Мікалай Капернік

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Мікалай Капернік
польск.: Mikolaj Kopernik
Nikolaus Kopernikus.jpg
Імя пры нараджэнні:

Mikołaj Kopernik

Род дзейнасці:

астраном

Дата нараджэння:

19 лютага 1473

Месца нараджэння:

Торунь

Дата смерці:

24 мая 1543

Месца смерці:

Фромбарк[d], Гміна Фромбарк, Braniewo County[d], Вармінска-Мазурскае ваяводства, Польшча

Аўтограф:

Nicolaus Copernicus signature (podpis Mikołaja Kopernika).svg

Commons-logo.svg Мікалай Капернік на Вікісховішчы

Мікалай Капернік (польск.: Mikołaj Kopernik; лац.: Nicolaus Copernicus) (19 лютага 1473, Торунь (Каралеўская Прусія, Польшча) — 24 мая 1543) — прускі вучоны польскага паходжання, астраном, стваральнік геліяцэнтрычнай сістэмы свету.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Раннія гады[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў Торуні у купецкай сям'і, рана пазбавіўся бацькоў. Торунь увайшоў у склад Польшчы усяго за некалькі гадоў да нараджэння Каперніка, да гэтага ж горад насіў імя Торн і быў часткай Прусіі, якая належала Тэўтонскаму Ордэну.

Торунь: дом, дзе нарадзіўся Капернік.

Пытанне пра этнічную прыналежнасць Каперніка дагэтуль застаецца прадметам дыскусіі. Маці яго была немкай, нацыянальнасць бацькі невыразная, аднак вядома, што ён быў выхадцам з Кракава. Тым самым, этнічна Капернік быў немцам ці напалову немцам, хоць сам ён, магчыма, лічыў сябе палякам (па тэрытарыяльна-палітычнай прыналежнасці). Пісаў ён на лацінскай і нямецкай, ніводнага дакумента на польскай мове, напісанага яго рукой, не выяўлена; пасля ранняй смерці бацькі ён выхоўваўся ў нямецкай сям'і маці і дзядзькі. Нікола Камнена Пападаполі пашырыў недаказаную — і, на думку сучасных гісторыкаў, ім жа самім выдуманую — гісторыю пра тое, што Капернік нібы запісаўся ў Падуанскім універсітэце палякам. Трэба адзначыць, што панятак нацыянальнасці ў тыя гады быў значна больш размыты, чым у нашы дні, і частка гісторыкаў прапануе лічыць Каперніка палякам і немцам адначасна[1][2].

У сям'і Каперніка, апроч Мікалая, былі яшчэ трое дзяцей: Андрэй, пасля канонік у Варміі, і дзве сёстры: Барбара і Кацярына. Барбара пайшла ў манастыр, а Кацярына выйшла замуж і нарадзіла пяцярых дзяцей, да якіх Мікалай Капернік быў вельмі прывязаны і клапаціўся пра іх да канца свайго жыцця.

Страціўшы 9-гадовым дзіцём бацьку і застаўшыся на апецы дзядзькі па маці, каноніка Лукаша Ватцэнродэ[3], Капернік у 1491 годзе паступіў у Кракаўскі ўніверсітэт, дзе з аднолькавай стараннасцю вывучаў матэматыку, медыцыну і багаслоўе, але асабліва яго прыцягвала астраномія.

Бюст Каперніка ў Кракаве.

Па сканчэнні ўніверсітэта (1494) Капернік не атрымаў ніякага навуковага звання, і сямейны савет вырашыў, што яму мае быць духоўная кар'ера. Важкім довадам у карысць такога выбару было тое, што дзядзька-апякун якраз быў у сане біскупа.

Для працягу адукацыі Капернік з'ехаў у Італію (1497) і паступіў у Балонскі ўніверсітэт. Апроч багаслоўя, права і старажытных моў, ён меў там магчымасць займацца і астраноміяй. Цікавата адзначыць, што адным з прафесараў у Балонні быў тады Сцыпіён дэль Фера, з адкрыццяў якога пачалося адраджэнне еўрапейскай матэматыкі. Тымчасам, дзякуючы старанням дзядзькі, у Польшчы Каперніка завочна абралі канонікам у епархіі Варміі.

У 1500 годзе Капернік пакінуў універсітэт, ізноў не атрымаўшы ніякага дыплома ці звання, і з'ехаў у Рым. Ва ўспамінах Рэтыка гаворыцца, што Капернік выкладаў у рымскім універсітэце шэраг дысцыплін, улучаючы астраномію, аднак іншыя біёграфы паддаюць гэты факт сумневу[4]. Потым, пасля кароткачасовага знаходжання на радзіме, з'ехаў у Падуанскі ўніверсітэт і працягнуў вывучэнне медыцыны.

