Філасофія

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Філасо́фія (грэч.: φιλοσοφία, любоў да мудрасці) — асаблівая форма пазнання свету, якая впрацоўвае сістэму ведаў пра фундаментальныя прынцыпы і асновы быцця, сутнасць чалавека і яго адносіны да прыроды, грамадства і духоўнага жыцця ва ўсіх яго асноўных праяўленнях. Дазваляе стварыць гранічна абагульненую карціну рэчаіснасці, ролі і месца ў ёй чалавека з яго разнастайнымі патрэбнасцямі, інтарэсамі, ідэаламі, каштрўнаснымі арыентацыямі.

У адрозненні ад іншых навук філасофія не мае дакладна акрэсленага прадмету вывучэння, а, дакладней, у розных галінах і гістарычных эпохах развіцця яе, гэты прадмет мог вызначацца па-рознаму. Агульна філасофію можна ахарактарызаваць як спробу крытычна-рацыянальнай самаправеркі мышлення, як метадычную рэфлексію. Спроба акрэсліць тэрмін «філасофія» ужо сама па сабе з’яўляецца прадметам вывучэння філасофіі.

Пачатак філасофскага мышлення ў VI стагоддзі да н.э. вызначае непасрэдны пачатак еўрапейскай гуманітарнай гісторыі.

Гісторыя слова «філасофія»[правіць | правіць зыходнік]

Слова «філасофія», якое складаецца з грэчаскіх слоў φίλος «сябра, дружа» і σοφία «мудрасць», даслоўна азначае «любоў да мудрасці» альбо проста «да ведаў», таму што sophía ужывалася спачатку ў сэнсе валодання разнастайнымі тэхнічнымі альбо майстэрскімі навыкамі. Дзеяслоў «філасафаваць» быў упершыню выкарыстаны Герадотам (I,30,2) пры апісанні прагі ведаў Салона. Дакладных пацверджанняў таго, што тэрмін philosophos ужываў ужо Геракліт (фрагмент 35 DK), няма. У Антычнасці лічылі, што паняцце «філасофія» ўпершыню было выкарыстана Піфагорам Самоскім, таму што дзякуючы платоніку Гераклеідэсу Понтыкусу да нас дайшло апавяданне, дзе Піфагор сказаў, што толькі Бог валодае сапраўднай софіяй, а чалавек можа толькі імкнуцца да яе. Ужо тут пад софіяй разумеліся метафізічныя веды. Дасканаласць гэтых косных і фрагментарна перададзеных звестак Гераклеідэса ставіцца даследчыкамі пад сумнеў. Толькі ў Платона паняцці філасофія і філасафаваць з’яўляюцца менавіта ў тым сэнсе, які меў на ўвазе Гераклеідэс, асабліва ў дыялогу Платона Фаідрас (278d), дзе канстатуецца, што філасафаванне і сапраўднае валоданне мудрасцю, — дзве ўзаемавыключныя справы, таму што апошняе належыць толькі Богу.

Першпачаткова тэрмін «філасофія» датычыўся традыцыі мышлення, якая адносілася выключна да антычнай Грэцыі. Сёння слова «філасофія» ахоплівае таксама і азіяцкую традыцыю мышлення (усходнюю філасофію), і рэлігійныя светапогляды. Акрамя таго, тэрмін «філасофія» з нядаўняга часу пачаў актыўна ўжывацца ў эканамічным жаргоне ў тэхніцы як сінонім стратэгіі альбо агульнага канцэпту (філасофія прадпрымальніцтва, філасофія дызайну).

Што такое філасофія?[правіць | правіць зыходнік]

Філасофія як «каралева навук» – Фрагмент з Hortus deliciarum Геррада фон Ландсберга (12-е ст.)

Спроба даць адказ на пытанне што такое філасофія — ужо само па сабе філасофскае пытанне і аб’ект вывучэння філасофіі. Агульнапрынятае, дакладнае і ўніверсальнае фармуляванне філасофіі немагчыма. Таксама немагчыма і фармуляванне філасофіі, з якім мог бы пагадзіцца кожны філосаф, таму што кожны, хто філасафуе, — стварае свой асабісты погляд на рэчаіснасць. І таму колькасць адказаў на пытанне, што такое філасофія, амаль што адпавядае колькасці існуючых філосафаў.

