Луцкі замак

Замак
Луцкі замак Замак Любарта
50°44′20″ пн. ш. 25°19′24″ у. д.
Краіна	Украіна
Месцазнаходжанне	Луцк
Архітэктурны стыль	рэнесанс, готыка
Заснавальнік	Любарт
Дата заснавання	1340
Статус	Помнік архітэктуры нацыянальнага значэння
Стан	адрэстаўраваны і адкрыты для наведвання
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Луцкі замак (укр.: Луцький замок), таксама вядомы як Замак Любарта (укр.: Замок Любарта), — адзін з двух часткова захаваных помнікаў архітэктуры і гісторыі нацыянальнага значэння Украіны эпохі Вялікага Княства Літоўскага. Адзін з найбуйных, найстаражытных і лепш за ўсё захаваных замкаў ва Ўкраіне. Галоўны аб’ект гісторыка-культурнага запаведніка «Стары Луцк», культурны цэнтр і найстарэйшае збудаванне Луцка.

Гістарычна Луцкі замак уяўляў сабой двухчасткавы комплекс: Верхні замак, які служыў крэпасцю і княжай рэзідэнцыяй, і Вакольны замак, які з’яўляўся абнесеным мурамі гарадскім пасадам. Да цяперашняга часу захаваўся толькі Верхні замак, пад якім сёння, як правіла, і маецца на ўвазе Луцкі замак.

Прадвеснікам Луцкага замка прынята лічыць невялікае селішча, якое ўзнікла яшчэ ў X стагоддзі на ўзгорку, аблямаваным выгінамі ракі Стыр. Летапісны Лучэск з ягонай крэпасцю лічаць стварэннем Уладзіміра Святаславіча Вялікага. Крэпасць не была такой магутнай і абараназдольнай, як за часы літоўскіх князёў, аднак, не зважаючы на гэта, у 1069 годзе здолела вытрымаць аблогу польскага войска падчас паходу на Кіеў караля Баляслава II Смелага.

Будаўніцтва Верхняга замка пачалося ў 1350-я гады і ў асноўным было завершана ў 1430 годзе, хаця некаторыя элементы (напрыклад, вышыня веж) яшчэ мяняліся на працягу наступных стагоддзяў. Вакольны замак пачалі рэканструяваць у цэгле з 1502 года. З часу пабудовы замкі былі рэзідэнцыяй Вялікага князя, а пасля Люблінскай уніі і ўваходжання ў Каралеўства — рэзідэнцыяй каралеўскай улады, дзе былі засяроджаны палітычныя, адміністрацыйныя, судовыя, абарончыя, рэлігійныя функцыі цэнтра Валынскага ваяводства.

У 1429 годзе ў княскім палацы Верхняга замка праходзіў важны з’езд еўрапейскіх манархаў, мэтай якога было вырашэнне палітычных і эканамічных пытанняў Цэнтральнай і Ўсходняй Еўропы і вырашэнне пытання пра каранацыю Вітаўта. Замкі неаднаразова падвяргаліся нападам. Так, у 1431 годзе падчас «Луцкай вайны» замкі вытрымалі аблогу войск палітычных супернікаў вялікага літоўскага князя Свідрыгайлы.

На тэрыторыі замкаў знаходзіліся дзве хрысціянскія кафедры — лацінскі касцёл Святой Тройцы і праваслаўная царква Івана Багаслова. У іх праходзілі, апрач таго, сходы і соймікі валынскай шляхты абодвух веравызнанняў. У замку дзейнічалі розныя суды, якія займаліся пытаннямі гарадскога і ваяводскага ўзроўняў. У асобны перыяд у замку дзейнічаў асобы суд — Трыбунал Луцкі, якому падпарадкоўваліся некалькі ваяводстваў.

У XVIII стагоддзі замак пачаў занепадаць, што было звязана з пераменамі грамадства Рэчы Паспалітай. Вакольны замак спыніў сваё існаванне, а ў XIX стагоддзі, калі Валынь была анексаваная Расійскай імперыяй, Верхні замак таксама перастаў выкарыстоўвацца па прызначэнні. Засталіся руіны, якія толькі на мяжы XIX—XX стагоддзяў сталі ахоўваць законам.

На працягу XX стагоддзя Верхні замак і рэшткі Вакольніка былі рэстаўраваны і на сённяшні дзень адкрыты для наведвання. У пачатку XXI стагоддзя адноўлена частка сцяны вакольнага горада.

У 2011 годзе падчас акцыі «Сем цудаў Украіны» замак заняў першае месца.

Гісторыя

Будаўніцтва луцкіх замкаў вялося ў некалькі будаўнічых перыядаў, якія ахоплівалі цагляную гісторыю будаўніцтва, да якой на месцы гэтых замкаў існаваў драўляны дзядзінец.

Драўляны дзядзінец

Буйное ўмацаванае селішча на месцы сучаснага замка размяшчалася на ўзгорыстай выспе пасярод балот ужо з X стагоддзя. Ягоныя ўмацаванні былі драўлянымі і ахоплівалі амаль усю выспу. У канцы XI стагоддзя пачынаецца збудаванне гліняна-пяшчанага вала ў некалькі этапаў. Спачатку вышыня вала дасягала 1 метра, але з часам яго нарасцілі да 3 метраў. На гэтым вале і па ўсёй плошчы выспы з’явіліся новыя магутныя драўляныя ўмацаванні, якія мелі выгляд складаных сечаных збудаванняў накшталт гародняў з падсябіццямі.

Дзядзінец паспяхова вытрымліваў працяглыя і цяжкія аблогі. У 1073 годзе яго аблажылі войскі Баляслава Смелага. У Іпацьеўскім летапісе згадкі пра Луцкую крэпасць датаваны 1085 годам, калі падчас міжусобных войнаў Уладзімір Манамах узяў у палон маці і жонку князя Яраполка, які ў той момант адправіўся па ваенную дапамогу ў Польшчу.

У 1150 годзе палкі Юрыя Далгарукага трымалі Лучэск (тагачасная назва Луцка) у аблозе шэсць тыдняў, але так і не змаглі яго пакарыць. У 1175—1180 гадах пасярод дзядзінца ўзводзіцца мураваная царква Івана Багаслова. У гэты час дзядзінец канчаткова фарміруецца як княскі двор — галоўная рэзідэнцыя князя. Тут жыла княжая сям’я, розныя службовыя асобы. У 1259 годзе горад упаў падчас аблогі войскам залатаардынскага бека Курэмсы. Ужо праз два гады князь Васілька Раманавіч, на патрабаванне ханскага ваяводы Бурундая, быў вымушаны разабраць умацаванні Луцка. Такім чынам, некаторы час умацаванняў не было ўвогуле, аднак па меры паслаблення залежнасці Валынскага княства ад Залатой Арды, у першай чвэрці XIV стагоддзя, драўляныя ўмацаванні былі адноўлены цалкам.

Любарт, як першы будаўнік мураванага замка

Любарт

У 1331 годзе сын Вялікага князя літоўскага Гедзіміна, Любарт, ажаніўся з Агрыпінай, дачкой Вялікага князя Галіцка-Валынскага Андрэя II Юр’евіча. У 1340 годзе Любарт стаў каралём Русі (Вялікім князем Галіцка-Валынскім). Прыблізна ў гэты час разгортваюцца шырокія работы па адбудоўванню ўмацаванняў. Устанавіць дакладную дату пачатку работ немагчыма, але ёсць падставы меркаваць, што будаўніцтва каменнага замка пачалося не раней за сярэдзіну XIV стагоддзя. Будаўніцтва, аднак, не абмяжоўвалася адным толькі замкам: была збудавана дамба для ўзняцця ўзроўню вады вакол княжай рэзідэнцыі і ўзведзены пад’ёмны мост праз роў перад Уязной вежай. Само цаглянае будаўніцтва вялося ўжо за межамі цеснага дзядзінца, ахапляючы адну з яго сцен, што дазволіла пашырыць агульны пляц умацаванняў. Цагліна памерамі 28-30 см х 12,5-15 см х 7,5-9 см выкладзена ў тэхніцы гатычнага мура. Такім чынам былі ўзведзены Уязная вежа, княскі палац і заходні мур. Гэтыя работы склалі першы будаўнічы перыяд, храналагічныя рамкі якога лагічна лічыць 1352—1366 гады — ад заключэння перамір’я з Казімірам III да аднаўлення баявых дзеянняў (тут і далей датыроўка перыядаў прыводзіцца паводле Пятра Траневіча).

