Буква Зю

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Буква Зю — рускі фразеалагізм, які азначае дзіўную, ненатуральную, скручаную форму прадмета. Фразеалагізм адносна малады, сэнс эвалюцыянуе у працэсе ўжытку.

Паходжанне фразеалагізма[правіць | правіць зыходнік]

Гіпотэзу паходжання словазлучэння выказаў к. ф. н. А. В. Зяленін[1], які лічыць крыніцай фразеалагізма фільм пра Зора, адмысловым знакам якога была літара Z. Паводле Зяленіна, словазлучэнне распаўсюдзілася ў 1970—1980-я гады сярод студэнцкай моладзі, сваё новае імя літара Z атрымала праз замену ў найменні англійскай літары «Зэд» апошніх двух гукаў гукам «ю». Зяленін лічыць, што замена адбылася пад уплывам грэчаскіх літар мю и ню, чыя фанетычная форма, на яго думку, дзівіла студэнтаў.

Тым часам, фанетычнае спалучэнне «зю» даволі незвычайнае да рускай мовы. Так Л. В. Успенскі[2] дае для склада «зю» прыкладамі толькі «зюзя» і «назюзиться».

Эвалюцыя фразеалагізма[правіць | правіць зыходнік]

Зяленін лічыць, што першапачаткова, у 1980-я гады словазлучэнне «буква зю», азначала дзіўнае, скрыўленае палажэнне чалавечага цела, было распаўсюджана сярод аўтамабілістаў, які праводзілі шмат часу за рамонтам машын.[3] Затым, у канцы 1980-х гадоў фразеалагізм трапіў у лецішчавы лексікон з сэнсам працяглай працы сагнуўшыся.[4] Ужытак, ужо без сувязі з лецішчам або аўтамабілям, пашыраўся не толькі ў прастамоўі, але і ў перыядычным друку, і ў мастацкай літаратуры.

«Старпом почему-то изгибается буквой зю и распрямляться не хочет»

М. Веллер. Легенда о морском параде

Ходам эвалюцыі фразеалагізм аддаліўся ад зыходнага сэнсу «падобны формай да літары Z» і пачаў азначаць скрыўленасць наогул. Цяпер словазлучэнне ўжываецца адносна кожнага аб'екта, які мае скрыўленую, дзіўную форму [5].

У сярэдзіне 1990-х гадоў фразеалагізм з'явіўся ў публіцыстыцы, спарадзіўшы семантычныя пераўтварэнні. Зяленін дае наступныя прыклады:

«Машина по-прежнему стоит во дворе буквой зю»

— Молодежь Эстонии. 2004. 21 января

«Некий красавец на моторке выписывал на воде букву зю»

— Туризм и отдых. Минск. 2002. № 12

«Не все в этой стране ставит человека буквой зю»

— Белорусская газета. 2000. № 14

Словазлучэнне атрымала больш абстрактнае значэнне «кожны прадмет скрыўленай формы»[6].

Распаўсюджанне фразеалагізма[правіць | правіць зыходнік]

З-за няпэўнасці значэння, фразеалагізм мае вялікія магчымасці моўнай трансфармацыі. Паводле меркавання А. В. Зяленіна, у бліжэйшы час ён з'явіцца ў фразеалагічных і тлумачальных слоўніках.

Фразеалагізм распаўсюджаны толькі ў рускай гаворцы метраполіі і, у меншай ступені, краін колішняга СССР[7]. Фразеалагізм «(зігнутий) як буква зю» зацікавіў харкаўскага філолага Н. Ф. Уманцаву[8]. Сярод рускамоўных у краінах далёкага замежжа фразеалагізм не прыжыўся. Паводле меркавання А. В. Зяленіна, гэта звязана з уплывам на тых рускамоўных лацінскага алфавіта, што змяншае магчымасць іншага, іранічнага погляду на літару Z.

Іншыя значэнні фразеалагізма[правіць | правіць зыходнік]

Частка значэнняў словазлучэння «буква зю» звязана з пераносам асноўнай сэнсавай нагрузкі з «зю» на «букву». Зяленін ахарактарызаваў гэты працэс як актуалізацыю першага, намінатыўнага, элемента словазлучэння[1]. «Буква зю» цяпер можа мець на ўвазе неразборлівы почырк, загадкавы знак або проста каракулі.[9]

Прыкладам, ёсць папулярная камп'ютарная праграма Буква Зю (Letter Zu) для транслітарацыі лацінскіх літар і іх камбінацый ў рускія літары[10].

