Вільям Норвіцкі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Вільям Норвіцкі
Saint William of Norwich.jpg
Дата нараджэння

2 лютага 1132

Месца нараджэння
Дата смерці

22 сакавіка 1144 (12 гадоў)

Месца смерці
Дэкананізаваны:

пасля Другога Ватыканскага сабора[1]

Commons-logo.svg Катэгорыя на Вікісховішчы

Вільям Норвіцкі (англ.: William of Norwich; Уільям Норыджскі, Вільгельм з Норыджа, 2 лютага 1132 — 22 сакавіка1144, Норыдж, Англія) — хрысціянскі хлопчык, знявечанае цела якога знайшлі ў лесе пад Норвічaм 25 сакавіка 1144 года. Пасля яго гібелі з'явілася чутка, што ён быў забіты яўрэямі з рытуальнай мэтай. Гэты выпадак лічыцца першым «крывавым паклёпам» у гісторыі Еўропы.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Месца, дзе знайшлі цела Вільяма

У 1150—1173 гадах манах-бенедыктынец Томас Манмуцкі напісаў «Жыціе і цуды святога Вільяма з Норвіча». Паводле яго сачынення, у суботу 25 сакавіка 1144 года напярэдадні Вялікай пятніцы ў лесе Торп-Вуд пад Норвічам было знойдзена цела 12-гадовага Вільяма — вучня гарбара[2][3][4]. Цела было паранена, хлопчык быў часткова распрануты, у роце быў драўляны кляп. Сваякі Вільяма абвінавацілі яўрэяў у яго смерці[5][6].

Норвіч быў адным з найбуйнейшых і самых багатых гарадоў сярэднявечнай Англіі. Яўрэі з'явіліся ў Норвічы пасля заваёвы Англіі нармандцамі і займаліся ў асноўным ліхвярствам. Усяго ў горадзе жыло ад 5 да 10 тысяч чалавек, у тым ліку каля 200 яўрэяў — самая вялікая абшчына за межамі Лондана[7]. Абвінавачванне ў забойстве Вільяма — першае згадванне аб яўрэях ў гэтым горадзе[8].

Вільям рос без бацькі. У яго маці Эльвівы быў старэйшы сын Роберт і сястра Левіва, якая была замужам за святаром Годвінам Стартам (англ.: Godwin Sturt)[3]. У панядзелак 22 сакавіка 1144 года незнаёмец, які прадставіўся кухарам архідыякана Норвіча, звярнуўся да Эльвівы з просьбай дазволіць яе сыну пайсці з ім, бо на кухні архідыякана патрэбен быў памочнік[3]. Бачачы ваганне маці, ён прапанаваў ёй 3 шылінгі, пасля чаго яна пагадзілася. Хто быў гэты чалавек — хрысціянін або яўрэй — засталося невядомым, Вільям пайшоў з ім[9]. На наступны дзень у аўторак кухар і Вільям ўдваіх зайшлі да цёткі Вільяма, Левівы. Пасля Левіва сцвярджала, што адправіла дачку прасачыць за незнаёмцам, і тая бачыла, як яны з Вільямам зайшлі ў яўрэйскі дом. З таго часу Вільяма жывым не бачылі[10].

Пасля выяўлення цела ў Норвічы распаўсюдзілася чутка, што Вільям быў забіты яўрэямі[11]. Яўрэяў абвінавачвалі ў тым, што яны катавалі хлопчыка, чынам падобным да мук Хрыста, пасля чаго ўкрыжавалі[12].

Яўрэі былі выратаваны ад расправы мясцовым шэрыфам Джонам дэ Чэсні (англ. John de Chesney), які схаваў іх у каралеўскім замку і адмовіўся ўзбуджаць супраць іх справу[13]. Абвінавачванне было разгледжана праз 3 тыдні на саборы, сабраным біскупам горада Эбарардам. Абвінаваўцам выступіў Годвін. Біскупа яго словы не пераканалі. Па закліку біскупа яўрэі сталі перад ім і адмаўлялі сваю віну. Забойства засталося нераскрытым[14][15].