Знакі на швах паміж цаглінамі, пакінутыя з часоў другой перабудовы Любарта.

У 1366 годзе з прычыны страты сталічнага горада Уладзіміра Любарт пераносіць сталіцу ў Луцк і такім чынам канчаткова зацвярджаецца тут. Неадкладна аднаўляюцца маштабныя работы па перабудове ўмацаванняў. У гэты час вакольны горад (пасад), які па старажытнарускай традыцыі размяшчаўся вакол дзядзінца, перабудоўваецца ў Вакольны замак — пакуль яшчэ драўляны, з гароднямі і абарончымі вежамі. Ягоная тэрыторыя забудоўваецца дварамі набліжаных да Любарта — саноўнікаў, біскупаў і іншай шляхты. Само ж гарадское насельніцтва выцясняецца за межы Вакольнага замка. У 1370 годзе памёр Казімір III, і вайна спынілася, што дазволіла прадоўжыць фартыфікацыю Лучэска. Уязную вежу надбудавалі на адзін ярус і ўвянчалі шатровым дахам. Значную частку паўночнай і ўсходняй драўляных сцен замянілі цагляным мурам. Была закладзена Стыравая вежа з контрфорсамі па знешніх кутах, тоесныя контрфорсам Уязной вежы. Вежу ўзвялі толькі да ўзроўню вышыні абарончых сцен. Выкарыстаная цэгла была бліжэй да адзінага стандарту, адрознівалася лепшай якасцю абпалу і сыравіны. Каб прадухіліць спаўзанне падмурка з вала, будаўнікі ўжывалі выраўноўванне асновы з дапамогай ступеньчатых тэрас. Разам з тым яны выкарыстоўвалі адмысловы прыём — тонкія прарэзы на швах раствора паміж цаглінамі, што дазваляе лёгка на вока вызначыць участкі сцен, збудаваныя ў гэты час. Усе гэтыя змены адносяцца да другога будаўнічага перыяду, які завяршыўся са смерцю Любарта ў 1385 годзе. Такім чынам, у двух замках — Верхнім і Вакольным — засяродзіліся ўсе органы ўлады і кіравання Валынскім княствам: заканадаўчыя, выканаўчыя, судовыя і царкоўныя. Месца стала прэстыжным раёнам, дзе ўласнасцю валодалі толькі багатыя мяшчане, прадстаўнікі ўлады і духавенства. Аднак эканамічна і культурна развітае гарадское грамадства, відаць, не зведала ад гэтага істотных неспрыяльных наступстваў. Забудова за межамі замкаў, хоць і заставалася драўлянай, вялася са значна большым размахам і манументальнасцю.

Замак за часы Вітаўта

Пераемнікам Любарта стаў яго сын Фёдар Любартавіч. Аднак ён не меў поўных правоў на луцкае княжанне, паколькі быў сынам Любарта не ад першага шлюбу. У 1387 годзе ў Луцку ўладкаваўся літоўскі князь Вітаўт са сваёй сям’ёй, князямі і баярамі. З 1392 года Луцкае княства перайшло да яго навечна, і тады ж ён стаў Вялікім князем літоўскім. Вітаўт надаваў Луцку вялікую ўвагу: ён часта тут бываў і ўключыў горад у поле сваёй вялікакняскай палітыкі. У гады ягонага кіравання Луцк набыў статут неафіцыйнай паўднёвай сталіцы Вялікага княства Літоўскага. Гэта, несумненна, мела вялікае значэнне для замкаў, асабліва для Верхняга — рэзідэнцыі вялікага князя. На час праўлення Вітаўта прыпадае трэці будаўнічы перыяд, які праходзіў у некалькі этапаў. Галоўным вынікам гэтага перыяду стала завяршэнне будаўніцтва Верхняга замка поўнасцю ў цэгле: былі дабудаваны паўночны і ўсходні муры, а на іхнім стыку ўзведзена Уладыцкая вежа. Усе тры вежы пакрылі гонтай. Уладыцкая вежа, у адрозненне ад іншых, была ўзведзена ў адзін будаўнічы цыкл. Характар мура і памеры цэглы цалкам ідэнтычныя выкарыстаным у замку Вітаўта ў Горадні, што сведчыць пра працу адной і той жа арцелі майстроў у абодвух гарадах. На тэрыторыі замка таксама размяшчаўся княскі палац, які з часам, як і сам замак, перайшоў у каралеўскую ўласнасць. Як вядома з дакументаў, у сярэдзіне XVI стагоддзя на месцы старога палаца пачалося будаўніцтва новага, з выкарыстаннем італьянскіх (меркавана, рэнесансных) архітэктурных элементаў. Палац прымыкаў да Уязной вежы і меў памеры: 28 сажняў у даўжыню, 6 у шырыню і 10 у вышыню. У 1427 годзе Вітаўт дабіўся ад Папы Рымскага Марціна V булы для пераносу каталіцкай кафедры з Уладзіміра ў Луцк. У сувязі з гэтым яшчэ ў 1425 годзе ў Вакольным замку пачалося ўзвядзенне драўлянага касцёла Святой Тройцы, завершанае праз два гады.

У 1429 годзе ў сценах замка (у княскім палацы) адбыўся знакаміты з’езд еўрапейскіх манархаў, на якім прысутнічалі імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Сігізмунд, польскі кароль Ягайла, дацкі кароль Эрык, вялікі князь літоўскі Вітаўт, вялікія князі маскоўскі, разанскі і цвярскі, вышэйшыя прадстаўнікі Тэўтонскага і Лівонскага ордэнаў, папскі легат, паслы ад візантыйскага імператара Іаана Палеолага, татарскія ханы, валашскі ваявода, і іншыя. На з’ездзе, сярод іншых пытанняў, вырашалася пытанне каранацыі Вітаўта каралём Літвы, што прывяло да рэзкага абвастрэння адносін з Каралеўствам Польскім. Аднак неўзабаве Вітаўт сканаў, так і не стаўшы каралём. Цяжкая спадчына ў выглядзе напружаных адносін з Польшчай перайшла да ягонага пераемніка Свідрыгайлы.

Барацьба Свідрыгайлы і Жыгімонта Кейстутавіча

Ацалелая частка Чэрскага замка, найбольш падобнага архітэктурна да Верхняга замка.

Праз два гады пасля з’езда пачалася Луцкая вайна. Кароннае войска (польскае) аблажыла замак і некалькі тыдняў трымала яго ў аблозе. Абарона замка была ўскладзена на ваяводу Юршу. У канчатковым выніку, нясучы значныя страты, кароннае войска было змушана адступіць, а замак паспяхова вытрымаў аблогу. Складанае палітычнае становішча прывяло да падзелу Вялікага княства Літоўскага на два ўтварэнні: уласна Літоўскае княства на чале з Жыгімонтам Кейстутавічам і Луцкае (фармальна — Рускае) княства на чале са Свідрыгайлам.

У жніўні 1434 года луцкі стараста князь Аляксандр Нос, які дагэтуль быў прыхільнікам Свідрыгайлы, перадаў Луцкі замак князю Жыгімонту Кейстутавічу. Той прызначыў новым старастам Яна Гаштольда. У 1436 годзе замак зноў апынуўся ў аблозе, на гэты раз з боку войскаў самога Жыгімонта, але здолеў вытрымаць і яе. Пасля замак зноў перайшоў да Свідрыгайлы, а да канца 1438 ці ў пачатку 1439 года — зноў да Жыгімонта Кейстутавіча.

