Рэйтан. Заняпад Польшчы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Rejtan Upadek Polski Matejko.jpg
Ян Матэйка
Рэйтан на сойме 1773 года. 1866
Rejtan na sejmie 1773 roku
Матэрыял палатно
Тэхніка алейныя фарбы
Памеры 282 × 485 см
Каралеўскі палац, Варшава

«Рэйтан на сойме 1773 года» (польск.: Rejtan na sejmie 1773 roku) — карціна, напісаная Янам Матэйка пад назвай «Рэйтан на сойме 1773 года» ў 1866 годзе і паказвае падзеі красавіка 1773 года, калі Тадэвуш Рэйтан спрабаваў сарваць сойм і не дапусціць падзелу Рэчы Паспалітай. Каб не выпусціць дэпутатаў з залы пасяджэнняў, Рэйтан лёг перад выхадам са словамі: «Забіце мяне, не забівайце Айчыну!»

Сюжэт і персанажы карціны[правіць | правіць зыходнік]

Сюжэт карціны апавядае аб сцэне, якая адбылася 21 красавіка 1773 года. У апошні трэці дзень працы «Падзельнага сейма», які праходзіў у Варшаве, сейм павінен быў ратыфікаваць падзел зямель Рэчы Паспалітай паміж Прусіяй, Расіяй і Аўстрыяй. Цэнтральнай фігурай карціны з'яўляецца шляхціч Тадэвуш Рэйтан, які ў роспачы спрабуе прадухіліць ганебную для яго радзімы падзею. Рэйтану, які ляжыць у дзвярах, Адам Панінскі паказвае на рускіх грэнадзёраў, якія бачныя ў зале за дзвярыма. Злева ад Панінскага намаляваны Станіслаў Шчэнсны Патоцкі (якому ў той час быў 21 год і ў зале сейма яго не было). Справа ад Панінскага каронны гетман Францыск Ксаверы Браніцкі, які закрыў твар рукамі. Гэтыя трое, як раз збіраюцца ўвайсці ў залу сейма, каб падпісаць зневажальны для Рэчы Паспалітай дагавор.

У левай частцы палатна вылучаецца фігура Франца Салезія Патоцкага. Ён намаляваны ў сабаліным футры, у позе, нібыта ён ідзе з невідушчым позіркам і працягнуўшы рукі, як сляпы. На яго грудзях намаляваны Ордэн Белага арла. Салезій Патоцкі на самай справе ў гэты дзень быў ужо мёртвы, аднак Матэйка намаляваў яго на палатне як сімвал адчаю і бяссілля найбуйнейшых польскіх магнатаў. Справа бачная галава князя Караля Станіслава Радзівіла Пане Каханку.

Злева-ззаду ад Салезія Патоцкага бачная фігура караля польскага Станіслава Аўгуста Панятоўскага, які трымае ў левай руцэ гадзіннік.

У левым вугле карціны намаляваны князь Міхаіл Фрэдэрык Чартарыйскі, які сядзіць. Справа ад яго ў расшпіленай сутане Міхал Ежы Панятоўскі, брат апошняга караля польскага Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Над усёй мізансцэнай высіцца партрэт рускай імператрыцы Кацярыны II з дзяржавай у руцэ. Аднак злева ад партрэта імператрыцы Матэйка намаляваў маладога чалавека, у правай руцэ якога заціснутая карабела ў ножнах, а ў левай канфедэратка. Гэты малады чалавек, сімвалізуе надзею на вызваленне Рэчы Паспалітай.

У ложы ў асяроддзі дзвух дам намаляваны рускі пасол князь Мікалай Васільевіч Рапнін, з левага боку ад якога знаходзіцца княгіня Ізабэла Чартарыйская, палюбоўніца Рапніна[1]. Гэта яшчэ адна гістарычная вольнасць, у гэты час паслом Расіі ў Польшчы ўжо быў барон Ота Магнус фон Штакельберг.

Гісторыя карціны[правіць | правіць зыходнік]

Нягледзячы на супраціўленне дзеячаў польскай эміграцыі ў Парыжы і, у прыватнасці, князя Адама Ежы Чартарыйскага і яго атачэння, карціна была паказана на выставе ў Парыжы ў 1867 годзе, дзе была ўзнагароджана залатым медалём.

Карціну для сваёй калекцыі набыў імператар Аўстрыі Франц Іосіф I. У 1918 годзе ўрад Польшчы выкупіў палатно і перадало яго ў калекцыю Каралеўскага замка ў Варшаве. У верасні 1939 года карціна перайшла ў рукі немцаў, і яны эвакуіравалі палатно з Варшавы ў 1944 годзе. Карціна была знойдзена ў жудасным стане ў нямецкай Сілезіі недалёка ад горада Яленя-Гура. Палатно было адноўлена на працягу трох гадоў рэстаўрацыйных работ.

Зноскі

  1. Ewa Chojecka (2000). "Jana Matejki „Rejtan” - powrót czy pożegnanie?" (in Polish). Alma Mater (3). http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/45/01/13.html. Retrieved on 2018-07-09. 

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]