Мысленне

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Статуя "Мысляр", Агюст Радэн

Мысленне — найбольш абагульненая і апасрэдненая форма псіхалагічнага адлюстравання, якое ўсталёўвае сувязі і дачыненні паміж пазнаваемымі аб'ектамі.

Погляды на праблему. Вызначэнне паняцця мыслення[правіць | правіць зыходнік]

З пункту гледжання псіхалогіі[правіць | правіць зыходнік]

У псіхалогіі мысленне — сукупнасць разумовых працэсаў, якія палягаюць у аснове пазнання; да мыслення адносяць менавіта актыўны бок пазнання: увагу, успрыманне, працэс асацыяцый, утварэнне паняццяў і суджэнняў. У больш шчыльным лагічным сэнсе мысленне заключае ў сябе толькі ўтварэнне суджэнняў і разумовых высноў шляхам аналізу і сінтэзу паняццяў.

Мысленне — апасродкаванае і абагульненае адлюстраванне рэчаіснасці, від разумовай дзейнасці, якія заключаецца ў пазнанні сутнасці рэчаў і з'яваў, заканамерных сувязяў і стасункаў паміж імі.

Мысленне як адна з псіхічных функцый — псіхічны працэс адлюстравання і пазнання істотных сувязей і адносінаў прадметаў і з'яваў аб'ектыўнага свету.

З пункту гледжання філасофіі[правіць | правіць зыходнік]

У дыялектычнай логіцы мысленне — ідэальны кампанент рэальнай рэчаіснасці грамадзянскага чалавека.

  • Бертран Расэл лічыў: «Тое, што мы называем думкамі... залежыць ад арганізацыі шляхоў у мозгу, прыкладна такім жа чынам, якім падарожжы залежаць ад дарог і чыгуначных шляхоў»[1]

Мысленне — вышэйшая ступень пазнання і ідэальнага засваення свету ў формах тэорый, ідэй, мэтаў чалавека. Абапіраючыся на адчуванні, ўспрыманні, мысленне пераадольвае іх абмежаванасць і пранікае ў сферу звышпачуццёвых, істотных сувязей свету, у сферу яго законаў. Здольнасць мыслення да адлюстравання нябачных сувязей абумоўленая тым, што яно выкарыстоўвае ў якасці сваёй зброі практычныя дзеянні. Мысленне з'яўляецца звязаным з функцыянаваннем мозгу, аднак сама здольнасць мозгу да аперавання абстракцыямі ўзнікае падчас засваення чалавекам форм практычнага жыцця, моўных норм, логікі, культуры. Мысленне ажыццяўляецца ў разнастайных формах духоўнай і практычнай дзейнасці, у якіх абагульняецца і захоўваецца пазнавальны досвед людзей. Мысленне ажыццяўляецца ў вобразна-знакавай форме, асноўныя вынікі яго актыўнасці выражаюцца тут у прадуктах мастацкай і рэлігійнай творчасці, якія своеасабліва абагульняюць пазнавальны досвед чалавецтва. Мысленне ажыццяўляецца таксама ва ўласнай адэкватнай яму форме тэарэтычнага пазнання, якое з апорай на папярэднія формы набывае неабмежаваныя магчымасці разумова-абстрактнага і мадэльнага бачання свету. Мысленне вывучаецца амаль усімі існымі навуковымі дысцыплінамі, з'яўляючыся адначасова аб'ектам даследвання шэрагу філасофскіх дысцыплін — логікі, гнасеалогіі, дыялектыкі. Мысленне з'яўляецца крыніцай і асноўнай зброяй сапраўднага чалавечага быцця. Вызваляючы чалавека ад ціску невідушчых інстынктаў і ад неабходнасці непасродкавых рэакцый на ціск вонкавага асяродззя, мысленне выступае і як шлях да свабоды, і як сама свабода, даступная ўсім і неад'емная ні пры якіх абставінах.

Паняцце мыслення ў Платона[правіць | правіць зыходнік]

Платон лічыў, што працэс мыслення — гэта працэс прыпамінання, бо ўсе веды чалавека гэта ўспаміны душы, якая, перад тым як усяліцца ў чалавечае цела, знаходзілася ў свеце людзей.

Паняцце мыслення ў Р. Дэкарта[правіць | правіць зыходнік]

Пад словам мысленне я разумею ўсё, што адбываецца ў нас такім чынам, што мы гэта непасрэдна заўважаем самі; такім чынам, не толькі разумець, хацець, уяўляць, але таксама і адчуваць ёсць тое ж самае, што мысліць.

лац.: Cogitations nomine, intelligo illa omnia, que nobis consiis in nobis siunt, quatenus corum in nobis conscientia est.[2]

фр.: Par le mot de penser, j’entends tout ce qui se fait en nous de telle sorte que nous l’apercevons immédiatement par nous-mêmes; c’est pourquoi non seulement entendre, vouloir, imaginer, mais aussi sentir, est la même chose ici que penser.[3]

Мысленне для Дэкарта з'яўлялася нечым бесцялесным, духоўным. Больш таго, мысленне з'яўялецца адзіным атрыбутам душы, і менавіта гэта абумоўлівае пастаяннасць мыслевых працэсаў, якія адбываюцца ў душы, г.зн. яна заўжды ведае пра гэта, што адбываецца ўнутры яе. Душа — гэта субстанцыя, якая мысліць, уся сутнасць і прырода якой складаецца ў адным мысленні. Уласныя праяўленні душы — жаданне і воля. Яны не звязаныя з цялеснымі працэсамі. Сюды ж адносяцца ўнутраныя эмоцыі душы, г.зн. эмоцыі, накіраваныя на «нематэрыяльныя прадметы», напрыклад інтэлектуальная радасць пазнання. Душа знітаваная з целам, асабліва з мозгам — яна змешчаная ў гіпофізу.