Замак патрабаваў далейшай мадэрнізацыі. У апошнія гады жыцця Свідрыгайла ў Верхнім замку вяліся актыўныя будаўнічыя работы, якія адзначылі чацвёрты будаўнічы перыяд у ягонай гісторыі. У гэты час сцены замка былі надбудаваны, а для дзейснага вядзення агню з агнястрэльнай зброі быў уладкаваны дадатковы шэраг арачных байніц. Для абслугоўвання гэтых новых байніц збудавалі таксама дадатковы ярус драўляных баявых галерэй. Стыравую вежу надбудавалі, зраўняўшы яе па вышыні з дзвюма іншымі вежамі; некаторы час яе нават называлі Свідрыгайлавай. Такім чынам, узвядзенне Верхняга замка ў цэгле было ў асноўным завершана. Наступныя будаўнічыя перыяды ўжо не ўносілі істотных змен у асноўнае аблічча цвярдыні. Улічваючы відавочнае і значнае архітэктурнае падабенства з Чэрскім замкам на Мазовіі, многія даследчыкі адзначаюць уплыў прускай фартыфікацыйнай школы на дойлідаў Верхняга замка.

Станаўленне Вакольнага замка

У 1473 годзе Вакольны замак, у адрозненне ад Верхняга, заставаўся пераважна драўляным. Венецыянскі пасол Амброджа Кантарыні, які наведаў горад, адзначыў ягоны мацунак. Аднак у другой палове XV стагоддзя ўзрасла пагроза набегаў з боку туркаў і татараў, і існага мацунку аказалася недастаткова. У 1500 і 1502 гады Луцк сур’ёзна пацярпеў ад нападаў Арды. Татары пранікалі і глыбей — у Палессе, Літву і Польшчу. Узнікла вострая неабходнасць у максімальным узмацненні валынскіх замкаў. Ужо з 1502 года ў Луцку разгарнуліся маштабныя будаўнічыя работы. Спярша было выраблена 240 000 штук цэглы, а затым дадаткова яшчэ 70 000. На аплату наёмным мулярам было зрасходавана 215 кап грошаў, на закуп розных матэрыялаў і іншыя патрэбы — яшчэ 384 капы. У наступныя гады траціліся яшчэ большыя сумы. Драўляныя гародні Вакольнага замка пачалі планамерна замяняць цаглянымі мурамі таўшчынёй ад 1,7 да 2 метраў. Пры гэтым ужываўся своеасаблівая гатычная арнаментная муроўка. Тым не менш, вырабленай цэглы не хапіла для поўнай перабудовы Вакольнага замка ў камені, і незавершаная частка ўмацаванняў дабудоўвалася з дрэва. Работы фінансаваліся ў асноўным за кошт мытных збораў. Рэканструкцыя аказалася вельмі своечасовай і эфектыўнай: у 1508 годзе татары распачалі новую спробу захапіць Луцк, але сутыкнуліся з арганізаваным і дзейсным супрацівам і былі вымушаныя адступіць.

У наступныя дзесяцігоддзі адбывалася паступовае завяршэнне перабудовы Вакольнага замка. Так, мураваныя вежы атрымалі такія ж дахі, як і вежы Верхняга замка. У выніку, з васьмі веж Вакольнага замка чатыры былі каменнымі: Чартарыйскіх, Свінюская, Івана Падскарбія (скарбніка), Чацвярцінскіх і іншых князёў, Архіандрычча, — а чатыры (з боку заселеных гарадскіх узгоркаў) заставаліся драўлянымі: Варотная (Уязная), Перамільская, Пінская, Уладык Валынскіх.

Замак у XVI—XVII стст.

Паўторнае наданне Луцку магдэбургскага права ў 1497 годзе істотна змяніла прававы статус горада. Ён перастаў быць наўпрост падпарадкаваным замку, атрымаўшы ўласны суд і органы самакіравання ў выглядзе дзвюх калегій: Лавы на чале з войтам і Рады на чале з бурмістрам. Пасяджэнні калегій праходзілі ў гарадской ратушы. Гэта адмоўна адбілася на эканамічным становішчы Замка, паколькі ён страціў частку сваіх феадальных уладанняў і правоў. На чале Замка па-ранейшаму стаяў стараста. Ягоная ўлада над мяшчанамі абмяжоўвалася ў асноўным функцыямі ваеннага начальніка ўсёй фартыфікацыйнай сістэмы горада, якая ўключала як замкі, так і шматлікія гарадскія частаколы і абарончыя кольцы. Аднак нават гэтая роля давала магчымасць старасце здзяйсняць эканамічны ціск на гараджан. Сам Замак утрымліваўся за кошт даходаў ад вёсак, якія яму належалі. Да 1552 года, пасля практыкі раздачы вёсак шляхце за розныя заслугі, іх засталося ўсяго восем. У гэтых вёсках былі ўстроеныя асобныя двары для прыёму вялікага князя, замежных амбасадараў і іншых шляхетных госцяў. Побач з такімі дварамі жылі людзі, якія займаліся іхнім абслугоўваннем. Утрыманне двароў забяспечвалася павіннасцямі сялян замкавай воласці. Ганчары пастаўлялі посуд, цесляры выконвалі неабходныя рамонтныя працы ў замку. Кожны від дзейнасці і рамяства ў залежных ад Замка сялян абкладаўся рознымі формамі падатку: адработачнай, натуральнай і грашовай. Такім чынам, даходы ад гэтых вёсак накіроўваліся на ўтрыманне адміністрацыйнага апарата і вядзенне замкавай гаспадаркі.

У 1595 годзе замак быў часова ўзяты ваеннымі атрадамі Севярына Налівайкі.

На працягу XVI стагоддзя тэрыторыя замка была даволі шчыльна забудавана, вольнага месца заставалася мала. Галоўнымі часткамі Верхняга замка былі ўладарны двор (рэзідэнцыя біскупа), сабор з могілкамі і княжая тэрыторыя з палацам. Аднак з сярэдзіны XVI стагоддзі ні гарадскі стараста, ні гараднічы, ні іншыя службоўцы ўжо не пражывалі стала ў замку.

Да сярэдзіны XVII стагоддзя роля замкаў яшчэ больш паменшылася. У 1652 годзе валынскія паслы на варшаўскім сойме атрымалі ўказанні па ўмацаванні абароны гарадоў у цэлым, а не толькі замкаў. Люстрацыя (вопіс) 1658 года зафіксавала жаласны стан Луцкіх замкаў: вежы стаялі без дахаў, узбраення практычна не было, за выключэннем двух гармат. У той жа час эканамічнае становішча крыху палепшылася за кошт вяртання вёскі Голышаў, атрымання даходаў ад перавозаў на рацэ Стыр, гарадской капшчыны (падатак на спіртныя напоі), гандлёвага падатку і іншага. Агульная сума гадавога даходу складала 995 флорынаў, з якіх пасля выліку выдаткаў на ўтрыманне замка заставалася 750 флорынаў. Гэтыя сродкі былі накіраваны на рэстаўрацыйныя работы ў 1667 годзе. Стырава і Уязная вежы былі надбудаваны яшчэ на адзін ярус, адрэстаўраваны муры паміж Уязной і Уладычай вежамі, а ў заходняй частцы паўночнага мура над ніжнім шэрагам арачных дальнабойных байніц быў уладкаваны новы шэраг з чаргаваннем шчылістых і арачных байніц блізкага бою. Гэтыя змены склалі пяты будаўнічы перыяд.

Зброя і боепрыпасы ў Луцкім замку

Дакумент	Гарматы	Ядры	Гакаўніцы	Кулі	Наяўнасць пораху
Люстрацыя 1545 г.	10	68	31	250	так
Люстрацыя 1552 г.	10	120	65 (5 кіёў)	205 (192 стрэльбавых)	так
Інвентар 1598 г.	3	0	41	90	не
Інвентар 1600 г.	3	0	39	60	не

Паўднёвая (знешняя) сцяна жаночага манастыра брыгідак, якая раней была часткай мура Знешняга замка.

