Крыцкая дзяржава

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Крыцкая дзяржава
Κρητική Πολιτείά

Дзяржава ў складзе Асманскай імперыі
Ottoman flag.svg
1898 — 1913


Hellenic Kingdom Flag 1935.svg
Coat of arms of the Cretan State.svg


Герб
Crete-Johnston-1861.png
Сталіца Ханья
Мова(ы) грэчаская
Рэлігія сунізм, грэчаскае праваслаўе
Плошча 8336 км²

Крыцкая дзяржава (грэч.: Κρητική Πολιτεία, Крыцкая Палітыя) была заснавана ў 1898 годзе, пасля ўмяшальніцтва Вялікіх дзяржаў у падзеі на востраве Крыт. У 1897 годзе паўстанне на крыце стала падставай Грэка-Турэцкай вайны і ўмяшальніцтва Вялікабрытаніі, Францыі, Італіі і Расіі на той падставе, што Асманская Імперыя ўжо не магла кантраляваць сітуацыю на Крыце. У 1908 годзе остраў дэ-факта стаў часткай Грэчаскага каралеўства, фармальнае далучэнне адбылось у 1913 годзе.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Перадумовы[правіць | правіць зыходнік]

Пасля Турэцка-венецыянскай вайны, 1645—1669 востравам Крыт валодала Асманская імперыя. На востраве жыло ў асноўным грэкамоўнае насельніцтва, большасць з якога спавядала хрысціянства. Падчас і пасля Грэчаскай вайны за незалежнасць хрысціянскае насельніцтва вострава некалькі разоў паўставала супраць асманскага прыгнёту, з мэтай далучыцца да Грэцыі. Усе паўстані былі жорстка падаўлены, але пад ціскам еўрапейскіх дзяржаў асманскі ўрад быў вымушаны саступіць. У 1878 годзе быў заключаны Халепскі пакт, згодна з якім на востраве стваралась аўтаномная дзяржава пад пратэктаратам Асманскай імперыі. Туркі парушылі умовы пагаднення ў 1889 годзе.

У выніку скасавання пакта ўзмацнілась напруга на востраве, што прывяло да чарговага паўстання у 1895 годзе, якое значна пашырылась у 1896—1897 гадах і распаўсюдзілась на большую частку вострава (гл. Крыцкае паўстанне 1897—1898 гадоў. Нацыяналістычныя тайныя таварыствы і трэдэнтысцкае грамадская думка вымусілі грэчаскі ўрад адправіць на востраў невялікі экспедыцыйны корпус, справакаваўшы вайну з Асманскай імперыяй. Хаця большая частка Крыта апынулася пад кантролям паўстанцаў, непадрыхтаваная грэчаская армія адышла з Фесаліі, якую занялі туркі. Вайна скончылась дзякуючы ўмяшальніцтву Вялікіх дзяржаў, якія вымусілі грэчаскі кантынгент і асманскую армію адбыць з Крыта. Згодна з Канстанцінопалскім дагаворам Асманскі ўрад паабяцаў выконваць прытрымліванне Халепскага пакта.

Заснаванне Крыцкай дзяржавы[правіць | правіць зыходнік]

Да сакавіка 1897 года Вялікія дзяржавы сфармавалі на востраве часовы ўрад, які складаўся ў чатырох адміралаў і кіраваў да прыбыцця на востраў грэчаскага прынца Георга, абранага ў якасці першага Вярхоўнага камісара (грэч.: Ύπατος Αρμοστής). Аўтаномія Крыта была створана 9 снежня 1898 года. Турэцкія войскі пакінулі востраў у 1898 годзе, але на Крыце застаўся міжнародны ваенны гарнізон.

Колькасць міжнародных сіл на Крыце[правіць | правіць зыходнік]

Першапачаткова ў 1897 годзе, на Крыце было размешчана 2875 іншаземных міратворцаў: 200 англічанаў, 710 французаў, 300 рускіх, 1015 італьянцаў, 600 аўстрыйцаў, 10 немцаў, 40 чарнагорцаў[1]. Міжнародныя сіды да пачатку 1907 года налічвалі: англічанаў — 817, французаў — 750, рускіх — 960, італьянцаў — 327 чалавек[1]. У студзені 1908 года налічвалась больш за 1750 міратворцаў: 500 англічанаў, 500 французаў, 500 рускіх, 250 італьянцаў[1].

Унутраныя канфлікты[правіць | правіць зыходнік]

13 снежня 1898 года Георг Грэчаскі на наступныя тры гады заняў пасаду Вярхоўнага камісара. 27 красавіка 1899 года быў сфарміраваны ўрад, у якім Элефтэрыяс Венізелас заняў пасаду міністра юстыцыі. Да 1900 паміж Венізеласам і прынцам узніклі рознагалоссі ў пытаннях унутнанай палітыкі. Венізелас сышоў у адстаўку ў пачатку 1901 года, і напрацягу наступных трох гадоў ён і яго прыхільнікі вялі жорсткую палітычную барацьбу з фракцыяй прынца, што прывяло да палітычнага і адміністрацыйнага крызіса на востраве.