Дэкарт разумеў псіхіку як унутраны свет чалавека, даступны саманазіранню, які мае асаблівае — духоўнае — быццё. Гэта саманазіранне падобнае да так званага «нутранага зроку», які ў наступстве атрымала назву інтраспекцыі, што азначала бачыць, больш дакладна, разумець сутнасць розных нутрапсхічных аб'ектаў — вобразаў, разумовых дзеянняў, валевых актаў і г. д.

У якасці метада пазнання Дэкарт выкарыстоўваў сістэматычнае сумненне. Г.зн. варта сумнявацца ва ўсім, незалежна ад таго, ці уяўляецца яно нам натуральным або звышнатуральным. Аднак Дэкарт падкрэсліваў, што метад сумнення варта выкарыстоўваць толькі ў тым выпадку, калі неабходна атрымаць навуковую ісціну, бо ў жыцці часта для разумення сутнасці рэчаў і з'яў дастаткова выкарыстоўваць праўдападобныя, ці верагодныя, веды.

Сумненне распасціраецца шырока, але ў першую чаргу ахоплівае сферу пачуццяў і пачуццёвага свету, г.зн. Дэкарт сцьвярджае, што ў жаданні пазнаць аб'ектыўную рэчаіснасць не варта абапірацца на органы пачуццяў, бо яны далёка не заўсёды слушна яе адлюстроўваюць.

Такім чынам, Дэкарт выкарыстоўвае для даследванняў рэчаіснасці абсалютна новы спосаб — сумненне ва ўсім. Ён адмаўляецца ад аб'ектыўнага апісання і арыентуецца толькі на суб'ектыўнае, г.зн. на свае думкі і сумненні.

Паняцце мыслення ў Спінозы[правіць | правіць зыходнік]

Спіноза вызначае мысленне як спосаб деяння цела, якое мысліць. З гэтага вызначэння выцякае і прапанаваны ім спосаб раскрыцця/вызначэння гэтага паняцця. Для гэтага, каб вызначыць мысленне, неабходна рупліва даследаваць спосаб дзеянняў цела, якое мысліць, у адрозненні ад спосаба дзеянняў (ад спосаба існавання і рухання) цела, якое не мысліць.

Анатомія і мысленне[правіць | правіць зыходнік]

Тое, што мы мянуем мысленнем і свядомасцю, відаць, залежыць ад кары — слою таўшчынёй каля шасці міліметраў, які пакрывае ўсе чатыры долі мозгу. У склад яе складанай і высокаспецыялізаванай структуры ўваходзіць прыблізна тры чвэрці ўсіх нейронаў вялікага мозгу, колькасць якіх складае некалькі мільярдаў. Першасная зрокавая кара, якая знаходзіцца ў патылічнай долі, перапрацоўвае зрокавыя сігналы і адказная за функцыю зроку. Аднак падбонага роду прыроджаная жорсткая сувязь са спецыфічнымі функцыямі для шэрагу буйных вобласцей кары яшчэ не выяўленая.

Вялікія паўшар'і[правіць | правіць зыходнік]

Два паўшар'і, якія складаюць пярэдні мозг, у некалькіх месцах злучаныя паміж сабой пучкамі валокнаў, з якіх буйнейшым і істотнейшым з'яўляецца мазалітнае цела. правае паўшар'е кантралюе сэнсарныя і рухальныя функцыі левай паловы цела, а левае ажыццяўляе аналагічны кантроль над правай паловай. У дачыненні да зрока і слыха паўшарны кантроль з'яўляецца больш складаным. Поле зроку кожнага вока складаецца з левай і правай палавін. Інфармацыя з правай часткі поля зроку абодвух вачэй паступае толькі ў левае паўшар'е, а з левай часткі — толькі ў правае паўшар'е. Сувязь паміж зрокавымі зонамі левага і правага паўшар'яў у норме ажыццяўляецца праз мазалітнае цела. Чалавечае маўленне ў адрозненні ад гэтых контралатэральных функцый лакалізаваная толькі ў адным з паўшар'яў мозгу.

Найбольш глыбокае праніненне ў тайны фізіялагічных асноў мыслення і свядомасці было дасягнутае дзякуючы клінічнаму даследванню асоб з пашкоджаннямі мозгу (вынік няшчаснага выпадку, захворвання ці хірургічнай аперацыі), у прыватнасці тых, у каго ў наступстве аперацыі паўшар'і апынуліся размежаванымі адно ад аднаго.

Асаблівасці мыслення[правіць | правіць зыходнік]

«Роздум». 1934. Р. Семашкевіч

Першая асаблівасць мыслення — яго апасродкаваны характар. Тое, што чалавек не можа пазнаць напрасткі, непасрэдна, ён пазнае ўскосна, апасродкавана: адны ўласцівасці праз іншыя, невядомае — праз вядомае. Мысленне заўсёды абапіраецца на дадзеныя пачуццёвага досведу — адчуванні, успрыманні, уяўленні — і на раней набытыя тэарэтычныя веды. Ускоснае пазнанне і ёсць пазнанне апасродкаванае.

Другая асаблівасць мыслення — яго абагульненасць. Абагульненне як пазнанне агульнага і істотнага ў аб'ектах рэчаіснасці магчымае таму, што ўсе ўласцівасці гэтых аб'ектаў звязаныя адзін з адным. Агульнае існуе і праяўляецца толькі ў асобным, у канкрэтнам.

Крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Бертран Рассел. Философский словарь. 1996. С. 159.
  2. Descartes, Rene. Principia philosophiae
  3. Descartes R. Les Principes de la Philosophie

Вонкавыя спасылкі[правіць | правіць зыходнік]