Кола

Выявы месапатамскіх калясніц с коламі, 2400—2600 год да н.э., Брытанскі музей, Лондан

Кола  — прыстасаванне ў выглядзе дыска ці вобада са спіцамі, насаджанага на вось; адзін з асноўных элементаў наземных транспартных сродкаў (аўтамабіляў, вагонаў, матацыклаў, веласіпедаў і інш.), многіх тэхнічных механізмаў і машын. Кола разам з вінтом і рычагом — адна з найвялікшых вынаходак чалавецтва.

Гісторыя

Егіпецкая калясніца

Старажытнае кола, 2000 год да н.э., Нацыянальны музей Ірана, Тэгеран

Дата вынаходніцтва невядомая. Большасць даследчыкаў лічаць, што кола адна з самых старых і найбольш важных тэхнічных вынаходак ў чалавечай гісторыі. Найстарэйшыя даныя аб выкарыстанні колаў прыйшлі з Месапатаміі ў 5 тысячагоддзі да н.э. — спачатку ў якасці ганчарнага кругу. Мяркуецца, што продкам колаў транспартных сродкаў было ацыліндраванае бервяно, якое змяшчалі пад грузам для зручнасці перамяшчэння.

Колы распаўсюджваюцца на Блізкім Усходзе і ў Еўропе у чацвёртым тысячагоддзі да нашай эры і дасягаюць Індыі ў 3 тысячагоддзі да н.э. У другім тысячагоддзі да н.э. з'яўляюцца калясніцы са спіцавымі коламі, якія сталі прычынай рэвалюцыі ў ваеннай справе на Блізкім Усходзе. Каля 1200 г. да н.э. яны ўжо выкарыстоўваліся ў Кітаі, што сведчыць аб распаўсюджванні кола ў гэтай частцы Старога Свету ў той час.

Выкарыстанне

Калаўрот

Паводле роду дзеяння ў машынах і прыладах колы падзяляюцца на перадатачныя, прызначаныя для перадачы намаганняў (зубчастае кола, шкіў), антыфрыкцыйныя — памяншаюць трэнне паміж целамі, што рухаюцца (блокі, накіравальныя ролікі), транспартныя — ператвараюць вярчальны рух, што ствараецца рухавіком, у паступальны рух машыны.

Колы шырока выкарыстоўваецца ў розных галінах тэхнікі. Звычайны прыклад выкарыстання колаў — транспартныя сродкі, у якіх колы выкарыстоўваюцца, каб паменшыць трэнне паміж транспартным сродкам і паверхняй, на якой яно працуе.

3 старажытаасці кола — найважнейшы элемент большасці рабочых машын (калёсы, ганчарны круг, жорны, млыны, калаўрот). Вялікую ролю яно адыграла як вадзяны (вадзяное кола) і паветраны рухавіх (бетрарухавік). Спецыяльныя канструкцыі кола выкарыстоўваюцца ў сучасных турбінах (гідраўлічных, газавых, паравых) як асноўная рабочая частка. Кола стала асноўным тыпам рухача ў транспартных, сельскагаспадарчых (колавых трактарах, камбайнах, прычэпах і інш.) і ваенных машынах (колавых цягачах, бронетранспарцёрах і да т.п.). Прынцып перамяшчэння з дапамогай кола выбраны для першых транспартных машьш, прызначаных для выкарыстання на іншых планетах (напр., у Месяцаходзе»).

Кола аўтамабіля

Колы сучаснага аўтамабіля маюць складаную будову. Колы чыгуначных вагонаў — стальныя, звычайна суцэльныя, нерухома замацаваныя на восі, разам з якою рухаюцца ў буксах. Набываюць пашырэнне (пераважна ў вагонах метрапалітэна) пругкія металічныя колы.

Літаратура

• Сацута У. Кола // БЭ ў 18 т. Т. 8. Мн., 1999.