Прагерманская мова

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Прагерманская мова
Рэгіёны Паўночная Еўропа
Статус гіпатэтычная
Вымерла распалася на дыялектныя групы
Класіфікацыя
Катэгорыя Мовы Еўразіі

Індаеўрапейскія мовы

Германскія мовы
Прагерманская мова
Пісьменнасць Elder Futhark[d]

Прагерма́нская мова — гіпатэтычна адноўленая мова-продак германскіх моў.

Прарадзіма[правіць | правіць зыходнік]

Карта культур дарымскага жалезнага веку, якія звязваюцца з прагерманцамі, каля. 500 да н. э. — 50 да н. э. Пурпурным колерам афарбован арэал распаўсюджання ястарфскай культуры

Да распаду праіндаеўрапейскай моўнай супольнасці продкі германцаў (разам з продкамі славян і балтаў) уваходзілі ў лік плямён, якія адносяцца да археалагічнай культуры баявых тапароў. У эпоху бронзавага веку, пачатак і завяршэнне працэса выдзялення прагерманскай мовы прыкладна адпавядае па часе існаванню на тэрыторыі Паўднёвай Скандынавіі і Ютландскага паўвострава археалагічнай культуры нардычнага бронзавага веку (IV—VI перыяды адпавядаюць 1100—530 гадам да н.э.).

У сярэдзіне I тысячагоддзя да н.э. носьбіты прагерманскай мовы насялялі паўднёвую Скандынавію, Данію, Шлезвіг-Гольштэйн, Мекленбург і прылеглыя вобласці. К пачатку нашай эры яны рассяліліся на поўдні ад Фландрыі да Віслы, сутыкнуўшыся з кельтамі[1].

Носьбітаў позняй прагерманскай мовы звычайна звязваюць з культурамі так званага дарымскага жалезнага веку (па класіфікацыі О. Мантэліуса), сярод якіх вядучае месца занімала ястарфская культура.

Лінгвістычная характарыстыка[правіць | правіць зыходнік]

Фанетыка і фаналогія[правіць | правіць зыходнік]

Зычныя[правіць | правіць зыходнік]

Прагерманскія зычныя
Зычныя Губныя Зубныя Заднеязычныя Лабіявелярныя
Глухія выбухныя p ці pp t ці tt k ці kk
Глухія фрыкатыўныя f ці ff θ ці θθ x ці h ці
Звонкія ƀ, b ці bb đ, d ці dd ǥ, g ці gg ǥʷ ці gʷ
Насавыя m ці mm n ці nn
Спіранты z, s ці ss
Плаўныя і паўгалосныя r, l ці rr, ll j ці jj w ці ww

Самымі важнымі фанетычнымі змяненнямі, перажытымі прагерманскай мовай, былі закон Грыма і закон Вернера.

Простыя галосныя[правіць | правіць зыходнік]

Прагерманскія галосныя
Пярэдняга рада Сярэдняга рада Задняга рада
Верхняга пад'ёму [i(ː)] [u(ː)]
Верхне-сярэдняга пад'ёму [e(ː)] ([eː] = ē²) [oː]
Ніжне-сярэдняга пад'ёму [æː] (ǣ = ē¹)
Ніжняга пад'ёму [a]
  • У прагерманскай было чатыры кароткія галосныя (i, u, e, a) і чатыры ці пяць доўгіх (ī, ū, ē, ō і, магчыма, ǣ).
  • Праіндаеўрапейскія a і o супалі ў прагерманскім a, праіндаеўрапейскія ā і ō супалі ў прагерманскім ō.
  • ǣ і ē таксама запісваюцца як ē¹ і ē²; ē², магчыма, не было асобнай фанемай і рэканструюецца толькі для невялікай колькасці слоў.