У сакавіку 1905 года Венізелас і яго прыхільнікі сабраліся ў вёсцы Тэрысас каля Ханьі, сфарміравалі Рэвалюцыйны сход, запатрабавалі палітычных рэформаў і аб'явілі «палітычны саюз Крыта з Грэцыяй у якасці адной вольнай прававой дзяржавы». Маніфесты былі дастаўлены ў консульствы Вялікіх дзяржаў. Так пачалось паўстанне супраць прынца Георга. Крыцкая жандармерыя засталась вернай прынцу, але шматлікія дэпутаты далучылісь да паўстання, і, нягледзячы на заяўленні Вялікіх дзяржаў, міжнародныя ўзброеныя сілы спачатку не пачыналі ніякіх дзеянняў супраць паўстанцаў.

Актывізацыя дзеянняў паўстанцаў, іх адмова здаць зброю, згодна з меркаваннем начальніка расійскага атрада на Крыце К. Урбановіча, былі звязаны з іх «цвёрдым перакананнем, што ўсе дзеянні міжнародных войскаў супраць іх будуць мець толькі дэманстратыўны характар». У чэрвені 1905 г. па паўстанцам быў адкрыты агонь з расійскай кананерскай лодкі «Храбры», якая падтрымала расійскія войскі, наіраваныя ў вёску Платанія, былі ахвяры з боку паўстанцаў. Пасля гэтага пачасціліся выпадкі нападаў паўстанцаў на расійскі атрад[2]. Дзеянні расійскіх войскаў супраць паўстанцаў выклікалі абурэнне нетолькі на Крыце, але і ў Расіі. Большасць французскіх афіцэраў, як паведамляў расійскі генеральны консул А. Н. Бранеўскі, «адносілісь з відавочнай сімпатыяй да паўстання і выказвалі недавер вярхоўнаму камісару». Італьянскія войскі таксама не хавалі сваіх сімпатый да паўстанцаў і не пераследавалі іх, у сувязі з чым у італьянскі сектар увайшлі расійскія і брытанскія войскі. Мікалай II на тэлеграме консула Бранеўскага напісаў пра італьянцаў: «Вось народ, самі нічога не робяць, а іншым шкодзяць!»[3]

15 жніўня парламент Крыта прагаласаваў за прапановы Венізеласа, і Вялікія дзяржавы сталі пасрэднікамі ў перамовах, згодна з якімі прынц Георг сыдзе ў адстаўку і будзе створана новая канстытуцыя.

У 1906 годзе былі праведзены выбары: партыі, што падтрымлівалі прынца, набралі 38 127 галасоў, а партыі, якія падтрымлівалі е, — 33 279 галасоў, але ў верасні 1906 года прынц Георг быў заменены былым прэм'ер-міністрам Грэцыі Александрасам Заімісам і пакінуў востраў. На змену італьянскім афіцэрам і жандармерыі прышлі грэчаскія, пачаўся вывад з Крыта замежных войск, у выніку чаго востраў дэ-факта апынуўся пад грэчаскім кантролем. Вывад міжнародных войск ажыццяўляўся паэтапна, са студзеня 1908-га па чэрвень 1909 года[3].

Аб'яднанне з Грэцыяй[правіць | правіць зыходнік]

У 1908 годзе, скарыстаўшыся ўнутраннымі хваляваннямі ў Турцыі, а таксама набліжэннем заканчэння тэрміна кіраўніцтва Заіміса, крыцкія дэпутаты ў аднабаковым парадке абвясцілі аб стварэнні саюза з Грэцыяй, але гэты акт не быў прызнаны Грэцыяй да кастрычніка 1912 года, а на міжнародным узроўні да 1913 года, аж да Балканскіх войн.

Згодна з Лонданскі дагаворам султан Мехмед V адмовіўся ад афіцыйных правоў на востраў. К снежню грэчаскі флаг быў падняты ў Ханье, і Крыт афіцыйна стаў часткай грэчаскага каралеўства. Мусульманская меньшасць першапачаткова засталась на востраве, але пазней перасялілась у Турцыю, у адпаведнасці з агульным абменам насельніцтвам згодна з Лаханскім дагаворам паміж Турцыяй і Грэцыяй.

Зноскі

Шаблон:Дзяржавы, якія ўвайшлі ў склад Грэцыі па вынікам Балканскіх войнаў Шаблон:Гісторыя Крыта