Вакольны замак таксама не знаходзіўся ў поўным запусценні. Яшчэ ў пачатку XVII стагоддзя тут адбыліся буйныя змены. Луцкі стараста Альбрэхт Станіслаў Радзівіл падарыў ордэну Святой Брыгіты свой палац, размешчаны ў паўднёвай частцы Вакольнага замка. Пасля гэтага ордэн прыступіў да актыўнай перабудовы палаца, сёння вядомага як Манастыр брыгідак, дапоўніўшы яго келлямі і касцёлам. Новы корпус фактычна замяніў сабой частку замкавага мура. Аналагічная сітуацыя склалася і з участкам мура, які прымыкаў з поўдня да Уязной вежы Вакольнага замка. Ордэн езуітаў, які прыбыў у Луцк у той час, пачаў узводзіць касцёл Святых Пятра і Паўла ў рэнесансным стылі. Некалькі пазней побач з ім быў пабудаваны калегіум, заходняя сцяна якога таксама замяніла частку мура Вакольнага замка. Адметна, што паўднёвыя сцены касцёла і калегіума маюць байніцы, што сведчыць пра захаванне абароннай функцыі, нягледзячы на пераўтварэнні.

Судова-адміністрацыйная роля

Пасля земскіх рэформаў 1560-х гадоў замак стаў выконваць амаль выключна судова-адміністрацыйную функцыю, што прывяло да заняпаду ягонай гаспадарчай дзейнасці. Судаводства знаходзілася ў кампетэнцыі луцкага замкавага ўрада. Юрысдыкцыя суда пашыралася на павет, на валынскую шляхту, часам на ўсё ваяводства, а ў асобных выпадках — нават на некалькі ваяводстваў. Да рэформаў, замацаваных Літоўскімі статутамі, дзейнічалі два замкавыя суды: гродскі суд, які ўзначальвае стараста і разглядаў усе справы, і апеляцыйны суд маршалка Валынскай зямлі. Пасля прыняцця Літоўскага статута 1566 года структура суда стала значна больш разгалінаванай і прафіляванай. Пасяджэнні ўсіх судоў праводзіліся ў памяшканнях Верхняга замка або ў кафедральным саборы Івана Багаслова. Судовая сістэма цяпер уключала гродскі, земскі, падкаморскі, каптуравы суды і трыбунал.

• Гродскі суд спецыялізаваўся на крымінальных справах і падпарадкоўваўся павятовым старасце. Пасада суддзі была выбарнай з ліку мясцовай шляхты. Судовым выканаўцам быў возны, які, як і іншыя судовыя чыноўнікі, абіраўся на луцкіх сойміках. Запісы пра разгляданыя справы вяліся пісарамі ў луцкіх гродскіх кнігах, якія захоўваліся ў прытворы праваслаўнага кафедральнага сабора. Гродзенскі суд збіраўся на сесіі («рокі») штомесяц на працягу года. У падпарадкаванні суда знаходзілася турма, размешчаная ў вежах Верхняга замка, а таксама кат. Часам для допытаў ужываліся катаванні, для чаго была адведзена асобная невялікая вежа ля ўвахода ў замак. Пакаранне смерцю праводзіліся на плошчы перад замкам і на Рынкавай плошчы перад ратушай.
• Земскі суд, наадварот ад гродскага, быў незалежны ад замкавай адміністрацыі. Суддзі абіраліся на сойміках і зацвярджаліся каралём. У склад суда ўваходзілі суддзя, падсудак і пісар. Гэты суд разглядаў грамадзянскія справы Луцкага павета. Замкавы ўрад даваў памяшканні для пасяджэнняў гэтага суда і быў абавязаны захоўваць ягоныя актавыя кнігі. Сесіі земскага суда праходзілі тройчы ў год і доўжыліся па некалькі тыдняў кожная.
• Падкаморскі суд займаўся вырашэннем зямельных спрэчак. Пасяджэнні часта праходзілі непасрэдна на спрэчных зямельных участках. Падкаморы выслухоўваў бакі канфлікту, мернікі і капачы праводзілі неабходныя замеры і работы, пасля чаго выносіўся прысуд. Падкаморскія кнігі захоўваліся ў Верхнім замку.
• Каптуравы суд уяўляў сабой адзіны для ўсіх паветаў суд, які дзейнічаў выключна ў часы бескаралеўя. Ягоныя сесіі склікаліся ў канцы кожнага месяца. Асноўнай задачай гэтага суда быў нагляд за строгім захаваннем законаў насельніцтвам Валынскага ваяводства.
• Трыбунал Луцкі з’яўляўся найвышэйшым апеляцыйным судом для Валынскага, Брацлаўскага і Кіеўскага ваяводстваў. У ягоны склад уваходзілі шэсць дэпутатаў і поўны склад мясцовага земскага суда. Трыбунал існаваў да 1589 году.

XVIII стагоддзе: Заняпад

Юзэф Чартарыйскі, апошні стараста луцкі.

У XVIII стагоддзі ў гісторыі замка адбыліся значныя трансфармацыі. Па-першае, замак канчаткова страціў сваё абароннае прызначэнне. Па-другое, у выніку жорсткай рэлігійнай барацьбы замак перастаў быць стабільнай духоўнай сталіцай Валыні, паколькі праваслаўная кафедра Івана Багаслова неаднаразова пераходзіла ад грэка-каталікоў да праваслаўных і назад. У 1770-х гадах біскуп Сільвестр Рудніцкі распарадзіўся разабраць падмурак старой кафедры Івана Багаслова і пачаў узвядзенне новага храма, аднак смерць біскупа перашкодзіла завяршэнню будаўніцтва. У 1781 годзе моцны пажар знішчыў недабудаваную кафедру, а таксама каталіцкую кафедру Святой Тройцы, яшчэ некалькі храмаў і мноства гарадскіх будынкаў Луцка.

Хоць каталіцкую кафедру перанеслі ў суседні касцёл Пятра і Паўла, набліжэнне падзелаў Рэчы Паспалітай, асабліва трэцяга, ужо падарвала пазіцыі каталіцызму на Валыні. І калі ў пачатку і сярэдзіне стагоддзя замак яшчэ захоўваў значэнне адміністрацыйнага, судовага і духоўнага цэнтра, то да канца стагоддзя тэндэнцыі да заняпаду ўзмацніліся, прыслабіўшы ягонае становішча. Гэта ў поўнай меры датычылася і фізічнага стану абедзвюх частак замка. Так, люстратары 1765 года ўжо не зафіксавалі княжага палаца; у Стыравай вежы дажджавая вада працякала проста на закансерваваныя гродскія кнігі; зброі ў замку не было ніякай. Пры гэтым муры Вакольнага замка яшчэ знаходзіліся ў адносна добрым стане. Да таго часу Вакольны замак ужо сталі зваць прыгарадкам, а ягоная тэрыторыя прыраўноўвалася да звычайнай гарадской. Прычынамі гэтага сталі, па-першае, ператварэнне ўсяго Луцка ў добра ўмацаваную крэпасць, што ў некаторай ступені нівелявала асаблівы статус замкавай тэрыторыі ў параўнанні з уласна гарадскімі землямі; па-другое, рос аўтарытэт гарадскога насельніцтва, якое па сваім становішчы набліжалася да шляхты.