Дыфтонгі[правіць | правіць зыходнік]

Вынікам супадзення a і o, ā і ō стала страта прагерманскай мовай дыфтонгаў *oi, *ou, *āi і *āu, якія супалі з *ai, *au, *ōi, *ōu адпаведна. Акрамя таго, монафтангізаваўся дыфтонг *ei, які даў *ī. Такім чынам, у прагерманскай мове на позніх стадыях яе існавання было толькі чатыры дыфтонгі.

Лёс складовых санорных[правіць | правіць зыходнік]

Індаеўрапейскія складовыя санорныя ў прагерманскай мове складовасць страцілі, распаўшыся на спалучэнні un, um, ur, ul.

Націск[правіць | правіць зыходнік]

У прагерманскай мове свабодны індаеўрапейскі націск у пэўны перыяд змяніўся фіксаваным на першым складзе. Тым не менш, некаторыя звесткі пра месца націску ў прагерманскіх словах можна пачэрпнуць дзякуючы закону Вернера. Гэтыя звесткі адпавядаюць ведыйскім і старажытнагрэчаскім даным[2][3].

Марфалогія[правіць | правіць зыходнік]

Назоўнік[правіць | правіць зыходнік]

У прагерманскай мове назоўнікі змяняліся па двух ліках і шасці склонах (назоўны, родны, давальны, вінавальны, клічны і творны). Як і ў праіндаеўрапейскай, існавала тры роды: мужчынскі, жаночы і ніякі. Скланенне ў цэлым працягвала індаеўрапейскае, хоць і назіраецца некаторае спрашчэнне. Скланенне дзялілася на тыпы ў залежнасці ад тэматычнага галоснага: -a-, -ō-, -n-, -i-, і -u-. Першыя тры былі асабліва прадуктыўныя і паслужылі асновай для фарміравання скланення прыметнікаў; астатнія праяўлялі тэндэнцыю да зліцця з імі. Унутры тыпаў на -a- і -ō- былі падтыпы на -ja- і -wa-, і -jō- і -wō адпаведна. Указаныя падтыпы неспрадвечныя, яны выдзеліліся ў выніку фанетычных змен. Унутры тыпу на -n- таксама выдзяляюцца падтыпы: -ōn- (лексемы мужчынскага і жаночага родаў), -an- (сярэдняга) і -īn- (жаночага, у асноўным, адцягненыя). Апроч таго, выдзяляецца тып скланення на зычны, у які ўваходзіла невялікая колькасць назоўнікаў на -er, сярэдняга роду на -z-, дзеепрыметнікі цяперашняга часу і некаторыя назоўнікі на -nd-.

Назоўнікі на -a- Назоўнікі на -i-
Адз.л. Мн.л. Адз.л. Мн.л.
Назоўны *wulfaz *wulfōs, -ōz *gastiz *gastijiz
Родны *wulfisa, -asa *wulfōn *gastisa *gastijōn
Давальны *wulfai, -ē *wulfamiz *gastai *gastī
Вінавальны *wulfan *wulfanz *gastin *gastinz
Творны *wulfō *gastī
Клічны *wulfa *gasti

Дзеяслоў[правіць | правіць зыходнік]

У прагерманскай было ўсяго два часы (прошлы і цяперашні) і тры лады (абвесны, загадны і ўмоўны). Акрамя таго, у дзеяслова была форма інфінітыва.

Спражэнне дзеяслова beranan «несці»:

асоба/лік адзіночны множны
1-я *berō «я нясу» *beromiz «мы нясём»
2-я *beriz «ты нясеш» *beriþ «вы несяце»
3-я *beriþ «ён, яна, яно нясе» *beranþ «яны нясуць»

Сінтаксіс[правіць | правіць зыходнік]

У параўнанні з праіндаеўрапейскім станам прагерманскі сінтаксіс змяніўся мала. Па-ранейшаму асноўным парадкам слоў быў SOV, прыметнік ставіўся перад назоўнікам, працягваў дзейнічаць закон Вакернагеля[4][5].