Праз месяц пасля смерці, 24 красавіка, цела Вільяма перапахавалі на могілках для манахаў пры гарадской царкве[16].

Вільям не быў кананізаваны афіцыйна, а мясцовашанаваным святым быў прызнаны да таго, як у 1173 годзе біскупаў абмежавалі ў праве кананізацыі без адабрэння Святога прастолу[17][18].

У далейшым легенда аб мучаніцтве і цудах была дапоўненая іншымі аўтарамі. У прыватнасці, Джон Капгрэйв (памёр у 1494) у сваёй працы «Новая легенда Англіі» пісаў, што цела Вільяма было знойдзена дзякуючы «цудоўнаму промню святла, што зыходзіць з неба»[14][19].

Рукапіс[правіць | правіць зыходнік]

Сачыненне Томаса Манмуцкага з'яўляецца адзінай крыніцай інфармацыі аб Вільяме, гісторыя якога потым абрасла шматлікімі легендамі. Рукапіс кнігі Томаса была выяўленая Мантэгю Родосом Джэймсам ў 1889 годзе, выдадзеная сумесна з Кенноном Аугустам Джессапам у 1896 годзе на латыні з перакладам на англійскую мову з увядзеннем і каментарамі. Рукапіс знаходзіцца ў бібліятэцы Кембрыджскага універсітэта[20].

Рукапіс складаецца з 7 кніг. У першай апісана жыцце Вільяма ад нараджэння і да смерці. Другая кніга складаецца з 2 частак: другая прысвечана доказу таго, што Вільям быў забіты яўрэямі, а першая частка і астатнія кнігі — апісанні цудаў, якія адбыліся з целам Вільяма. Хаця Джэсап і Джэймс лічылі, што рукапіс створана ў 1172—1173 гадах, сучасныя даследчыкі лічаць, што першая кніга была напісана ў 1149—1150, з другой па шостую — у 1154—1155 гадах[21]. Семая кніга напісана ў 1173 годзе і падсумоўвае ўсе цуды, якія здарыліся з 1155 года[22].

Вядома, што сам Томас Манмутскі не быў сведкам апісаных падзей, паколькі прыбыў у Норвіч з Монмута праз некалькі гадоў пасля іх — верагодна ў 1149 або 1150 годзе. Гісторыю Вільяма ен запісваў са слоў мясцовых жыхароў. Праца была напісаны ў жанры агіяграфіі і быў прызначаны для кананізацыі Вільяма[23]. Джыліян Бенет адзначае антысемітызм аўтара, які называе яўрэяў ворагамі і лічыць, што яны здольныя на любыя злачынствы[21].

Томас піша, што яўрэі выкралі хлопчыка ў сераду, у чацвер здзейснілі садысцкае забойства, падобнае на распяцце Хрыста, а ў Вялікую пятніцу, калі хрысціяне адпачываюць, вырашылі пазбавіцца ад цела. Аднак у лесе з мяшком, у якім яны неслі цела, іх бачыў адзін з вядомых жыхароў Норвіча Элвард Дзед. На наступны дзень цела было выяўлена, але пахавана толькі ў панядзелак. У аўторак дзядзька Вільяма Годвін Старт выкапаў цела для апазнання і зноў пахаваў[24]. Між тым, як сцвярджае Томас, яўрэі падкупілі шэрыфа і ен абяцаў ім поўную абарону[25].

Томас сцвярджае, што біскуп тройчы выклікаў яўрэяу, якія схаваліся ў каралеўскім замку, на сабор і патрабаваў ад іх прайсці выпрабаванне «судом Божым». Аднак яўрэі, заявіўшы аб сваей невінаватасці, адмовіліся праходзіць выпрабаванне і пайшлі ў замак пад аховай шэрыфа. Пры гэтым Джуліян Бенет мяркуе, што гаворка ідзе пра канфлікт паміж шэрыфам і біскупам, а не паміж яўрэямі і хрысціянамі Норвіча. Бенет разглядае канфлікт у кантэксце супрацьстаяння англасаксонскага і нармандскія насельніцтва, супрацьпастаўлення лаяльнасці каралю і лаяльнасці царквы[26].

