Перайсці да зместу

Квадратура (мастацтва)

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Віла Фарнезіна ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс Бальдасарэ Перуцы (1508—1511)
Ілюзорны купал Андрэа Поца ў касцёле Святога Ігнацыя ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні
«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы

Квадрату́ра (лац.: ad quadratum, ад сярэдневяковага лац.: quadratura — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль дэкаратыўнага роспісу сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы[1].

У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў прапарцыянавання будынкаў.

У манументальным жывапісе

[правіць | правіць зыходнік]

Гісторыя і развіццё

[правіць | правіць зыходнік]

Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных Пампеяў (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты[1].

Андрэа Мантэнья, плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі

У мастацтве італьянскага Адраджэння, маньерызму і барока жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры (італ.: quadri riportati — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор Андрэа Мантэньі ў Камера дэльі Спозі ў Палаца Дукале ў Мантуі (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны окулюс, адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву di sotto in sù. Пазней падобны падыход быў развіты Мелоца да Фарлі (так званая «перспектыва Мелоца») і Антоніа да Карэджа, які ў роспісах купалаў у Парме (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач[2]. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху вілы Фарнезіна ў Рыме, створаныя Бальдасарэ Перуцы з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)[1].

Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік падману зроку (фр.: trompe-l'œil) або папярэдніх дэкарацый di sotto in sù, якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады[2]. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або цыліндрычнай столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне анамарфозы — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом[3].

Выбітныя майстры і творы

[правіць | правіць зыходнік]
Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)

Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта Андрэа Поца ў касцёле Святога Ігнацыя ў Рыме і Езуіцкім касцёле ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы П'етра да Картона ў Палаца Барберыні, працы Джавані Батыста Цьепала ў Ка-Рэцоніка ў Венецыі, на Віле Пізані ў Стра і ў Троннай зале Каралеўскага палаца ў Мадрыдзе, а таксама фрэскі Паала Веранезэ на Віле Барбара ў Мазеры[1][2]. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца Джыралама Менгоцы-Калона, Антоніа Фелічэ Ферары, Віторыа Бігары, Стэфана Арландзі, Джузэпэ Танелі і П'етра Андэрліні. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах[4].

Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім

[правіць | правіць зыходнік]

У сакральным мастацтве Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга барока і ракако XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта Андрэа Поца «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» (лац.: Perspectivae pictorum atque architectorum, 1693—1700), а таксама выданні Іагана Якаба Шублера[5]. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ[6].

Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-езуіты. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» (лац.: theatrum sacrum) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў[7]. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў манументальны жывапіс: замест дарагіх аб’ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць «намаляваныя» (аптычныя) алтары на сценах, драўляных шчытах ці палатне[8]. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў[9].

«Саламон і царыца Саўская». Размалёўка скляпення трансепта езуіцкага касцёла Божага цела ў Нясвіжы, выкананая Ксаверыем Дамінікам Гескім. 1764

Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі Анджэя Стогі і Магдалены Вітвіньскай). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў, напрыклад, у касцёле Божага Цела ў Нясвіжы, дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр’ера[10]. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі trompe-l'œil[11].

Ілюзорны галоўны алтар у Будслаўскім касцёле

Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты Ігнацій Дарэці, які працаваў у Вільні і Гародні, і Якуб Брэцэр, аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску[12]. Мясцовы мастак Казімір Анташэўскі ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у Будслаўскім касцёле, якія імітавалі мармур у тэхніцы грызайль[13]. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы кармеліцкага касцёла ў Мсціславе, выкананыя мастаком Францішкам Неміроўскім, Фарнага касцёла ў Гародні, касцёла Святых Янаў і Святога Духа ў Вільні, а таксама Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах[14].

У архітэктурнай кампазіцыі

[правіць | правіць зыходнік]

У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў прапарцыянавання будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка[15]. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры раманскага перыяду. Іншы вядомы спосаб — трыянгуляцыя — дамінаваў у архітэктуры гатычнага стылю.

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. 1 2 3 4 Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. — СПб.: Азбука-Классика, 2006. — Т. IV. — С. 404—405.
  2. 1 2 3 Wittkower R., Connors J., Montagu J. Art and Architecture in Italy, 1600–1750. — New Haven: Yale University Press, 1999. — Т. 1. — С. 35—36.
  3. ↑ Chilvers I. Oksfordzki leksykon sztuki. — Warszawa: Arkady, 2002. — С. 538. — ISBN 83-213-4157-8.
  4. ↑ kvadratūra // Visuotinė lietuvių enciklopedija : энцыклапедыя.
  5. ↑ Klajumienė 2006, с. 23—24, 252.
  6. ↑ Klajumienė 2006, с. 39.
  7. ↑ Klajumienė 2006, с. 28—31, 253.
  8. ↑ Klajumienė 2006, с. 11, 250.
  9. ↑ Klajumienė 2006, с. 254.
  10. ↑ Klajumienė 2004, с. 78, 269.
  11. ↑ Klajumienė 2006, с. 250—251.
  12. ↑ Klajumienė 2006, с. 45, 248.
  13. ↑ Klajumienė 2006, с. 91—92, 248.
  14. ↑ Klajumienė 2006, с. 35, 66, 89, 253.
  15. ↑ Шуази О. История архитектуры. — М.: Изд-во Вс. Академии архитектуры, 1937. — Т. 2. — С. 359—362.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Квадратура_(мастацтва)&oldid=5120381"