Лексіка[правіць | правіць зыходнік]

Слоўнікавы фонд прагерманскай мовы нясе ў сабе сляды кантактаў прагерманцаў з суседнімі народамі: рымлянамі, кельтамі, славянамі.

Антуан Мейе меркаваў, што эпоха інтэнсіўных кельцка-германскіх кантактаў прыходзіцца на V—III стст. да н. э.[6] У гэты час германцы запазычылі такія словы, як[7]: *ambaxtaz «слуга»[8], *īsarnan «жалеза» < пракельц. *īsarno-[9][10], *lēkjaz «урач» < пракельц. *lēgi-[11] (паводле альтэрнатыўнай этымалогіі, узыходзіць да прагерм. *lekan- «цячы, працякаць»[12]), *rīkz «кароль» < пракельц. *rēg-[13][14], *brunjōn «нагруднік»[15][16], *gīslaz «залог»[17] (паводле альтэрнатыўнай этымалогіі, узыходзіць да пра-і.е.: *gheidhtlos[18]), *walxaz «чужаземец» (запазычана з назвы племені волькаў)[19], *Rīnaz «Рэйн».

Некаторая колькасць слоў была запазычана прагерманцамі з латыні, у асноўным яны адносяцца да гандлёвай дзейнасці[7]: *Rūmōnīz «рымляне», *pundan «фунт», *katilaz «кацёл», *kaup- «купляць»

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Adams D. Q., Mallory J. P. Encyclopedia of Indo-European culture. — 1997. — P. 218-219. — ISBN 9781884964985.
  2. Erhart A. Indoevropské jazyky. — 1982.
  3. Beeks R. S. P. Comparative Indo-European linguistics: an introduction. — 2011. — P. 155.
  4. Ringe D. From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. — 2006. — P. 295.
  5. Bičovský J. Vademecum starými indoevropskými jazyky. — 2009. — ISBN 978-80-7308-287-1.
  6. Мейе А. Основные особенности германской группы языков. — 2010. — С. 141.
  7. 7,0 7,1 Ringe D. From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. — 2006. — P. 296.
  8. Kroonen G. Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 24.
  9. Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 204.
  10. Kroonen G. Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 271.
  11. Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 244.
  12. Kroonen G. Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 331.
  13. Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 305.
  14. Kroonen G. Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 412-413.
  15. Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 58.
  16. Kroonen G. Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 80.
  17. Kroonen G. Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 179.
  18. Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 135.
  19. Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 443-444.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  1. Арсеньева М. Г., Балашова С. П., Берков В. П., Соловьёва Л. Н. Введение в германскую филологию. — М: ГИС, 2006.
  2. Мейе А. Основные особенности германской группы языков. — М: УРСС, 2010.
  3. Bennett W. H. An Introduction to the Gothic Language. — New York: Modern Language Association of America, 1980.
  4. Campbell A. Old English Grammar. — London: Oxford University Press, 1959.
  5. Krahe H., Meid W. Germanische Sprachwissenschaft, в 2-х томах. — Berlin: de Gruyter, 1969.
  6. Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. London: Brill, 2003.
  7. Plotkin V. The Evolution of Germanic Phonological Systems: Proto-Germanic, Gothic, West Germanic, and Scandinavian. — Lewiston: Edwin Mellen, 2008.
  8. The Indo-European Languages // под ред. Ramat A., Ramat P. — Routledge, 1998. ISBN 0-415-06449-X.
  9. Ringe, Don (2008). From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. Oxford: OUP. ISBN 0199552290. 
  10. Voyles, Joseph B. (1992). Early Germanic Grammar. San Diego: Academic Press. ISBN 0-12-728270-X. 
  11. Guus, Kroonen (Expected October 2010). Etymological Dictionary of Proto-Germanic. Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, 11. Brill Academic Publishers. ISBN 978 90 04 18340 7. http://www.brill.nl/default.aspx?partid=227&pid=24855. 

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]