У першай кнізе забойства Вільяма яўрэямі выкладаецца як агульнавядомы і даказаны факт. Аднак, як піша прафесар Ора Лімор, пры чытанні з другой кнігі становіцца зразумела, што многія жыхары Норвіча, уключаючы шэрыфа і біскупа, у гэтым сумняваліся. Лімор мяркуе, што менавіта таму другая кніга была напісана значна пазней, у ей аўтар фактычна дыскутуе са скептыкамі і прыводзіць тое, што ен лічыць доказамі віны яўрэяў[25].

Галоўным доказам Томас лічыць пасведчанне аб тым, што адзін з жыхароў горада бачыў, як яурэі неслі ў мяху цела і павесілі яго на дрэве ў лесе, але змоўчаў, каб не парушаць святасць Страснога пятніцы. Упершыню гэта сведчанне было агучана толькі праз 5 гадоў пасля смерці Вільяма — у 1149 годзе, і не самім сведкам, а яго духоўнікам пасля яго смерці. Другім доказам ен мяркуе зацвярджэнне Левівы, якая сцвярджала, што яе дачка бачыла, як Вільям увайшоў у дом яўрэя. Аднак і гэта сведчанне з'явілася праз 5 гадоў і не было агучана на саборы ў біскупа.

Такім чынам, як піша Ора Лімор, абодва сведчанні з'явіліся праз шмат гадоў пасля падзеі і былі агучаныя не самімі сведкамі, а тымі, хто сцвярджаў, што чуў гэта ад сведак[27]. Развагі ж пра распяцці і крывавым рытуале абапіраюцца на сведчанне хрысціянскай служанкі ў яўрэйскім доме, якая сцвярджала, што мімаходам бачыла ў прыадчыненыя дзверы укрыжаванага хлопчыка. Яна таксама агучыла свае абвінавачванні праз шмат гадоў пасля саміх падзей. Ора Лімор адзначае таксама, што Томас нічога не піша аб якіх-небудзь спробах ўсталяваць асобу чалавека, з якім сышоў Вільям[28].

Прэтэнзіі ў рытуальным забойстве Томас абапірау на меркаванне нейкага ахрышчанага яурэя Теобальда, па словах якога без праліцця чалавечай крыві яўрэі не могуць здабыць свабоду і вярнуцца на радзіму[29].

Выдавец кнігі Томаса Мантэгю Джэймс абвінавачвае ў стварэнні крывавага паклепу Теобальда і нават мяркуе, што ен мог быць забойцам[30]. Гісторык Гэвін Лэнгмюр (англ.), вывучаючы рукапіс, прыйшоў да высновы, што менавіта Томас, выступаючы ў ролі першага ў ангельскай гісторыі прыватнага дэтэктыва, абвінаваціў яўрэяў у рытуальным забойстве[31].

У сваім даследаванні Лэнгмюр паказаў, як Томас падтасоўваў факты і сведчанні для фальсіфікацыі высноў[31].

Памяць[правіць | правіць зыходнік]

Распяцце Вільяма — карціна XV стагоддзя ў Царкве Святой Тройцы ў Лоддоне (Норфалк)

У гісторыі памяць аб Вільяме засталася ў выглядзе малюнкаў на алтарных преградах і вітражах, як персанальных, так і калектыўных[17]:

  • Царква Марыі Магдаліны на Сільвер-роўд ў Норыжды
  • Царква Св. Тройцы ў Ладдоні (графства Норфалк)
  • Царква Св. Эдмунда ў Фрытане (графства Норфалк, да 1974 года — графства Суфалк)
  • Царква Усіх Святых у Літчемі
  • Царква Св. Пятра і Паўла ў горадзе Ай (графства Суфалк)
  • Царква Св. Андрэя ў весцы Маркс-Тей (графства Эсэкс)

Сучасныя ацэнкі[правіць | правіць зыходнік]

Абвінавачванне яўрэяў у рытуальным забойстве Вільяма лічыцца першым «крывавым паклепам» у гісторыі Еўропы[8][12]. Навукоўцы мяркуюць, што з'яўленне легенды аб Вільяме Норвічскім было звязана з рэлігійнымі настроямі першых Крыжовых паходаў, з іх акцэнтам на распяцці Хрыста і антыяўрэйскую ідэалогіяй[2][32][33]. Так, гісторык Джэрэмі Коэн адзначае, што апісанне Томасам Манмутскім сцэны катаванняў і забойства хлопчыка мэтанакіравана стварае паралелі з распяццем Хрыста[34].