У 1503 годзе Капернік, нарэшце, завяршыў сваю адукацыю, здаў у Ферары экзамены, атрымаў дыплом і навуковую ступень доктара кананічнага права. Ён не спяшаўся вяртацца і, з дазволу дзядзькі-біскупа, наступныя тры гады займаўся медыцынай у Падуі.

У 1506 годзе Капернік атрымаў вестку, магчыма, надуманую, пра хваробу дзядзькі. Ён пакінуў Італію і вярнуўся на радзіму. Наступныя 6 гадоў ён правёў у біскупскім замку Гейлсберг, займаючыся астранамічнымі назіраннямі і выкладаннем у Кракаве. Адначасна з'яўляўся лекарам, сакратаром і даверанай асобай дзядзькі Лукаша.

Станаўленне[правіць | правіць зыходнік]

Вежа Каперніка ў Фромбарку.

У 1512 годзе памёр дзядзька-біскуп. Капернік пераехаў у Фромбарк, маленькае мястэчка на беразе Віслінскага заліва, дзе ён увесь гэты час лічыўся канонікам, і прыступіў да сваіх духоўных абавязкаў. Навуковыя даследаванні ён, аднак, не кінуў. Паўночна-заходняя вежа крэпасці стала абсерваторыяй.

Ужо ў 1500-я гады задума новай астранамічнай сістэмы склалася ў яго цалкам ясна[5].

Ён пачаў пісаць кнігу з апісаннем новай мадэлі свету, абмяркоўваючы свае ідэі з сябрамі, сярод якіх нямала яго аднадумцаў (прыкладам, Тыдэман Гізе, біскуп Кульскі). У гэтыя гады (прыкладна 1503—1512) Капернік шырыў сярод сяброў рукапісны канспект сваёй тэорыі: Commentariolus, ці «Малы каментарый пра гіпотэзы, што адносяцца да нябесных рухаў»), а яго вучань Рэтык апублікаваў ясны выклад геліяцэнтрычнай сістэмы ў 1539 годзе. Відаць, чуткі пра новую тэорыю шырока разышліся ўжо ў 1520-х гадах. Праца над галоўнай працай — «Пра кручэнне нябесных сфер» — працягвалася амаль 40 гадоў, Капернік увесь час уносіў у яе ўдакладненні, рыхтаваў новыя астранамічныя разліковыя табліцы.

Чуткі пра новага выбітнага астранома шырыліся ў Еўропе. Існуе версія, не пацверджаная дакументальна, што папа Леў X запрасіў Каперніка ўзяць удзел у падрыхтоўцы каляндарнай рэформы (1514, рэалізавана толькі ў 1582 годзе), але ён ветліва адмовіўся[6].

Калі было трэба, Капернік прысвячаў свае сілы і практычным працам: па яго праекце ў Польшчы была ўведзена новая манетная сістэма, а ў горадзе Фромбарку ён пабудаваў гідраўлічную машыну, што забяспечвала вадой усе дамы. Асабіста, як лекар, займаўся змаганнем з эпідэміяй чумы 1519 года. У час польска-тэўтонскай вайны (15191521) арганізаваў паспяховую абарону біскупства ад тэўтонаў. Па сканчэнню канфлікту Капернік браў удзел у мірных перамовах (1525), якія завяршыліся стварэннем на ордэнскіх землях першай пратэстанцкай дзяржавы — герцагства Прусія, васала польскай кароны.

Апошнія гады жыцця[правіць | правіць зыходнік]

А. Лесер. Смерць Каперніка.

У 1531 годзе 58-гадовы Капернік выдаліўся ад спраў і засяродзіўся на завяршэнні сваёй кнігі. Адначасна ён займаўся медычнай практыкай (бязвыплатна). Дакладны Рэтык увесь час клапатаў пра хуткае выданне працы Каперніка, але яно прасоўвалася павольна. У 1542 годзе стан навукоўца значна пагоршыўся, наступіў параліч правай паловы цела.

Капернік сканаў 24 мая 1543 года ва ўзросце 70 гадоў ад інсульта. Некаторыя біёграфы (прыкладам, Тыдэман Гізе[7]) сцвярджаюць, што аўтар незадоўга да смерці паспеў убачыць сваю працу надрукаваным. Але іншыя даводзяць[8], што гэта было немагчыма, бо апошнія месяцы жыцця Капернік знаходзіўся ў цяжкай коме.