Пасля разбуральнага пажару 1781 года горад апынуўся ў заняпадзе, а замкі мелі вострую патрэбу ў рэканструкцыі. Тады стараста Юзэф Клеменс Чартарыйскі запачаткаваў буйныя перабудовы. Уязная вежа Верхняга замка змяніла свой знешні выгляд: высокія ўваходы, якія раней размяшчаліся над узроўнем плошчы, былі замураваны. Замест іх частку абарончага вала прыбралі і зрабілі адзін вялікі ўваход у замак прама ў цокальнай частцы вежы, тым самым значна панізіўшы ягоны ўзровень. Быў пабудаваны новы каменны мост са скляпеністай аркадай. Саму вежу ўмацавалі магутнымі контрфорсамі, у якія часткова ўвайшлі старыя. На месцы, дзе размяшчаўся княскі палац, часткова ўзвялі памяшканні канцылярыі, куды перанеслі архіўныя судовыя кнігі са згарэлай кафедры Івана Багаслова. Муры Вакольнага замка вельмі моцна пацярпелі ад агню. Пасля гэтага тры з чатырох каменных веж паступова пачалі разбіраць. Фактычна, Вакольны замак як адзіны абарончы комплекс перастаў існаваць. І паняцце «Луцкі замак» стала ставіцца выключна да Верхняга замка. Гэтыя падзеі і будаўнічыя работы сфарміравалі шосты будаўнічы перыяд, надаўшы Верхняму замку тое аблічча, у якім ён захаваўся да нашых дзён.

Пад Расійскай імперыяй, запусценне і разбурэнне

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай Луцк аказаўся ў складзе Расійскай імперыі. Дзякуючы адносна лаяльным адносінам царскай улады да палякаў і навадалучаных уладанняў, тут некаторы час працягвалі дзейнічаць нормы Літоўскага статута, функцыянавалі земскі і падкаморскі суды, а таксама збіраліся соймікі. Больш за тое, было адноўлена луцкае грэка-каталіцкае біскупства, кафедра якога размясцілася ў саборы Святога Дзімітрыя на тэрыторыі былога Вакольнага замка. У замкавай канцылярыі працягваў працаваць рэгент судовых актаў Якаў Кажэнёўскі. Ён займаўся складаннем падрабязнага рэестра дакументаў, назапашаных у замкавых архівах за апошнія тры стагоддзі. У 1807 годзе на тэрыторыі Верхняга замка пабудавалі павятовую казну. Аднак аўтаномія Валыні аказалася нядоўгай: ужо ў 1840 годзе канчаткова скасавалі старажытную судовую сістэму, а грэка-каталіцкую царкву ліквідавалі, афіцыйна далучыўшы яе да праваслаўнай. Дзейнасць замка як такога спынілася. Ягоныя тэрыторыя і пабудовы цяпер разглядаліся як звычайныя гарадскія ўладанні.

Краявід замка з боку Стыра. Мікола Кулеша, 1852.

З гэтага часу замак выкарыстоўваецца пераважна як архіў, жытло і памяшканне для пажарнай службы. Пасля пажару 1845 года, які знішчыў большасць луцкіх касцёлаў і кляштараў, абгарэлыя замкавыя муры сталі разбіраць на будаўнічы матэрыял. Верхам гэтай негатыўнай тэндэнцыі стала выданне ў 1863 годзе «высокага наказу» пра дэмантаж веж і сцен замка таксама для атрымання будматэрыялаў. За Уязную вежу на аўкцыённых таргах прапанавалі 373 рублі. Так некалі велічную цвярдыню Луцка пачалі разбіраць. Аднак гэта аказалася няпростай задачай: нават праз стагоддзі мацунак збудавання заставаўся даволі высокім. Разборка ішла вельмі марудна. Атрымалася знішчыць толькі невялікі ўчастак сцяны каля Уязной вежы, а саму вежу не змаглі разабраць нават часткова. Неверагодны мацунак выратаваў замак і ў гэтым стагоддзі. Ужо на наступны 1864 год кіеўская тэхнічная камісія прыйшла да вываду, што муры не знаходзяцца ў аварыйным стане і, больш за тое, іх варта захаваць як гістарычную памятку. Замак стаў прыцягваць значную ўвагу мастакоў, пісьменнікаў, аматараў даўніны. У другой палове XIX стагоддзя з’явілася мноства малюнкаў і гравюр з выявай ягоных жывапісных руін, было напісана нямала артыкулаў і даследаванняў па гісторыі замка і горада ў цэлым.

Вось як пісаў пра замак валынска-польскі пісьменнік Юзаф Ігнацы Крашэўскі:

Я бачыў шмат руін замкоў, але ніводзін з іх не здаўся мне такім велічным, такім прыгожым, такім красамоўным, як гэты — а можа, гэтае імя Вітольда надае яму чароўнасці? … Валынскія замкі захаваліся лепш за ўсё, таму што яны даўжэй за ўсіх былі патрэбныя. Астрожскі, Дубенскі, Чартарыйскі, Луцкі, Алыцкі, замак у Конюхах і т.п. і сваёй колькасцю, і захаванасцю сведчаць пра тое, як доўга гэты край супраціўляўся нападам і якія перацярпеў працяглыя войны. Луцкі і Алыцкі замкі могуць даць найлепшае ўяўленне, што такое старажытны абаронны замак.

Захаплялася велічнымі мурамі і вядомая паэтка Леся Украінка ў сваіх «Валынскіх успамінах»:

Ты, Луцк старадаўні, што дагэтуль след яўны Хаваеш старой даўніны, І цябе я спазнала, і цябе шанавала — Былі то харошыя дніны. Старэйшы твой замак, дзядзізны астатак, Навек у маёй думцы застаўся… Арыгінальны тэкст (укр.)   Ти, Луцьк стародавній, що досі слід явний Ховаєш старої давнини, Й тебе я спізнала, й тебе шанувала — Були то хорошії днини. Старезний твій замок, дідизни останок, Навік в моїй думці зостався…

У 1887—1890 гадах на аднаўленчыя работы ў замку выдзелілі 623 рублі. Праломы ў сценах замуравалі, Варатнюю вежу сцягнулі металам. Аднак атык на гэтай вежы разабралі, бо ён знаходзіўся ў аварыйным стане. У наступныя дзесяцігоддзі некалькі камісій адзначалі вельмі дрэнны стан муроў і веж, якія пагражалі абвальваннем. Былі распрацаваны праекты выратавальнай рэстаўрацыі К. Іваніцкага, а затым і К. Цяляжынскага. Тым не менш, сродкі на іхняе ажыццяўленне так і не вылучылі. Нарэшце сумежная да Уязной вежы частка мура з лесвіцай абвалілася. Але гэта ўжо не выклікала асаблівай турботы ва ўладаў, паколькі бушавала Першая сусветная вайна, а Расійская імперыя неўзабаве спыніла сваё існаванне.

XX стагоддзе

Па ўмовах Рыжскай мірнай дамовы 1921 года Валынь ізноў апынулася ў складзе Польскай Рэспублікі. Адразу ж, у 1921 годзе, у Луцкім замку пачаліся кансервацыйныя работы. Быў складзены першапачатковы бюджэт на суму каля 2,7 млн. польскіх марак, які пасля быў павялічаны да 9 млн марак. Работы вяліся Люблінскай кансерваторскай акругай пад кіраўніцтвам архітэктара Ю. Сенніцкага. У рамках гэтых работ умацавалі Уязную вежу, учынілі жалезабетонныя перакрыцці ніжніх ярусаў, узмацнілі Уладычую вежу і пакрылі дахам Стыравую. У памяшканні былой канцылярыі адкрыўся Валынскі прыродазнаўча-краязнаўчы музей, а двор замка заняла пажарная частка. У дакументах тых гадоў цвярдыня пачынае называцца замкам Любарта — менавіта з гэтага часу і дагэтуль Луцкі Верхні замак вядомы пад гэтай назвай. Адзін з даследнікаў таго часу, Леанід Маслаў, пісаў:

Любартаў замак — сваім планам, становішчам муроў і веж вельмі нагадвае замкі паўднёвай Германіі, што пазней былі перайманы на нашых заходніх землях у Галіцка-Уладзімірскай дзяржаве. Аднак Луцкі замак гэта не копія такіх замкаў; пад архітэктурным і канструкцыйным аглядам у адносінах да згаданых ён вялікім крокам паступіў наперад. Не шмат нам засталося са старакняжацкага абарончага будаўніцтва помнікаў, каб з упэўненасцю можна было з імі параўноўваць луцкі замак.

