Камісія духоўных вучылішчаў

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Камісія духоўных вучылішчаў (руск.: Комиссия духовных училищ) — установа пры Свяшчэнным Сінодзе, якая ажыццяўляла галоўнае кіраванне ўсімі духоўна-навучальнымі ўстановамі у Расійскай імперыі па навучальнай, выхаваўчай і гаспадарчай частках з 1808 па 1839 гады.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Да XIX стагоддзя духоўныя школы ў Расійскай імперыі існавалі без усялякага агульнага нагляду і аднастайнага парадку, не мелі пэўных статутаў і вызначаных сродкаў ўтрымання. Яны дзейнічалі пры архірэйскіх дамах і ўладкаванне навучальнай, выхаваўчай і эканамічнай частак залежала ад меркавання мясцовых архірэяў. У пачатку XIX стагоддзя, пры імператары Аляксандры I, было ўзбуджана пытанне аб правільнай і аднастайнай пастаноўцы вучэбнай і выхаваўчай справы ва ўсіх духоўных школах, а таксама пра пошук сродкаў на іх утрыманне. Для гэтага заснаваны быў па Найвышэйшым загадзе 29 лістапада 1807 года Камітэт ўдасканалення духоўных вучылішчаў. У наступным 1808 годзе былі выпрацаваны агульныя пачаткі па ўдасканаленню духоўных вучэльняў. На чале сеткі духоўных школ была пастаўленая Камісія духоўных вучылішчаў, што падпарадкоўвалася Сіноду. У яе вядзенні знаходзіліся чатыры тыпы школ: прыходскія вучылішчы, павятовыя вучылішчы, семінарыі і акадэміі. У вядзенні кожнай акадэміі было некалькі духоўных семінарый, апошнім у сваю чаргу былі падначаленыя духоўныя вучылішчы, а гэтым — прыходскія вучэльні ў сёлах і вёсках.

Камісія духоўных вучылішчаў заснавана па Найвышэйшым загадзе 26 чэрвеня 1808 года[1]. У склад Камісіі звычайна ўваходзілі найбольш выбітныя іерархі і 1-2 свецкія саноўнікі, адным з якіх быў звычайна обер-пракурор Свяшчэннага Сінода[2]. У першы склад членаў Камісіі ўвайшлі тыя ж асобы, якія складалі і Камітэт ўдасканалення духоўных вучэльняў: Амвросій, мітрапаліт Наўгародскі і Санкт-Пецярбургскі; Феафілакт, епіскап Калужскі; обер-святар Іаан Дзяржавін; обер-пракурор Свяшчэннага Сінода князь Аляксандр Галіцын і статс-сакратар М. М. Сперанскі. Першая і галоўная справа Камісіі была складанне статутаў для кожнага віда духоўных школ. Яна працягвалася да 1814 года, пасля чаго статуты заставаліся без змены ўвесь перыяд існавання Камісіі духоўных вучылішчаў[1]. Акадэміі сталі цэнтрамі духоўна-навучальных акруг і павінны былі наглядаць за семінарыямі. Акадэміі рыхтавалі святароў, выкладчыкаў семінарый і навуковых манахаў. Семінарыі былі школай прыходскага духавенства. Адукацыя была пераемнай, але выпускнікі семінарый маглі паступаць толькі ў акадэміі на тэрыторыі сваёй акругі. Духоўная адукацыя была абмежавана саслоўнымі рамкамі — толькі дзеці духавенства. Кіраўніцтва ў акадэміях і семінарыях фармавалася на аснове выбарнасці[3]. Да 1820 года пад кіраваннем Камісіі знаходзіліся 3 акадэміі, 37 епархіяльныя семінарыі, 110 павятовых і 147 прыходскіх вучылішчаў. Геаграфія кіравання таксама пашыралася: у 1817 годзе заснавана семінарыя ў Тыфлісе для каўказскіх абласцей, у 1821 годзе далучылася Кішынёўская семінарыя, у 1830 годзе Саратаўская (Казанская акруга). Найвышэйшым указам 19 снежня 1835 года ў вядзенне Камісіі духоўных вучылішчаў былі перададзены грэка-ўніяцкія духоўныя вучылішчы, у ліку якіх былі дзве семінарыі — Беларуская і Літоўская. Па справах гэтых вучылішчаў загадана было прысутнічаць у Камісіі грэка-ўніяцкаму мітрапаліту Іасафату і літоўскаму епіскапу Іосіфу[2]. Рэалізацыя рэформы духоўнай адукацыі спрыяла ўзросту ліку духоўных навучальных устаноў - да 1850 года ў Расійскай імперыі налічвалася 47, а да 1917 г. — 62 духоўныя семінарыі[3].

Дзейнасць Камісіі выяўлялася ў паступовым утварэнні навучальных акруг, пераглядзе падручнікаў і праграм, прызначэнні настаўнікаў, рэвізій духоўна-навучальных устаноў, у забеспячэнні школ падручнікамі і дапаможнікамі, прыладзе школьных дамоў, у наглядзе за цэнзурнымі камітэтамі, у выпрацаванні палажэнняў пра правы і перавагі духоўна-навучальнай службы, пошуку спосабаў для ўтрымання бедных вучняў і да т. п.

У 1836 годзе обер-пракурорам Свяшчэннага Сінода быў прызначаны граф Н. А. Пратасаў(руск.) бел.. Ён звярнуўся да Камісіі з праектам Міністэрства народнай асветы, у якім крытыкавалася асобнае існаванне духоўных школ ад свецкіх, пазначалася іх адсталасць, нездавальняючая пастаноўка вучэбнай і выхаваўчай частак і прызнавалася карысным злучыць павятовыя і прыхадскія духоўныя вучэльні са свецкімі. Але паразумення обер-пракурора з членамі Камісіі не знайшлося, апошняя палічыла дастатковым перагледзець падручнікі і дапаможнікі. У лютым 1839 года Н. А. Пратасаў прадставіў імператару даклад аб скасаванні Камісіі духоўных вучылішчаў. Там ён адзначыў, што Камісію складаюць амаль тыя ж асобы, што прысутнічаюць у Свяшчэнным Сінодзе. І яны, як епархіяльныя архірэі, прывыклі пазіраць на навучальную частку, як на штосьці для іх чужое, і нават, засядаючы ў Камісіі, не могуць мець у сваіх епархіях непасрэднага ў ёй удзелу. Таксама ў дакладзе паказвалася на нязручнасць засяроджвання ў Камісіі гаспадарчай часткі і недахоп кантролю. З прычыны гэтага Камісія духоўных вучылішчаў, па Найвышэйшым наказе 22 лютага 1839 года, была скасавана, а замест яе ўтворана пры Сінодзе Духоўна-навучальнае праўленне; для загадвання ж духоўна-навучальным капіталам былы Гаспадарчы Камітэт ператвораны ў Гаспадарчае праўленне пры Свяшчэнным Сінодзе. Апошні журнал Камісіі духоўных вучылішчаў быў падпісаны 23 сакавіка 1839 года[1].


Зноскі

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]