Першыя філосафы, якія сябе так называлі, — Платон і Сакрат — разумелі філасофію як альтэрнатыву да міфічнай рэлігіі і яе парадку. У працэсе філасафавання чалавек стварае сваё асабістае разуменне свету і наваколля, тым чынам эмансыпуючыся ад набажнасці сусвету і суявер’яў.

Функцыі філасофіі[правіць | правіць зыходнік]

Сярод асноўных функцый філасофіі вылучаюць светапоглядную, гнасеалагічную і метадалагічную, г.зн. філасофія выступае ў ролі сістэмы агульных уяўленняў чалавека пра свет і сваё месца ў ім (светапогляд), тэорыі пазнання (гнасеалогія), вучэння пра метады (метадалогія).

Філасофскія канцэпцыі[правіць | правіць зыходнік]

Адрозненні ў філасофскіх канцэпцыях, што складваюцца ў залежнасці ад інтарэсаў індывідаў і сацыяльных груп, пераважна звязаны з суадносінамі чалавека і навакольнага свету, суб'екта і аб'екта, свядомасці і быцця. У сувязі з гэтым узніклі розныя варыянты матэрыялізму і ідэалізму, а таксама такія процілеглыя падыходы да рэчаіснасці як дыялектыка і метафізіка, рацыяналізм і эмпірызм, натуралізм і спірытуалізм, дэтэрмінізм і індэтэрмінізм.

Галіны філасофскіх ведаў[правіць | правіць зыходнік]

На працягу стагоддзяў з філасофіі выкрышталізаваліся і ўдасканаліліся метады і дысцыпліны іншых асобных навук, якія па сённяшні дзень існуюць, не губляючы сваёй актуальнасці.

Унутры філасофіі традыцыйна адрозніваюць адносна самастойныя галіны філасофскіх ведаў: анталогію, гнасеалогію, логіку (навуку аб паслядоўным і дакладным мышленні) і дыялектыку. Да філасофска-светапоглядных дысцыплін адносяць этыку (навука аб маралі), эстэтыку, аксіяпогію, філасофію гісторыі, філасофію культуры, гісторыю філасофіі, сацыяльную філасофію, філасофію палітыкі, філасофію права, філасофію навукі, філасофію рэлігіі і інш.

Філасофія таксама дала жыццё такім навукам: тэорыя пазнання, тэорыя навукі, якія займаюцца вывучэннем магчымасцяў пашырэння і ўдасканалення ведаў увогуле альбо па асобных галінах навуковых ведаў.

Гісторыя філасофіі[правіць | правіць зыходнік]

Першыя філасофска-рэлігійныя вучэнні ўзніклі ў Індыі (веданта, джайнізм, будызм і інш.), Кітаі (канфуцыянства, маізм, легізм, даасізм) і Старажытнай Грэцыі (VII—VI ст. да н.э.). Філасофія прыйшла на змену поглядам, для якіх быў характэрны антрапамарфізм.

Гісторыя заходняй філасофіі бярэ свой адлік ў 6 стагоддзі да нашай эры ў антычнай Грэцыі і працягваецца да сённяшняга часу. Вызначаецца яна тым, што на працягу стагоддзяў знаходзіліся, абгрунтоўваліся і абмяркоўваліся ўсё новыя адказы на фундаментальныя філасофскія пытанні. Тлумачыцца гэта часткова тым, што змяняліся патрэбы адпаведнага духа эпохі, а часткова — няспынным далейшым развіццём іншых навук. «Прагрэсу» у сэнсе канчатковага абвяржэння альбо абгрунтавання і доказу асобных меркаванняй і вучэнняў філасофія з пункту гледжання большасці філосафаў практычна не здзяйсняе:

"Філасофскае мышленне таксама не мае характару працэса развіцця. Мы безумоўна далей за Гіпакрата, але мы ледзьве далей чым Платон." - Карл Ясперс[1]

Антычная дыялектыка стала гістарычна першай формай дыялектыкі (Геракліт). Стройную сістэму навукова-філасофскіх ведаў стварылі Дэмакрыт, Сакрат, Эпікур, Платон, Арыстоцель.