Выкананне рамонтных і кансервацыйных работ у замку было спынена пачаткам Другой сусветнай вайны і наступным уключэннем Валыні ў склад СССР у 1939 годзе. Савецкія даследаванні замка пачаліся ў 1949 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара Ю. В. Барадзіна. У 1952—1953 гадах быў распрацаваны праект рэстаўрацыі, аднак ён не быў рэалізаваны. У 1963 годзе замак быў зацверджаны як помнік архітэктуры дзяржаўнага значэння і ўзяты пад ахову дзяржавы. З гэтага моманту пачаліся актыўныя работы па рэстаўрацыі і кансервацыі.

На працягу 1960-70-х гадоў праводзіліся маштабныя аднаўленчыя работы па праектах М. Гаўдзенка пад кіраўніцтвам А. М. Гаданюк. Умацавалі вежы і аднавілі сцяну паміж Уязной вежай і канцылярыяй. Былі рэканструяваны інтэр’еры, адноўлены між’ярусныя перакрыцці і атыкі на вежах. На мурах аднавілі драўляныя баявыя галерэі, а ўсе страчаныя элементы ўмацаванняў замянілі новымі, каб максімальна наблізіць аблічча замка да ягонага гістарычнага выгляду. Двор замка быў добраўпарадкаваны і засаджаны дрэвамі.

У 1985 годзе быў створаны гісторыка-культурны запаведнік «Стары Луцк», які ахапіў найстарэйшую частку горада, у тым ліку замак і мноства іншых аб’ектаў. З гэтага часу цвярдыня ўвесь час знаходзілася пад назіраннем спецыялістаў. Былі праведзены глыбокія археалагічныя даследаванні на тэрыторыі замка Любарта, у тым ліку месца размяшчэння княжага палаца, сабора Івана Багаслова і замкавых падмуркаў. Ажыццяўляліся геалагічныя даследаванні культурных пластоў, вывучалася гісторыя замка па літаратурных крыніцах. Тым не менш, работы па добраўпарадкаванні тэрыторыі замка ў 1980-я гады прыпыніліся. Для зручнасці доступу турыстаў да Уладыцкай вежы, дзе планавалася ўладкаваць музей званоў, у канцы 1980-х устанавілі драўляныя лесвіцы, хоць гістарычна іх там не існавала. Таксама надбудавалі падмурак княжага палаца, каб пазначыць ягонае месцазнаходжанне.

Рэстаўрацыя замкавых валоў, якая планавалася яшчэ з пачатку XX стагоддзя, была часткова ажыццёўлена ў 1994 годзе, аднак сродкаў гарадской адміністрацыі хапіла толькі на падсыпку асновы валоў.

Сучаснасць

Бронзавы макет Верхняга замка.

У 2006 годзе ўкраінскімі ўладамі распрацавана канцэпцыя развіцця гісторыка-культурнага запаведніка. Яна прадугледжвала, у прыватнасці, аднаўленне царквы Івана Багаслова і княжага палаца, знос існуючай забудовы ў межах Вакольнага замка і стварэнне новай, больш адпаведнай архітэктуры сярэднявечнага Луцка. Аднак у 2008—2009 гадах канцэпцыя не атрымала дастатковага фінансавання. Замест гэтага Луцкі замак стаў актыўна выкарыстоўвацца як пляцоўка для правядзення масавых мерапрыемстваў: фестываляў «Берагіня» і «Палескае лета з фальклорам», фестываляў звонавага мастацтва, кавальскай справы, ганчарства, лазапляцення, фларыстыкі, этнаграфічнага «Любарт-фэсту», рыцарскага турніру «Меч Луцкага замка», а таксама фестывалю «Ноч у Луцкім замку». Акрамя гэтага, у 2006 годзе да Уязной вежы дабудавалі сцяну, якая ўзнаўляе частку мура Вакольнага замка.

У 2011 годзе па выніках акцыі «Сем цудаў Украіны» Верхні замак заняў першае месца. У 2016 годзе ў двары замка ўстанавілі «Помнік валынскаму князю». Скульптура, створаная Сяргеем Зінцом яшчэ ў 2002 годзе падчас скульптурнага салона ў Луцку, да гэтага стаяла на праспекце Волі. У 2018 годзе перад Уязной вежай размясцілі бронзавы макет Верхняга замка з подпісамі звычайным шрыфтам і шрыфтам Брайля.

Аднаўленне муроў вежы Чартарыйскіх Вакольнага замка і яе падзямелляў праходзіла ў 2019—2021 гадах. Прылеглую тэрыторыю добраўпарадкавалі для турыстаў, расчысцілі ад кустоў і абсталявалі назіральную пляцоўку. У ліпені 2023 года турыстычная лакацыя «Вакольны замак» (укр.: «Окольний замок»), уключаючы падзямелле, была адкрыта для шырокай публікі.

У 2023 годзе музейная прастора «Вакольны замак» стала самым наведвальным турыстычным аб’ектам у Луцку — з моманту адкрыцця ў ліпені яго наведала амаль 13 тысяч чалавек.

Архітэктура

Макет сучаснага віду Верхняга (уверсе злева) і Вакольнага замка.

Верхні замак

Панарама ззаду на Верхні замак і ягоныя вежы (злева направа): Стыравая, Уязная і Уладыцкая.

Замак Любарта (укр.: Замок Любарта) у цэлым мае ў плане форму роўнабаковага трыкутніка з некалькі выпуклымі бакамі. У ягоных вяршынях размешчаны вежы, аддаленыя адна ад адной прыкладна на 100 метраў. Вышыня муроў дасягае каля 12 метраў над узроўнем вала. Таўшчыня муроў у аснове даходзіць да 3 метраў, а ў верхняй частцы складае каля 0,8 метра. Паводле ацэнак, на ўзвядзенне замка было выкарыстана да 5 мільёнаў цэглін. За шэсць стагоддзяў існавання цвярдыні ўзровень падлогі замкавага двара падняўся прыблізна на 3,8 метра. Муры і вежы выкладзены ў гатычнай сістэме муроўкі. Памеры выкарыстанай цэглы адрозніваюцца ў залежнасці ад будаўнічага перыяду, у якім яны ўжываліся, і складаюць, як правіла, (28-30)х(12.5-15)х(7.5-9.5) см. На мурах уладкаваныя баявыя галерэі з байніцамі. Месцамі муры пакрыты гонтавым дахам. Каля Уязной і Ўладзічай веж на кансолях размешчаны эркеры з машыкулямі — адтулінамі для абстрэлу прасторы ў асновы мура.

Уязная вежа ўначы

Погляд на ўнутраны двор з Уязной вежы.

Уязная вежа (укр.: В'їзна вежа) ўяўляе сабой пяціяруснае збудаванне ў форме паралелепіпеда вышынёй 28 метраў і памерамі ў плане 11,9×12,05 метраў. У паўднёвай частцы вежы знаходзіцца вінтавая лесвіца, якая раней злучалася з княскім палацам. Ад кута гэтай вежы пачынаецца мур Вакольнага замка. Унізе вежу падтрымліваюць масіўныя контрфорсы, збудаваныя ў пачатку XIX стагоддзя і якія звужваюцца дагары. Паміж імі ўладкаваны арачны ўваход у замак. Над цяперашнім уваходам размешчаны два парталы з арачным скляпеннем — гэта былыя верхнія ўваходы ў замак, якія некалі зачыняліся пад’ёмным мостам. Другі ярус вежы мае паўцыліндрычныя скляпенні, а трэці і чацвёрты ярусы — крыжовыя. Толькі гэтыя скляпенні парушаюць агульную сіметрычную структуру галоўнага фасада вежы. У сярэдняй частцы фасада выступаюць квадратныя зубцы, размешчаныя над прамежкавым карнізам. Верхні карніз з аркатурным матывам апяразвае вежу па ўсім перыметры; пад ім знаходзяцца два невялікія праёмы. Атык вежы завяршаецца магутнымі зубцамі-мерлонамі рэнесанснай формы. Задні фасад вежы, звернуты ў двор замка, мае больш простую будову. Цэнтральны праход выкананы з гатычным скляпеннем. Сярэднія ярусы вежы, за выключэннем верхняга, маюць па аднаму акну, апраўленаму белакаменнай рэнесанснай ліштвай.

