 салдатамі і драгунамі. Іх задачай было заняць горад з замкам і разбіць атрад шляхціца К.Паклонскага, які ўцёк з Магілёва пасля здрады рускаму цару. У выніку баёў атрад шляхціца Паклонскага пацярпеў паражэнне і вымушаны быў адступіць да Мінска. Аднак узяць замак рускаму ваяводу не атрымалася, паколькі гарнізон здолеў адбіць неаднаразовыя штурмы наступлення і нанёс ім істотны ўрон. Тады на Барысаў была кінута група войскаў акольнічага ваяводы Б. М. Хітраво. Пасля працяглага бязлітаснага бою замак быў узяты і спалены. Астаткі гарнізона вымушаны былі адступіць на правы бераг Бярэзіны і спаліць за сабой мост.

У 1658 годзе замак двойчы пераходзіў з рук у рукі, і ад гэтага моцна пацярпеў, а ў наступным годзе рускія войскі нанава адбудавалі замак. На версе вала пастаўлены сасновыя зрубы з падвоенымі сценамі вышэйшымі за 3,5 аршына і байніцамі з шырокім спектрам абстрэлу.

Барысаўскі замак выконваў і іншую функцыю. У той час ён з'яўляўся складам і перавалачнай базай для трафейнай збруі і прадуктаў: трафейнай зброі, запасаў сухароў, соладу, круп, гароху, мукі, жыта, аўса, пшаніцы, бабоў і іншага, таксама там захоўваўся запас пораху, ядраў і куль. Толькі ў канцы 1660 года з замка адправілі ў Смаленск і Маскву 73 гарматы, 252 пуды пораху, 290 пудоў свінцу і мушкетных куль. Адсюль жа вывозілі партыі кваліфікаваных рамеснікаў з беларускіх і літоўскіх гарадоў, фуры з баявымі даспехамі — латамі, халоднай збруяй. У час аблогі або нечаканага нападу гарнізон замка мог карыстацца ўсімі звезенымі туды прыпасамі і правіянтам, што і было зроблена ў 1661 годзе.

У чэрвені 1661 Барысаўскі замак пастаянна знаходзіўся ў аблозе. Нешматлікі рускі гарнізон не мог трымаць абарону па ўсім перыметры замка, таму ў хуткім часе ўмацаванні на дзве трэці былі спалены. Дзякуючы запасам збруі і хлеба замак цэлы год вытрымліваў аблогу атрадаў С. Чарнецкага, В.В аловіча, А. Русецкага і пяхотнага палка П. Сапегі. 9 ліпеня 1662 знясілены гарнізон пакінуў замак і адступіў на ўсход.

Пазней на месцы, дзе быў замак, пабудавалі двухпавярховы каменны дом, які называлі турэмным замкам. Яго абнеслі сцяной з каменю.

У канцы XVII ст. Барысаўскі замак прывялі ў парадак, і яго бастыённыя ўмацаванні знаходзіліся ў добрым стане да канца XVIII ст. У сярэдзіне XIX ст. на месцы згнілых пабудоў замка быў пабудаваны новы — турэмны — замак.

Сучасны стан[правіць | правіць зыходнік]

У 1920 годзе ў час Польска-савецкай вайны лінія фронту доўгі час праходзіла па Бярэзіне, і будынак турмы моцна пацярпеў ад абстрэлаў. Пасля другой сусветнай вайны замак быў занядбаны і стаў разбурацца. Да нашых дзён захавалася толькі частка турэмнага замка, частка агароджы з цэглы і равы, запоўненыя вадой.

У адпаведнасці з дзяржаўнай праграмай «Замкі Беларусі» ў 2013—17 гадах будуць праведзены добраўпарадкаванне тэрыторыі, распрацоўка праекта зон адпачынку.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]