Гэтая гісторыя стала мадэллю для абвінавачванняў у будучыні. Любое забойства, у якім маглі западозрыць яурэя, станавілася не простым, а рытуальным. Яно было устроена ў ланцуг аналагічных абвінавачванняў і было калектыўным: «вінаватыя ўсе яубрэі»[35]. У далейшым легенда аб Вільяме атрымала шырокае распаўсюджванне. Так, у Англіі з 1144 г. да выгнання адтуль яурэяў у 1290 годзе вядома па меншай меры 14 паклёпау. Затым праз Францыю паклеп распаўсюдзіўся і на астатнюю сярэднявечную Еўропу[36]. Абвінавачванне яўрэяў у гэтым забойстве на працягу сотняў гадоў падтрымлівала антысемітызм. Сучасныя навукоўцы лічаць, што Вільям, хутчэй за ўсе, быў рэальнай постаццю, што ен сапраўды быў знойдзены мертвым і памер гвалтоўнай смерцю. Усе астатняе — прадмет здагадак і спекуляцый[37].

Каталіцкая царква пасля Другога Ватыканскага сабора прызнала абвінавачванні яўрэяў у рытуальных злачынствах паклепам, і пазней яе епархіі выключылі з спісаў святых некалькі мясцовашанаваных іменаў, якія лічыліся такімі ахвярамі[38]. Аляксандр Мень сцвярджае, што ў іх лік увайшоў таксама Вільям[39]. Каталіцкая энцыклапедыя называе абвінавачванне яўрэяў у рытуальным забойстве Вільяма хлусней — адной з самых прыкметных і катастрафічных у гісторыі[40].

Зноскі

  1. Паколькі Вільям ня быў кананізаваны афіцыйна, то яго проста выключылі са спісаў мясцовашанаваных святых
  2. 2,0 2,1 Белова О. В., Петрухин В. Я. Миф 3. «Кровь на нас и на детях наших…» Религиозные наветы в книжной и устной традиции славян // «Еврейский миф» в славянской культуре. — Москва; Иерусалим: Мосты культуры / Гешарим, 2008. — С. 215. — 568 с. — ISBN 978-5-93273-262-8.
  3. 3,0 3,1 3,2 Лимор, 2006, с. 288
  4. Perry, Schweitzer, 2002, p. 48
  5. Raphael Langham. William of Norwich (англ.) . The Jewish Historical Society of England. Архівавана з першакрыніцы 1 мая 2013. Праверана 24 красавіка 2013.
  6. Bennett, 2005, p. 119
  7. Bennett, 2005, p. 123
  8. 8,0 8,1 Лимор, 2006, с. 285
  9. St William of Norwich, M.R. James (англ.) . Cambridge University Press. — репринт издания 1896 года. Архівавана з першакрыніцы 1 мая 2013. Праверана 25 красавіка 2013.
  10. Лимор, 2006, с. 288-289
  11. Кротов Я. Г. Вильгельм Норвичский. krotov.info. Архівавана з першакрыніцы 1 мая 2013. Праверана 24 красавіка 2013.
  12. 12,0 12,1 Панченко А. А. Кровавый навет // Христовщина и скопчество: фольклор и традиционная культура русских мистических сект. — М.: ОГИ, 2004. — С. 161. — 544 с.
  13. Bennett, 2005, p. 119-120
  14. 14,0 14,1 William of Norwich (англ.) . Jewish Encyclopedia (13 лістапада 1906). Праверана 8 красавіка 2014.
  15. Лимор, 2006, с. 283-294
  16. Лимор, 2006, с. 294
  17. 17,0 17,1 Зинде Э. Дети навета // Лехаим. — 30 сентября 2012. — № 10 (246).
  18. Лимор, 2006, с. 312
  19. Лимор, 2006, с. 288-290
  20. Лимор, 2006, с. 287-288
  21. 21,0 21,1 Bennett, 2005, p. 120
  22. Лимор, 2006, с. 287
  23. Лимор, 2006, с. 286-287
  24. Bennett, 2005, p. 120-121
  25. 25,0 25,1 Лимор, 2006, с. 290
  26. Bennett, 2005, p. 124-127
  27. Лимор, 2006, с. 298-299
  28. Лимор, 2006, с. 299-300
  29. Лимор, 2006, с. 300-301
  30. Лимор, 2006, с. 302
  31. 31,0 31,1 Лимор, 2006, с. 292
  32. Панченко А. А. К исследованию «еврейской темы» в истории русской словесности: сюжет о ритуальном убийстве // Новое литературное обозрение : журнал. — 2010
  33. Gillian Bennett, "William of Norwich and the Expulsion of the Jews, " Folklore 116, no. 3 (2005)
  34. Jeremy Cohen. William of Norwich, Thomas of Monmouth, and The Ritual Murder Accusation // Christ Killers: The Jews and the Passion from the Bible to the Big Screen. — New York: Oxford University Press, 2007. — P. 94-97. — 324 p. — ISBN 978-0195178418.
  35. Лимор, 2006, с. 308
  36. Лимор, 2006, с. 313
  37. Paul Halsall. Medieval Sourcebook: Thomas of Monmouth: The Life and Miracles of St. William of Norwich, 1173 (англ.) . Internet History Sourcebooks Project. Fordham University (1 кастрычніка 1997). Праверана 26 жніўня 2014.
  38. Perry, Schweitzer, 2002, p. 71
  39. Мень А. Возможно ли иудеохристианство?. Кротов Я.. Архівавана з першакрыніцы 1 мая 2013. Праверана 24 красавіка 2013.
  40. Webster, D.R. (1912). St. William of Norwich. In The Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. Retrieved March 23, 2014

