Бачны бок Месяца

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Выгляд Месяца з Зямлі

Бачная бок Месяца — частка месяцавай паверхні, бачная з Зямлі.

Апісанне[правіць | правіць зыходнік]

З-за таго, што перыяд вярчэння вакол Зямлі і перыяд вярчэння вакол сваёй восі ў Месяца супадаюць, з Зямлі можна назіраць толькі адно паўшар'е Месяца. Прычынай гэтай сінхранізацыі лічаць прылівы, якія Зямля выклікае ў месяцавай кары[1]. Таксама ўплыў можа аказваць і нераўнамернае размеркаванне масы ў кары Месяца[2].

Лібрацыі[правіць | правіць зыходнік]

Месяцавыя либрации

Кручэнне Месяца вакол восі і вакол Зямлі супадаюць не зусім дакладна: вакол Зямлі Месяц звяртаецца з зменнай кутняй хуткасцю прычыны эксцэнтрысітэту месяцавай арбіты (другі закон Кеплера) — паблізу перигея рухаецца хутчэй, паблізу апагею павольней. Аднак кручэнне Месяца вакол уласнай восі раўнамерна. Гэта дазваляе ўбачыць з Зямлі заходні і ўсходні краю зваротнай боку Месяца. Гэта з'ява называецца аптычнай лібрацыяй па даўгаце. Ёсць і аптычная лібрацыя па шыраце: вось кручэння Месяца не дакладна перпендыкулярная плоскасці яе арбіты, таму раз у месяц з Зямлі відаць паўночны і (праз паўмесяца) паўднёвы край зваротнай боку. Сукупнасць гэтых з'яў дазваляе назіраць каля 59 % месячнай паверхні.

Таксама існуе фізічная лібрацыя, абумоўленая ваганнем спадарожніка вакол становішча раўнавагі ў сувязі са зрушэннем цэнтра цяжару ядра, а таксама ў сувязі з дзеяннем прыліўных сіл з боку Зямлі. Гэтая фізічная лібрацыя мае велічыню 0,02° па даўгаце з перыядам 1 год і 0,04° па шыраце з перыядам 6 гадоў.

Рэльеф і паверхня[правіць | правіць зыходнік]

Да 1959 года, калі ўпершыню быў сфатаграфаваны зваротны бок, бачны бок з'яўляўся адзіным прадметам вывучэння селенаграфіі. А з-за таго, што многія дэталі паверхні можна разглядзець няўзброеным вокам, складанне карт Месяца пачалося яшчэ ў старажытнасці. У XVII стагоддзі італьянскі астраном Джавані Рычолі прысвоіў узвышшам і ўпадзінам на Месяцы назвы, якія захаваліся да гэтага часу.

З Зямлі на Месяцы можна ўбачыць розныя селеналагічныя утварэнні — моры, кратары, горы і горныя ланцугі, разломы, расколіны.

«Марамі» на Месяцы з'яўляюцца цёмныя вобласці, якія з'яўляюцца адносна роўнымі ўчасткамі паверхні спадарожніка, пакрытымі застылай лавай, у супрацьлегласць светлым абласцях — «мацерыка», якія пакрытыя рэгалітам, пылам, камянямі. Моры падраздзяляюцца на ўласна моры, акіяны, азёры, залівы і балоты. На бачнай баку знаходзіцца значна больш мораў, чым на зваротнай (21 мора, адзін акіян і 16 азёр супраць 2 мораў і 3 азёр) і самі моры большага памеру. Магчыма з-за такой розніцы Месяц і звернуты да Зямлі адным бокам.

Месяцавыя кратары — сляды ад удараў метэарытаў аб паверхню спадарожніка Зямлі. Большасць кратэраў на звернутай да нас баку названа па імя славутых людзей у гісторыі навукі, такіх як Ціха Бразе, Капернік і Пталемей. У адрозненне ад адваротнага боку, на бачнай частцы кратары значна меншага памеру: кратар Баі — найбуйнейшы кратар бачнага паўшар'я (дыяметрам 287 км), значна меншы за кратары на нябачным з Зямлі боку, яны могуць перавышаць па памерах некаторыя месяцавыя моры, а ўдарны кратар Басейн Паўднёвы полюс — Эйткен, больш кратара Баі ў 25 разоў (ён размешчаны на паўднёвым месячным полюсе, і вялікая частка яго адносіцца да адваротнага боку). Колькасць кратараў на бачным баку Месяца менш, чым на зваротным, але ўсё роўна вельмі вялікая — 300 000 дыяметрам больш за кіламетр.