Кніга Каперніка засталася як выбітны помнік чалавечай думкі.

Магіла[правіць | правіць зыходнік]

Месцазнаходжанне магілы Каперніка вельмі працяглы час заставаўся невядомым, аднак падчас раскопаў у кафедральным саборы Фромбарка ў 2005 годзе былі выяўлены чэрап і косткі ног. Параўнальны ДНК-аналіз гэтых рэшткаў і двух валасоў Каперніка[9], выяўленых у адной з кніг, якія належалі яму, пацвердзіў, што знойдзены рэшткі менавіта Каперніка.[10][11][12]. 20 мая 2010 года пачалася цырымонія перапахавання рэшткаў Мікалая Каперніка. 21 мая труна была дастаўленая ў кафедральны сабор горада Фромбарк, дзе Капернік зрабіў свае найболей важныя адкрыцці. Па шляху ў Фромбарк труна прайшла праз некалькі гарадоў Вармінска-Мазурскага ваяводстваДобрэ-Мяста, Лідзбарк-Варміньски, Арната, Пененжна і Бранева, з якімі Капернік быў злучаны падчас сваёй дзейнасці. 22 мая 2010 года рэшткі вялікага навукоўца былі пахаваны ў кафедральным саборы Фромбарка. Урачыстую цырымонію правёў прымас Польшчы, архібіскуп Гнезненскі Юзаф Кавальчык. Пахаванне рэшткаў таксама было прымеркавана да святкавання 750-годдзя горада

Навуковая дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Геліяцэнтрычная сістэма Каперніка[правіць | правіць зыходнік]

Разважаючы пра Пталемеевай сістэме свету, Капернік паражаўся яе складанасці і штучнасці і, вывучаючы складанні старажытных філосафаў, асабліва Нікіты Сіракузскага і Філалая, ён прыйшоў да высновы, што не Зямля, а Сонца павінна быць нерухомым цэнтрам Сусвету. Выходзячы з гэтага дапушчэння, Капернік вельмі проста вытлумачыў усю ўяўную заблытанасць рухаў планет, але, не ведаючы яшчэ праўдзівых шляхоў планет і лічачы іх акружнасцямі, ён быў змушаны захаваць эпіцыклы і дэферэнты старажытных для тлумачэння нераўнамернасці рухаў.

Ствараючы сваю геліяцэнтрычную сістэму, Капернік абапіраўся на матэматычны і кінематычны апарат тэорыі Пталямея, на атрыманыя апошнім пэўныя геаметрычныя і лікавыя заканамернасці. Так, у мадэлі Пталямея ўсе планеты падначальваліся агульнаму (хоць і незразумеламу ў рамках геацэнтрызму) закону: радыус-вектар кожнай планеты ў эпіцыкле заўсёды супадаў з радыус-вектарам ЗямляСонца, а рух па эпіцыкле для верхніх планет (Марс, Юпітэр, Сатурн) і па дэферэнце для ніжніх (Меркурый, Венера) адбывалася з адзіным для ўсіх планет гадавым перыядам. У мадэлі Каперніка дадзены закон атрымаў простае і лагічнае тлумачэнне[13].

Галоўнае і амаль адзінае складанне Каперніка, плён больш за 40-летняй яго працы, — «Пра кручэнне нябесных сфер» (лац.: De revolutionibus orbium coelestium). Складанне выдадзена ў Нюрнбергу ў 1543 годзе; яно друкавалася пад назіраннем лепшага вучня Каперніка, Рэтыка.

У прадмове да кнігі Капернік піша:

Прымаючы ў меркаванне, якой недарэчнасцю павінна здацца гэта навука, я доўга не вырашаўся надрукаваць маю кнігу і думаў, не лепш ці будзе паўтарыць дзеі піфагарэйцаў і іншых, якія перадавалі сваю навуку толькі сябрам, шырачы яе толькі шляхам падання.

Нюрнбергскі тэолаг Андрэас Азіяндэр, якому Рэтык даручыў друкаванне кнігі Каперніка, з асцярожнасці забяспечыў яе ананімнай прадмовай, у якім абвясціў новую мадэль умоўным матэматычным прыёмам, прыдуманым для скарачэння вылічэнняў. Адзін час гэта прадмова прыпісвалася самаму Каперніку, хоць той у адказ на просьбу Азіяндэра зрабіць падобную абмоўку наважна адмовіўся. Услед за прадмовай вынікаюць хвалебны ліст кардынала Шонберга і прысвячэнне тату Паўлу III.