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Лимор О. Часть девятая. Кровавый навет // Евреи и христиане: полемика и взаимовлияние культур. — Открытый университет Израиля, 2006. — С. 281-313. — ISBN 9789650608378.
  • McCulloh J. Jewish Ritual Murder: William of Norwich, Thomas of Monmouth, and the Early Dissemination of the Myth // Speculum. — 1997. — Т. 72. — № 3. — С. 698-740. — ISSN 00387134.
  • Miri Rubin. Making of a Martyr: William of Norwich and the Jews // History Today. — London: Andy Patterson, 2010. — Vol. 60.
  • Gillian Bennett. Towards a Revaluation of the Legend of «Saint» William of Norwich and its Place in the Blood Libel Legend // Folklore. — Folklore Enterprises, Ltd., 2005. — Vol. 116. — P. 119-139.
  • Anderson M. D. A Saint at Stake: The Strange Death of William of Norwich. London: Faber, 1964.
  • Gillian Bennett. «Saint» William of Norwich: A Medieval English Ritual Murder Accusation, its Creation and Aftermath // Paper presented at the conference on The Social Consequences of Rumour. — April 2003.
  • Yarrow S. Little St William of Norwich // Saints and Their Communities: Miracle Stories in Twelfth-Century England. — 2006. — P. 122-168. — 258 p. — (Oxford Historical Monographs). — ISBN 978–0–19–928363–7.
  • Langmuir Gavin I. Thomas of Monmouth: Detector of Ritual Murder // Speculum. — 1984. — Vol. 49. — P. 820-846. — ISSN 00387134.
  • Perry M., Schweitzer F. M. Anti-Semitism: Myth and Hate from Antiquity to the Present. — Palgrave Macmillan, 2002. — 309 p. — ISBN 9780312165611.
  • Lotter F. Innocens virgo et Martyr. Thomas von Monmouth und die Verbreitung der Ritualmordlegende im Hochmittelalter // Rainer Erb. Die Legende vom Ritualmord: Zur Geschichte der Blutbeschuldigung gegen Juden. — Metropol Verlag, 1993. — S. 25-72. — ISBN 978-3926893154.