У гэтым значэнні фразеалагізм, паводле назіранняў Зяленіна, стаў спараджаць другасныя, вытворныя ад звыклых «ад А да Я» або «ад Альфы да Амегі».[11]

У выданні «Большой словарь русских поговорок» Макіенка і Нікіцінай даецца яшчэ адно значэнне фразеалагізма — школьны жарганізм, жартоўная мянушка настаўніка матэматыкі[12]. Там жа даецца і сугучны малады жарганізм «корявый зю» — дзіўнавата апрануты чалавек[13].

Зюганаў і «буква зю»[правіць | правіць зыходнік]

Signature of Gennady Zyuganov.svg

Першы склад прозвішча Г. А. Зюганава актыўна выкарыстоўваецца ў яго мянушках[14][15].

У 1999 годзе Д. Быкаў у артыкуле пра палітычную кар'еру Г. А. Зюганава, пад назвай «Буква „Зю“», заўважае і тое, што прозвішча апошняга выклікае асацыяцыі з літарай «зю», вядомай позай хворага на радыкуліт[16].

На 65-гадовы юбілей Г. Зюганова яму, між іншага, супрацоўнікі прафсаюзаў падарылі апісанне «34-й літары Рускага алфавіту — літары ЗЮ» (гл. малюнак)[17].

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 к. ф. н. А. В. Зеленин «Буква зю» // ”Русская речь”. — 2005. — В. 1. — С. 79-83.
  2. Л. В. Успенский. По закону буквы у бібліятэцы Максіма Машкова, «Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю» стр. 129
  3. Прыкладам ён дае цытату:
    «Вы ползете под грязное брюхо машины… ползая на карачках и изгибаясь буквой зю»

    — Автопилот. 1995. № 19

  4. Прыкладам ён дае цытату:
    «… стоишь с утра до вечера непонятной буквой зю»

    — Лица. 2002. № 6

  5. Прыкладам ён дае цытату:
    «Какие упражнения надо делать первоклассникам, чтобы их спинки не стали похожи на букву зю»
  6. Прыкладам ён дае цытату:
    «Архитектор о стиле не думает… тут мы буквой зю изогнулись»
  7. Прыкладам ён дае цытату:
    «Обозначьте эту позу хоть буквой „зю“, хоть чисто по-белорусски „на кукірышках“, но она абсолютно далека от нормальной»
  8. Н. Ф. Уманцева З антропогностичної компаративної фразеології села Циркуни на Харківщині (укр.)  // Вісник Харківського національного університету імені В. Н. Каразіна. — Харьков: 2009. — В. 57. — № 854. — С. 182.
  9. Прыкладам ён дае цытату:
    «Многие граждане вместо собственных данных ставят размашистую букву зю (дескать, кому надо, тот знает, кто я и где меня искать)»

    — Губернiя. -- Петрозаводск. 1998. № 47

  10. Михаил Федотов LetterZu 0.8 // Компьютерная газета. — Минск: ИД «Нестор», 2006.
  11. Прыкладам ён дае цытату:
    «1700 школьников в 65 классах до буквы зю»
  12. Словари и энциклопедии на Академике, Большой словарь русских поговорок. — М: Олма Медиа Групп. В. М. Мокиенко, Т. Г. Никитина. 2007.
  13. Словари и энциклопедии на Академике, Большой словарь русских поговорок. — М: Олма Медиа Групп. В. М. Мокиенко, Т. Г. Никитина. 2007.
  14. Фельде О. В. Лик постсоветской России в зеркале прозвищ // Вестник ТГПУ. — 2010. — В. 6 (96).
  15. Е. С. Чинарова Тактика манипулятивного воздействия на адресата в политическом дискурсе // Вестник Челябинского государственного университета. Филология. Искусствоведение. — 2009. — В. 39. — № 43 (181). — С. 150–152.
  16. Быков Д. Буква «зю» // Журнал «Карьера». — 1999. — № 9.
  17. Евгений Рожков. Зюганову подарили бочку мёда и букву «зю» , Телеканал «Россия»Вести») (2009-06-27). Праверана 4 студзеня 2012.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]