Па структуры галоўная праца Каперніка амаль паўтарае «Альмагест» у трохі скарочаным выглядзе (6 кніг замест 13). У першай кнізе (часткі) гаворыцца пра шаравістасць свету і Зямлі, а замест палажэння пра нерухомасць Землі змешчана іншая аксіёма: Зямля і іншыя планеты круцяцца вакол восі і звяртаюцца вакол Сонца. Гэта канцэпцыя падрабязна аргументуецца, а «думка старажытных» пераканаўча аспрэчваецца. З геліяцэнтрычных пазіцый ён без працы тлумачыць зваротны рух планет.

Капернік надаваў Зямлі тры кручэнні: першае — кручэнне Землі вакол сваёй восі з вуглавой хуткасцю ω; другое (з хуткасцю ω′) — вакол восі свету, якая перпендыкулярная плоскасці зямной арбіты і праходзіць праз яе цэнтр; трэцяе (з процілегла скіраванай хуткасцю ω′′) — вакол восі, паралельнай восі свету і праходзілай праз цэнтр Землі. Два апошнія кручэнні ўтвараюць (пры дакладным супадзенні ω′ і ω′′ па велічыні) пары кручэнняў, эквівалентную паступальнаму руху Зямлі вакол Сонца па кругавой арбіце[14].

У другой частцы працы Каперніка даюцца звесткі па сферычнай трыганаметрыі і правілы вылічэння бачных палажэнняў зорак, планет і Сонца на купале неба.

У трэцяй гаворыцца пра гадавы рух Зямлі і пра так званую прэцэсію раўнадзенстваў, якая кароціць трапічны год (ад раўнадзенства да раўнадзенства) у параўнанні з сідэрычным (вяртанне да таго ж палажэння адносна нерухомых зорак) і прыводзіць да перасоўвання лініі скрыжавання экватара з экліптыкай, што змяняе экліптычную даўгату зоркі на адзін градус у стагоддзе. Гэту прэцэсію тэорыя Пталямея ў прынцыпе не магла вытлумачыць[15]. Капернік жа даў дадзенай з'яве вытанчанае кінематычнае тлумачэнне (паказаўшы сябе вельмі спрактыкаваным механікам): ён выказаў здагадку, што вуглавяя хуткасць ω′′ не ў дакладнасці роўная ω′, а крыху ад яе адрозніваецца; рознасць гэтых вуглавых хуткасцей і выяўляецца ў прэцэсіі раўнадзенстваў[14].

У чацвёртай частцы гаварылася пра Месяц, у пятай — пра планеты зусім, а ў шостай — пра прычыны змены шырот планет. У кнізе таксама ўтрымваліся зорны каталог, ацэнка памераў Сонца і Месяца, адлегласці да іх і да планет (блізкія да праўдзівых), тэорыя зацьменняў. Трэба адмыслова адзначыць, што сістэма Каперніка (у адрозненне ад сістэмы Пталямея) давала магчымасць вызначыць адносіны радыусаў планетных арбіт. Гэты факт, а таксама і то, што ў апісанні руху планет выкідваўся першы і самы важны эпіцыкл, рабіла сістэму Каперніка прасцейшай і больш зручнай, чым пталямееўская

Ян Матэйка. Астраном Капернік або размова з Богам (1872)

Насуперак устоянай думцы, сама кніга Каперніка «De Revolutionibus Orbium Coelestium» была фармальна забаронена інквізіцыяй толькі на 4 гады, аднак падпала пад цэнзуру. У 1616 годзе яна была занесена ў рымскі індэкс забароненых кніг з пазнакай «да выпраўлення». Патрабаваныя цэнзурныя папраўкі, якія трэба было ўнесці ўладальнікам кнігі для магчымасці далейшага выкарыстання, былі абнародаваны ў 1620 годзе. Гэтыя выпраўленні галоўным чынам дакраналіся цверджанняў, з якіх вынікала, што геліяцэнтрызм з'яўляецца не проста матэматычнай мадэллю, але адлюстраваннем рэальнасці. Захавалася мноства асобнікаў першага (Нюрнберг, 1543), другога (Базель, 1566) і трэцяга (Амстэрдам, 1617) выданняў, што належалі, у прыватнасці, вядомым астраномам і іншым гістарычным асобам, у якіх уладальнікі выканалі наказу цэнзуры з рознай ступенню лаяльнасці: ад поўнага затушоўвання патрабаваных фрагментаў Каперніка і надпісання рэкамендаванага тэксту, да поўнага ігнаравання наказаў. Каля 2/3 захаваных копій з Італіі былі выпраўлены іх уладальнікамі, тым часам як пераважная большасць копій з іншых краін не кіраваліся. Іспанскі індэкс забароненых кніг дазваляў кнігу. Цікава, што асобнікі другога і трэцяга выдання прывезлі ў Кітай езуіцкія місіянеры ў 1618 годзе падчас фармальнага дзеяння забароны. Кніга была вынята з рымскага Індэкса забароненых кніг у 1835 годзе[16].

