Прыстаўкі СІ

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці

Прыстаўкі СІ служаць для скарачэння напісання доўгіх лікаў.

Прыстаўкі для кратных адзінак[правіць | правіць зыходнік]

Кратныя адзінкі — адзінкі, якія ў цэлую колькасць разоў перавышаюць асноўную адзінку вымярэння некаторай фізічнай велічыні. Міжнародная сістэма адзінак (СІ) рэкамендуе наступныя прыстаўкі для пазначэнняў кратных адзінак:

Кратнасць Прыстаўка Пазначэнне Прыклад
беларуская міжнародная беларускае міжнароднае
101 дэка deca да da дал — дэкалітр
102 гекта hecto г h га — гектар
103 кіла kilo к k кН — кіланьютан
106 мега Mega М M МПа — мегапаскаль
109 гіга Giga Г G ГГц — гігагерц
1012 тэра Tera Т T ТВ — тэравольт
1015 пета Peta П P Пфлоп — петафлоп
1018 гекса Hexa Э E ЭБ — эксабайт
1021 зэта Zetta З Z Зб — зэтабіт
1024 іота Yotta Ё Y ІОБ — іотабайт

Двайковае разуменне прыставак[правіць | правіць зыходнік]

У праграмаванні і індустрыі, звязанай з камп'ютарамі, тыя жа самыя прыстаўкі кіла-, мега-, гіга-, тэра- і г. д. у выпадку ўжывання да велічынь, кратных ступеням двойкі (напр., байт), могуць азначаць кратнасць не 1000, а 1024=210. Якая менавіта сістэма ўжываецца, павінна быць ясна з кантэксту (напр., у дачыненні да аб'ёму аператыўнай памяці выкарыстоўваецца кратнасць 1024, а ў дачыненні да аб'ёму дыскавай памяці ўведзеная вытворцамі цвёрдых дыскаў — кратнасць 1000).

1 кілабайт = 10241 = 210 = 1024 байт
1 мегабайт = 10242 = 220 = 1 048 576 байт
1 гігабайт = 10243 = 230 = 1 073 741 824 байт
1 тэрабайт = 10244 = 240 = 1 099 511 627 776 байт
1 петабайт = 10245 = 250 = 1 125 899 906 842 624 байт
1 эксабайт = 10246 = 260 = 1 152 921 504 606 846 976 байт
1 зэтабайт = 10247 = 270 = 1 180 591 620 717 411 303 424 байт
1 іотабайт = 10248 = 280 = 1 208 925 819 614 629 174 706 176 байт

У пазбяганне блытаніны ў сакавіку 1999 года Міжнародная электратэхнічная камісія ўвяла новы стандарт па найменні двайковых лікаў.

Прыстаўкі для дзельных адзінак[правіць | правіць зыходнік]

Дзельныя адзінкі, складаюць вызначаную дзель (частка) ад усталяванай адзінкі вымярэння некаторай велічыні. Міжнародная сістэма адзінак (СІ) рэкамендуе наступныя прыстаўкі для пазначэнняў дзельных адзінак:

Дзельнасць Прыстаўка Пазначэнне Прыклад
беларуская міжнародная беларускае міжнароднае
10?1 дэцы deci д d дм — дэцыметр
10−2 санты centi с c см — сантыметр
10−3 мілі milli м m мл — мілілітр
10−6 мікра micro мк значок мікра- µ (u) мкм — мікраметр, мікрон
10−9 нана nano н n нм — нанаметр
10−12 піка pico п p пф — пікафарад
10−15 фемта femto ф f фс — фемтасекунда
10−18 ата atto а a ас — атасекунда
10−21 зепта zepto з z
10−24 ёкта yocto ё y

Паходжанне прыставак[правіць | правіць зыходнік]

Большасць прыставак утварыліся ад грэчаскіх слоў. Дэка паходзіць ад слова deca або deka (δέκα) — «дзесяць», гекта — ад hekaton (ἑκατόν) — «сто», кіла — ад chiloi (χίλιοι) — «тысяча», мега — ад megas (μέγας), г.зн. «вялікі», гіга — гэта gigantos (γίγας) — «гіганцкі», а тэра — teratos (τέρας), што азначае «жахлівы». Пета (πέντε) і экса (ἕξ) адпавядаюць пяці і шасці разрадам па тысячы і перакладаюцца, адпаведна, як «пяць» і «шэсць». Дзельныя мікра (ад micros, μικρός) і нана (ад nanos, νᾶνος) перакладаюцца як «малы» і «карлік». Ад аднаго слова ὀκτώ (októ), якое азначае «восем», утворанныя прыстаўкі іота (10008) і ёкта (1/10008).