Стыравая вежа (укр.: Стирова вежа), падобна да Уязной, мае форму прастакутнага паралелепіпеда і звонку ўмацавана контрфорсамі. Яе вышыня складае 28 метраў, а памеры ў плане — 10×10 метраў. Вежа мае два знешнія адгалінаванні муроў: усходняе (больш кароткае) — астатак усходняга абарончага кольца, а паўднёвае (даўжэйшае) — фрагмент Вакольнага замка. У ёй два ўваходы з белакаменнымі парталамі: ніжні доўгі час быў засыпаны, таму выкарыстоўваўся ўваход другога яруса. З другога яруса па вінтавой лесвіцы ўнутры мура можна падняцца на верхнія ярусы. На мурах праглядаецца арнаментальны тып цаглянай муроўкі. Пяціярусная вежа завяршаецца атыкам з зубцамі-мерлонамі. Агульная таўшчыня муроў памяншаецца дагары: на ніжнім ярусе яна дасягае 3 метраў, а на верхнім (атыкавым) — 75 сантыметраў. З трэцяга яруса ёсць выхады на баявыя пляцоўкі муроў. У мурах розных паверхаў уладкаваныя байніцы; некаторыя вокны маюць гатычнае абрамленне, іншыя — рэнесанснае. Перамычкі ўнутраных дзвярных праёмаў арачныя.

Архітэктура Уладыцкай вежы (укр.: Владича вежа) яшчэ больш лаканічная. Яе вышыня складае 14 метраў, а памеры ў плане — 8,75×8,50 метраў. Таўшчыня муроў на ніжнім ярусе дасягае 3 метраў, а на верхнім — каля 1 метра. Вежа пазбаўлена дэкаратыўнага аздаблення. З трэцяга яруса таксама ёсць выхады на баявыя пляцоўкі муроў. Скляпенне над другім ярусам цыліндрычнае. Перамычкі байніц маюць арачнае скляпенне. Вежа пакрыта гонтавым шатровым дахам, над якім на тонкай ножцы ўзвышаецца металічная фігура «Клікун».

• 
  Уязная вежа
• 
  Уладыцкая вежа
• 
  Стыравая вежа з унутранага боку
• 
  Стыравая вежа з вонкавага боку
• 
  Аркі над уязной брамай
• 
  Пераход паміж Уязной і Уладыцкай вежамі
• 
  Пераход паміж Уладыцкай і Стыравай вежамі

Вакольны замак

Адноўлены ўчастак мура Вакольнага замка, прылеглы да Уязной вежы.

Хоць Вакольны замак (укр.: Окольний замок) са сваімі мурамі як цэласнае збудаванне даўно спыніў сваё існаванне, даследаванні паказваюць, што да 55 % ягоных элементаў, уключаючы фрагменты веж, муроў і прызамкавых пабудоў XVIII стагоддзя, захаваліся і зараз з’яўляюцца часткай сучасных луцкіх будынкаў, убудаваныя ў іх. Схема вулічнай сеткі на тэрыторыі былога Вакольніка таксама засталася ранейшай. Большасць будынкаў і двароў, якія знаходзіліся ўсярэдзіне ягонага перыметра, даўно зніклі, за выключэннем некалькіх збудаванняў.

У 2006 годзе вяліся работы па аднаўленні часткі муроў Вакольнага замка, якія цягнуліся ад Уязной вежы Верхняга замка да захаванага дома XVI стагоддзя.

Вежа князёў Чартарыйскіх (укр.: Башта князів Чарторийських) ўяўляе сабой паралелепіпед, увянчаны гонтавым спічастым дахам. Участак замкавага мура паміж гэтай вежай і паўднёвым вуглом езуіцкага калегіума мае байніцы. З вежы ёсць выхад на баявую галерэю гэтага ўчастка Вакольніка. Такое ж выйсце маецца і ў процілеглы бок — на мур замка, які далей цягнецца на поўдзень. Цяпер гэты выхад часткова замураваны і аформлены ў выглядзе акна. Асаблівасцю захаваных частак Вакольнага замка з’яўляюцца падмуркавыя аркі і ўчасткі сцен з арнаментальнай муроўкай з цэглы розных колераў.

Аднаўленне муроў вежы Чартарыйскіх праходзіла ў 2019—2020 гадах у рамках праекта «Новае жыццё Старога горада», які прадугледжваў рамонт падвалаў, фасада езуіцкага манастыра, вежы Чартарыйскіх з абарончым мурам, а таксама добраўпарадкаванне прылеглых тэрыторый. Падчас аднаўленчых работ у маі 2020 года былі знойдзены падвальныя памяшканні вежы, пра існаванне якіх раней не было вядома, і апісанні гэтых пакояў адсутнічалі ў гістарычнай літаратуры. Вясной 2021 года падзямеллі вежы Чартарыйскіх і калегіума езуітаў былі рэстаўраваны і аб’яднаны, а ў 2023 годзе адкрыты для наведвання публікай.

Размешчаны непадалёк участак сцяны з арнаментальнай муроўкай таксама быў адрэстаўраваны. Наваколле расчысцілі ад кустоў і абсталявалі побач назіральную пляцоўку. Суседняя сцяна езуіцкага калегіума таксама прайшла рэстаўрацыю.

• 
  Арнаментальная муроўка Вакольніка да рэстаўрацыі, 2020 г.
• 
  Адноўлены фрагмент мура Вакольніка, 2021 г.
• 
  Вежа Чартарыйскіх да рэстаўрацыі, 2009 г.
• 
  Вежа Чартарыйскіх да рэстаўрацыі, 2013 г.
• 
  Адноўленая вежа Чартарыйскіх, 2021 г.
• 
  Падзямелле Вакольнага замка ля вежы Чартарыйскіх.

Надпісы на мурах замка

На працягу ўсёй гісторыі Луцкага замка людзі не ўпускалі магчымасці пакінуць свой след, выдрапваючы надпісы на знешніх мурах Верхняй цвярдыні. Так, усе ўчасткі муроў паміж вежамі ўшпіляны такімі подпісамі, як правіла, з імёнамі і датамі. Самы стары з выяўленых надпісаў датуецца 1444 годам (паводле іншых даных — 1602 ці 1616). Яна размешчана на той частцы мура, якая да таго часу ўжо была пабудавана. Надпісы адрозніваюцца вялікай разнастайнасцю шрыфтоў, спосабаў нанясення (выдрапвання, высякання), почырка, анамастыкі і даціровак. Асаблівую ўвагу прыцягваюць надпісы, пакінутыя вядомымі людзьмі. Так, надпіс «A.N. KORZENIOWSKI R.P. 1799» належыць таму самаму Кажэнёўскаму, які на працягу доўгіх гадоў сістэматызаваў архівы замка, сабраныя за тры стагоддзі да яго працы. Пад Уладыцкай вежай у муры ёсць цагліна, на якой некалі пакінула свой подпіс Вольга Касач, сястра украінскай паэткі Лесі Украінкі: «1891 Ольга КОСАЧ».

Сучаснае выкарыстанне

Выставы

У Музеі кнігі.

