Удовін сын (казка)

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Удовін сын, казка)
Jump to navigation Jump to search

«Удовін сын» — чарадзейная беларуская народная казка са складаназлучаным сюжэтам. Першая частка — класічны змеяборчы матыў з іспытам трох герояў; другая — лінія сюжэтнага тыпу «чароўны памочнік». Апрацована А. Якімовічам.

Сюжэт[правіць | правіць зыходнік]

Дзевяцігаловы змей Цуда-Юда скрадае сонца і месяц, і вызваляць іх накіроўваюцца тры героі — царскі сын, купецкі сын і ўдовін. Казка надае ўсім тром звышнатуральную сілу (кожны з іх здольны закінуць у неба шматпудовую булаву) пра падкрэслена малым узросце — 9-10 год. Пры гэтым сіла кожнага адваротна прапарцыянальная сацыяльнаму статусу: удовін сын абірае медную булаву ў 25 пудоў, купецкі — у 9, царскі — у 6.

Даехаўшы да калінавага маста, героі спыніліся ў вырашылі кожную ноч выстаўляць вартаўніка. Царскі і купецкі сыны пачаргова засыпаюць на варце, таму прадбачлівы удовін сын фактычна сцеражэ мост усе тры ночы. У гэтыя ночы ён пачаргова сустракае трох братоў Цуд-Юд — трох-, шасці- і дзевяцігаловага адпаведна. Кожны едзе на коні ў поўнач праз калінавы мост, кожнага суправаджаюць хорт (паляўнічы сабака) і сокал. Кажнага з іх удовін сын забівае. Апошняга, наймацнейшага, ён не ў стане адолець сам, таму тройчы спрабуе пабудзіць царскага і купецкага сыноў. Дзеля гэтага ён пачаргова кідае левую рукавіцу (якой начыста зносіць увесь дах хаты, дзе спалі яго спадарожнікі), правую рукавіцу (хату сарвала па самыя вокны) і бот з левай нагі (хату знясло па самых падвалін). Толькі пасля трэцяй спробы спадарожнікі абудзіліся і дапамаглі ўдовінаму сыну знішчыць апошняе Цуда-Юда. А ўдовін сын зняў з галавы пачвары сонца і месяц і павесіў на небе.

Жонкі забітых Цудаў-Юдаў жадаюць адпомсціць героям. Першая ператвараецца ў атручаную крыніцу як раз на шляху багатыроў, другая — ў ядавітую яблыню, а трэцяя рассцілаецца на сто вёрст зялёным лугам. Здагадаўшыя аб іх намеры, удовін сын збівае булавой крыніцу (ад якой застаюцца гразь і кроў), валіць яблыню і малоціць вярбу на зялёным лузе (тая ператвараецца ў шкілет дрэва, а луг адразу высыхае).

Пасля ўдовін сын адпускае спадарожнікаў, а сам (паколькі ў яго няма бацькі), вырашае яшчэ пагуляць па свеце. Хутка герой трапляе да цара Пастаянца, у які ўляўляў сабой палову чалавека (адна рука, адна нага, палавіна галавы, палавіна барады). Ён перамагае ўдовінага сына ў спаборніцтве па хуткасці, робіць сваім служкам і прымушае даставіць з трыдзевятай зямлі дачку бабы Карготы.

Па дарозе ўдовін сын сустракае чароўных дапаможнікаў, якія пагаджаюцца ісці з ім — Марскога Бягуна (бег па мору, нібы па мосце), Вусача (адным вусам трымаў млын, а другім падпёр воблака), Вадапоя (выпіў цэлае возера), Пражору (грыз асінавую калоду і ўсё роўны быў галодны) і Мароза (калі рухаў рукамі, дрэвы пакрываліся інеем).

Баба Каргота прапануе героям шэраг іспытаў, пры невыкананні якіх пагражае забіць іх. Але чароўныя дапаможнікі героя лёгка спраўляюцца з усімі іспытамі, бо тыя па зместу адпавядаюць іх звышнатуральным здольнасцям. Баба Каргота пагадзілася аддаць сваю дачку.

Калі ўдовін сын вярнуўся з дзяўчынай да цара Пастаянца, той прымусіў героя прайсці апошні іспыт — пракрочыць па тонкай чароціны над ямай гарачай смалы. Удовін сын справіўся з задачай і прапанаваў цару Пастаянцу самому паўтарыць гэты трук. Але дачка бабы Карготы выцягнула з чароціны сталёвы прут, і цар Пастаянец загінуў у гарачай смале. А ўдовін сын ажаніўся з дзяўчынай і дыў доўга і шчасліва.

Інтэрпрэтацыі[правіць | правіць зыходнік]

Л. Дз. Раманава лічыць казку пазнейшай версіяй міфу пра бога-змееборцу Пяруна, які перамагае хтанічнага Змея і вяртае сонца[1].

Калінавы мост часта сімвалізуе ў казках пераход паміж чалавечым светам і царствам смерці, «іншым светам». У народным фальклоры на калінавым мосце часта лакалізаваныя пачвары змяінай пароды або хрысціянскія святыя, якія захавалі рысы язычніцкіх бозстваў. У народных песнях калінавы мост згадваецца як месца смерці:

«Стадо згоніці на калінаў мост.

А калінаў мост да й уламіўся,

Вороное стадо да й затонуло»

Альбо: «Ішоў дзед калінавым мостам. Мост пахіліўся. Дзед паваліўся»[2].

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Залатая яблынька. Беларускія народныя казкі. Уклад. Н. В. Філіповіч; маст. Т. П. Беразенская [і інш]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 2007. — 294 с.: іл.

Зноскі