Як «тысяча» перакладаецца і прыстаўка мілі, узыходзячая да лацінскага mille. Лацінскія карані маюць таксама прыстаўкі санты — ад centum («сто») і дэцы — ад decimus («дзясяты»), зэта — ад septem («сем»). Зепта («сем») паходзяць ад лацінскага слова septem або ад французскага sept.

Прыстаўка ата ўтвораная ад дацкага atten («васямнаццаць»). Фемта ўзыходзіць да дацкага (нарвежскага) femten або да старажытнаісландскага fimmtān і азначае «пятнаццаць».

Прыстаўка піка адбываецца альбо ад французскага pico («дзюба» або «маленькая колькасць»), альбо ад італьянскага piccolo, г.зн. «маленькі».

Правілы выкарыстання прыставак[правіць | правіць зыходнік]

  • Прыстаўкі варта пісаць злучна з найменнем адзінкі або, адпаведна, з яе пазначэннем.
  • Выкарыстанне двух або больш прыставак запар (напр., мікраміліфарад) не дазваляецца.
  • Пазначэнні кратных і дзельных адзінак зыходнай адзінкі, узвядзёнай у ступень, утвараюць дадаваннем ступені, якая адпавядае паказчыку да пазначэння кратнай або дзельнай адзінкі зыходнай адзінкі, прычым паказчык азначае ўзвядзенне ў ступень кратнай або дзельной адзінкі (разам з прыстаўкай). Прыклад: 1 км² = (10³ м)² =106 м² (а не 10³ м²). Найменні такіх адзінак утвараюць, далучаючы прыстаўку да наймення зыходнай адзінкі: квадратны кіламетр (а не кіла-квадратны метр).
  • Калі адзінка ўяўляе сабой памнажанне або стаўленне адзінак, прыстаўку, або яе пазначэнне, далучаюць, як правіла, да наймення або пазначэння першай адзінкі: кПа•с/м (кілапаскаль-секунда на метр). Далучаць прыстаўку да другога множніка памнажання або да назоўніка дапушчаецца толькі ў абгрунтаваных выпадках.

Дастасавальнасць прыставак[правіць | правіць зыходнік]

У сувязі з тым, што найменне адзінкі масы ў СІ — кілаграм — утрымоўвае прыстаўку «кіла», для ўтварэння кратных і дзельных адзінак масы выкарыстоўваюць дзельную адзінку масы — грам (0,001 кг).

Прыстаўкі абмежавана выкарыстоўваюцца з адзінкамі часу: кратныя прыстаўкі наогул не спалучаюцца з імі (ніхто не выкарыстае «кіласекунду», хоць гэта фармальна і не забаронена), дзельные прыстаўкі далучаюцца толькі да секунды (мілісекунда, мікрасекунда і г. д.). У адпаведнасці з ДАСТ 8.417-2002, найменне і пазначэнні наступных адзінак СІ не дапушчаецца ўжываць з прыстаўкамі: хвіліна, гадзіна, суткі (адзінкі часу), градус, хвіліна, секунда (адзінкі плоскага вугла), астранамічная адзінка, дыоптрыя і атамная адзінка масы.

З метрамі з кратных прыставак на практыцы ўжываюць толькі кіла-: замест мегаметраўв (Мм), гігаметраў (Гм) і г. д. пішуць «тысячы кіламетраў», «мільёны кіламетраў» і г. д.; замест квадратных мегаметраў (Мм²) пішуць «мільёны квадратных кіламетраў».

Ёмістасць кандэнсатараў традыцыйна вымяраюць мікрафарадамі і пікафарадамі, але не міліфарадамі або нанафарадамі (пішуць 60 000 пф, а не 60 нф; 2 000 мкф, а не 2 мф).

Прыстаўкі, якія адпавядаюць паказчыкам ступені, і што не дзеляцца на 3 (гекта-, дэка-, дэцы-, санты-), выкарыстоўваць не рэкамендуецца. Шырока выкарыстоўваюцца толькі сантыметр (які з'яўляецца асноўнай адзінкай у сістэме СГС) і дэцыбел, у меншай ступені — дэцыметр, а таксама гектар. У некаторых краінах віно мераюць дэкалітрамі.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]