Мацерыкі Месяца перасякаюць горныя хрыбты. Яны размешчаны пераважна ўздоўж «узбярэжжаў» мораў. Месяцавыя горныя хрыбты называюцца па назвах зямных горных ланцугоў: Апеніны, Каўказ, Альпы, Алтай.

Паводле дадзеных, атрыманых са спадарожнікаў, абодва бакі Месяца маюць гравітацыйныя анамаліі, але калі на адваротным баку хаатычна раскіданыя як станоўчыя, так і адмоўныя анамаліі, то на бачнай частцы маюцца пераважна станоўчыя анамаліі гравітацыйнага поля, яны ствараюцца выхадамі шчыльных парод і выразна лакалізаваны ў прасторы[3].

Паводле некаторых даследаванняў, паверхня бачнага боку Месяца значна старэйшая за кару на зваротным баку, розніца ва ўзросце можа даходзіць да паўмільярды гадоў[4].

Становішча на зямным небе[правіць | правіць зыходнік]

З-за таго, што традыцыйныя тэлескопы паказвалі перавернуты малюнак, месяцавыя карты таксама стваралі перавернутымі. Пры гэтым усходнім называлі край месяцавага дыска, блізкі да кропкі ўзыходу Месяца на небе Зямлі (левы ў Паўночным паўшар'і, але на перавернутай карце — правы), а ў заходнім — край, блізкі да кропкі заходу Месяца (правы ў Паўночным паўшар'і, але на перавернутай карце — левы). У 1961 годзе Міжнародным Астранамічным Саюзам было прынятае пагадненне аб змене бакоў усход—захад з вышэйпаказанай сістэмы на аналагічную геаграфічнай (гл. Селенаграфічныя каардынаты). Такім чынам, у паўночных шыротах Зямлі ўсход бачнай боку (Мора Багацця) бачны справа, яе захад (Акіян Бур) — злева, поўнач — уверсе, поўдзень — унізе.

Дакладная арыентацыя Месяца на небе залежыць ад геаграфічнай шыраты зямнога назіральніка і ад узыходжання Месяца:

  • У Арктыцы Месяц бачная на небе яе паўночным полюсам дагары, г. зн. як на сучаснай карце;
  • У паўночных ўмераных шыротах (Еўропа, частка Азіі, Паўночная Амерыка...) Месяц паўстае паўночна-усходнім краем (Мора Крызісаў) дагары, бачная як на карце ў момант кульмінацыі, і садзіцца паўночна-заходнім краем (Мора Дажджоў) дагары;
  • У экватарыяльных шыротах Месяц паўстае усходнім краем (Мора Багацця) дагары, а садзіцца заходнім краем (Акіян Бур) дагары;
  • У паўднёвых ўмераных шыротах Месяц паўстае паўднёва-усходнім краем (Мора Нектара) дагары, бачная паўднёвым полюсам дагары ў момант кульмінацыі, і садзіцца паўночна-заходнім краем (Моры Вільготнасці) дагары;
  • У Антарктыцы Месяц бачны на небе яго паўднёвым полюсам дагары, г. зн. перавернуты адносна віду на сучаснай карце.

Фазы Месяца[правіць | правіць зыходнік]

Месяцавая паверхня рассейвае сонечнае святло, якое падае на яго. Змены абрысаў асветленай часткі паверхні Месяца на небе атрымалі назву месяцавых фаз. Пры арбітальным руху змяняецца ўзаемнае размяшчэнне Зямлі, Месяца і Сонца, і назіраны з Зямлі тэрмінатар перамяшчаецца па бачнай баку Месяца, што і выклікае змену яе выгляду.

Кароткачасовыя месяцавыя з'явы[правіць | правіць зыходнік]

На бачным баку Месяца са старажытных часоў назіраюць розныя непрацяглыя лакальныя анамаліі, не ўсе з якіх растлумачаны навукай на дадзены момант.

Зноскі

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]