Іншыя дасягненні ў астраноміі[правіць | правіць зыходнік]

Капернік адзін з першых выказаў думку пра сусветнае прыцягненне. У яго кнізе (частка I, раздзел IX) гаворыцца:

Я думаю, што цяжар ёсць не што іншае, як некаторае імкненне, якім боскі Дойлід надарыў часціцы матэрыі, каб яны злучаліся ў форме шара. Гэтай уласцівасцю, напэўна, валодаюць Сонца, Месяц і планеты; яму гэтыя свяцілы абавязаны сваёй шаравістай формай.

Насуперак пашыранай думцы, Капернік не прадказваў, што Венера і Меркурый маюць фазы, падобныя месяцовым[17].

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Капернік звярнуў увагу на заканамернасць, вядомую як Закон Каперніка — Грэшэма (незалежна выяўлены таксама англійскім банкірам Томасам Грэшэмам). Згодна гэтаму прынцыпу, больш устойлівыя па сваім курсе грошы (прыкладам, залатыя) будуць выцясняцца са звароту, бо людзі будуць запасіць у іх зберажэнні, а ў рэальным звароце будуць браць удзел «горшыя» (прыкладам, медзяныя) грошы. Варта заўважыць, што такі эфект назіраецца толькі ў тым выпадку, калі дзяржава ўсталявала фіксаваны курс памену золата да медзі (ці срэбру). Ва ўмовах сапраўды свабоднага памену золата на медзь (срэбра) і назад ніякія грошы не з'яўляюцца «добрымі» ці «дрэннымі» і з прычыны гэтага не выцясняюцца з рынку адны іншымі.

Спіс твораў[правіць | правіць зыходнік]

Аўтар прац:

  • N.C. Meditata XV. Augusti anno domini MDXVII., 1517,
  • Tractatus de monetis, 1519,
  • Monetae cudendae ratio, 1528,
  • De Revolutionibus Orbium Coelestium — Нюрнберг, Германія: 1543 г.

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

У Ягелонскім універсітэце захоўваецца карціна Яна Матэйкі «Астраном Капернік, або размова з Богам».

У яго гонар усталявана шмат помнікаў у Польшчы і Еўропе. Сярод іх помнік, на якім высечаны словы: «Solis stator. Terra motor» («Які спыніў Сонца. Які рушыў Зямлю»). Імя Мікалая Каперніка носіць Торуньскі ўніверсітэт.

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Davies, Norman (2005). God's playground. A History of Poland in Two Volumes. II. Oxford University Press. p. 20. ISBN 0199253404. 
  2. Miłosz, Czesław (1983). The history of Polish literature (2 ed.). University of California Press. p. 37. ISBN 0520044770. 
  3. Энгельгардт М. А. Николай Коперник. Глава 3.
  4. Баев К. Л. Коперник, 1935, с. 27.
  5. Энгельгардт М. А. Николай Коперник. Глава 4.
  6. Коперник. О вращениях небесных сфер, 1964, с. 553.
  7. Гл. Человек, который сдвинул Землю.
  8. Энгельгардт М. А. Николай Коперник. Глава 6.
  9. В Польше перезахоронены останки Коперника
  10. ВЗГЛЯД / Найдена могила Коперника
  11. MEMBRANA: Обнаружена могила Николая Коперника
  12. Коперник смотрел на мир голубыми глазами
  13. Еремеева, 1986, с. 267
  14. 14,0 14,1 Веселовский, 1974, с. 79—80
  15. Веселовский, 1974, с. 77—78
  16. O. Gingerich. The book nobody read. Chasing the Revolutionibus of Nicolaus Copernicus. Penguin books, 2004
  17. Edward Rosen Глава 10. // Copernicus and His Successors — Continuum, 1995. — С. 81—97. — ISBN 185285071X, 9781852850715.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Фотагалерэя[правіць | правіць зыходнік]