Філосаф Альфрэд Норс Вайтхэд характэрызуе гісторыю еўрапейскай філасофіі пачынаючы з Арыстоцеля як амаль што выключнае «двукоссе да Платона».[2] Паколькі філасофскія ідэі і паняцці не састарваюцца з цягам часу, вывучэнне сваёй ўласнай гісторыі мае для філасофіі адметна большае значэнне чым для ўсіх астатніх навук — яе мінуўшчына адначасова заўсёды з’яўляецца і яе сучаснасцю.

Пазней у рэчышчы перыпатэтызму развівалі свае вучэнні прадстаўнікі сярэдневяковай арабскай філасофіі Кіндзі, Фарабі, Ібн Сіна, Ібн Рушд. Філасофія еўрапейскага сярэдневякоўя развівалася пераважна ў рэчышчы хрысціянскай культуры (патрыстыка, схаластыка, Фама Аквінскі, І. Дунс Скот, У. Окам). У эпоху Адраджэння адбыўся сінтэз хрысціянскай філасофіі з антычнай філасофскай традыцыяй (Г. Галілей, Мікалай Кузанскі, Дж. Бруна, М. дэ Мантэнь). Разнастайнасцю светапоглядных пазіцый і кірункаў адзначана філасофія новага часу і Асветніцтва (Ф. Бэкан, Т. Гобс, Р. Дэкарт, Б. Спіноза, Дж. Лок, Дж. Берклі, Д. Юм, Г. Лейбніц). Метады рацыянальнага пазнання як фактара разумнай арганізацыі грамадства паклалі ў аснову прадстаўнікі класічнай нямецкай філасофіі (І. Кант, І. Г. Фіхтэ, Ф. В. Шэлінг, Г. Гегель). Ідэалізм Гегеля і рэлігію крытыкаваў Л. Феербах, які паўплываў на фарміраванне філасофскіх поглядаў К. Маркса і Ф. Энгельса (гл. марксізм). У Расіі ў XVIII — пач. XX ст. развіваліся матэрыялістычная філасофія рэвалюцыйных дэмакратаў, філасофскія канцэпцыі славянафілаў і заходнікаў, рэлігійна-этычныя і гістарыясофскія погляды Ф. Дастаеўскага і Л. Талстога. Гэтая тэндэнцыя сінтэзавала філасофію ўсеадзінства У. Салаўёва, з якой бяруць пачатак вучэнні прадстаўнікоў рускай рэлігійнай філасофіі (С. Булгакаў, С. Франк, М. Лоскі, П. Фларэнскі, М. Бярдзяеў). Ідэя ўнутранаг адзінства чалавека і космасу пакладзена ў аснову філасофіі рускага касмізму (М. Фёдараў, У. Вярнадскі). У Заходняй Еўропе ў 1-й пал. XIX ст. пачаўся пераход ад класічных форм філасофіі да некласічных (вульгарны матэрыялізм, пазітывізм, неакантыянства, прагматызм, філасофія жыцця, махізм).

На ідэалістычную філасофію XX ст. паўплывалі фенаменалогія, філасофская антрапалогія. Важную ролю ў развіцці сучаснай фармальнай логікі і семіётыкі адыгралі прадстаўнікі неапазітывізму. Уплывовымі кірункамі філасофскай думкі сталі персаналізм, экзістэнцыялізм, неатамізм, філасофская герменеўтыка (Г. Гадамер, П. Рыкёр), структуралізм, крытычны рацыяналізм.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

  1. Карл Ясперс, Уводзіны ў філасофію (1950)
  2. Альфрэд Н. Вайтхэд, Працэс і рэальнасць (1929), С. 91

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Дубянецкі С., Марозаў В. Філасофія // БЭ ў 18 т. Т. 16. Мн., 2003.
  • Эрш Ж. Філасофскае задуменне: Гісторыя заходняе філасофіі / Пер. з фр. - Мн., 1996.

Таксама ў Сеціве[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Грамадазнаўства