На другім паверсе Уязнай вежы размешчана выстава «Плітніца» (укр.: «Плитниця»), дзе экспануюцца старадаўнія будаўнічыя матэрыялы, выяўленыя падчас археалагічных даследаванняў: плінфа, цэгла, плітка, кафля, чарапіца. Тут жа прадстаўлена экспазіцыя «Замкавая варта» (укр.: «Замкова сторожа»). На самай вяршыні вежы абсталявана назіральная пляцоўка, з якой адкрываецца краявід на стары горад і ягоныя славутасці. У Стыравай вежы размяшчаецца клуб гістарычнай рэканструкцыі, і для наведвальнікаў выставы тут не праводзяцца.

Выстава званоў ва Ўладыцкай вежы.

Ва Ўладыцкай вежы на ніжнім ярусе знаходзіцца выстава «Турма» (укр.: «В'язниця»). Крыху вышэйшая — экспазіцыя «Замкавая зброя» (укр.: «Замкова зброя»), якая дэманструе арсенал XV—XVII стагоддзяў. Адзіны ва Украіне Музей званоў займае два верхнія ярусы вежы. Тут сабрана шырокая калекцыя званоў з Валыні і іншых рэгіёнаў Украіны, а таксама з Польшчы, Аўстрыі, Румыніі і Расіі. Найстарэйшы звон датуецца 1647 годам. Дадаткова званы размешчаны на драўлянай званіцы, устаноўленай на тэрыторыі замка. У падзямеллі замка закансерваваны астаткі праваслаўнай, а затым і грэка-каталіцкай кафедры Івана Багаслова — значнага архітэктурнага помніка. У раскопках царквы знойдзены пахаванні старажытных князёў, біскупаў і заможных жыхароў Луцка. Захавалася таксама княжая грабніца са шкілетам, у чэрапе якога знойдзены наканечнік татарскай стралы; меркавана, гэтае пахаванне Ізяслава Інгваравіча. Музей кнігі, размешчаны ў будынку былой павятовай казны пачатку XIX стагоддзя, захоўвае ў сваёй калекцыі не толькі старажытныя кнігі, але і адноўленыя старажытныя друкарскія варштаты (адзін з іх датуецца XV стагоддзем) і іншае друкарскае абсталяванне. Тут экспануюцца кнігі XVII—XX стагоддзяў.

Адразу пры ўваходзе ў замак справа адкрытыя для агляду падмуркі княжага палаца. Побач устаноўлены мемарыяльныя дошкі, адна з якіх, у прыватнасці, нагадвае пра з’ездз еўрапейскіх манархаў, які праходзіў тут у 1429 годзе. Далей за падмуркамі знаходзіцца былая канцылярыя, дзе зараз размешчаны Луцкі мастацкі музей. У ягоны збор уваходзяць працы мастакоў Іспаніі, Італіі, Расіі, Польшчы, Англіі, Францыі, Аўстрыі, Украіны, Германіі, якія ахопліваюць перыяд з XVI па XX стагоддзе, і налічвае больш за 300 твораў. Апроч гэтага, музей сабраў некалькі сотняў палотнаў сучасных украінскіх мастакоў.

Фестывалі

Запаленне сімвалічнай княжай кароны на адкрыцці арт-фестывалю «Ноч у Луцкім замку», 2017 год.

У замку рэгулярна праводзіцца мноства разнастайных фестываляў — як гістарычнай і этнаграфічнай, так і музычнай скіраванасці. Сярод іх такія мерапрыемствы, як фестываль звонавага мастацтва «Благовіст Волині», фестываль фларыстычнага мастацтва, рыцарскі турнір «Меч Луцкага замка» (укр.: «Меч Луцького замку»), часткова «Up—fest», арт-шоу «Ноч у Луцкім замку» (укр.: «Ніч у Луцькому замку»), джазавы фестываль «Art Jazz Cooperation», фестываль сярэдневяковага духу «Княжацкі банкет» (укр.: «Князівський бенкет»), «Сярэднявечны Лучэск. Доблесць стагоддзяў» (укр.: «Середньовічний Лучеськ. Доблесть віків»), а таксама частка мерапрыемстваў фестывалю «Палескае лета з фальклорам» (укр.: «Поліське літо з фольклором»), і іншыя падзеі.

У сімволіцы

Здаўна выява замка выкарыстоўвалася як сімвал Луцка. Вобраз муроў прысутнічае на шматлікіх пячатках, гербах, грошах, значках, паштоўках.

• 
  Рэверс 200 грыўняў узору 2007 года
• 
  Аверс юбілейнай манеты НБУ 2010 года
• 
  Герб Луцка 1985 г.
• 
  Нарукаўны знак 100 АМБр СВУ

У мастацтве

На працягу ўсёй гісторыі Луцкі замак нязменна прыцягваў увагу мастакоў, якія імкнуліся захаваць ягоныя велічныя вежы на сваіх палотнах. Апроч апісанняў у летапісах, найранейшай вядомай выявай замка лічыцца абраз Святога Ігнація сярэдзіны XVIII стагоддзя. На ёй прадстаўлены від на абодва замкі і царкоўныя шпілі з узгоркаў, якія атачалі тагачасны горад. Яшчэ адной выявай таго ж стагоддзя з’яўляецца акварэль Казімежа Вайнякоўскага. У XIX стагоддзі жывапісныя руіны замка сталі крыніцай натхнення для яшчэ большага мноства аўтараў. Сярод іх — беларуска-польскі мастак Напалеон Орда, Міхал Кулеша, Ян Канапацкі, П. Струкаў, Юзэф Крашэўскі, Карніловіч, Г. Патоцкая, Леман і многія іншыя, у тым ліку гравюры невядомых майстроў.

У 1990-я гады серыю мастацкіх вобразаў і рэканструкцый Луцкага замка стварыў луцкі мастак Аляксандр Дышко.

• 
  Ікона св. Ігнація, фрагмент
• 
  Напалеон Орда
• 
  Невядомы аўтар, 1865
• 
  Я. Леман, 1915

Замак Любарта пакінуў глыбокі след і ў жыцці выбітнай украінскай пісьменніцы Лесі Украінкі. Увесну 1879 гады яна разам з братам Міхайлам упершыню ўбачыла яго ў Луцку. Высокія муры цвярдыні зрабілі на іх моцнае ўражанне сваёй велічнасцю і прыгажосцю. Украінскі літаратуразнаўца А. В. Музычка прыводзіў наступныя ўспаміны паэткі пра замак:

А тут яшчэ недалёка замак у Луцку, куды яны выязджаюць часта, бо там бацька старшыня з’езда сусветных пасярэднікаў. <…> Часта мама таксама чытае ім Гогаля, ягоныя «Вечары на хутары», ягонага «Тараса Бульбу», і ўсё гэта адкрывае вобраз замка з дарагімі скляпеннямі, з закратаванымі вокнамі, зраненым рыцарам…

Арыгінальны тэкст (укр.)  

А тут іще недалеко замок у Луцьку, куди вони виїздять часто, бо там батько головою з'їзду мирових посередників. <…> Часто мама теж читає їм Гоголя, його «Вечори на хуторі», його «Тараса Бульбу», й усе-то те отворює образ замку з дорогими склепіннями, з заґратованими вікнами, зраненим лицарем…

— А. Музичка. Дитячі роки Лесі Українки

У сваіх успамінах і каментарах пра жыццё сваёй сястры Лесі Вольга Косач-Крывінюк расказвала пра такі вопыт з замкам:

1879 Косачы пераехалі з г. Звягеля да г. Луцка (гл. мае «Успаміны і нататкі да 1878 года». В. К. К.) і пасялілася ў касцёльнай хаце побач з каталіцкай кафедрай, паблізу руін старажытнага замка. <…> Луцкі замак згадвае Леся ў вершы «Веча», напісаным 10 жніўня 1901, і ў лісце да Галіны Камаровай, напісаным 10 сакавіка 1909 з Тэлаві на Каўказе: «У самым Тэлаві шмат руін старасвецкіх (гэта калісьці была сталіца цароў Кахетыі), пасярод горада цэлае замчышча з вежамі, з зубчастымі мурамі, яно мне нагадвае Луцкі замак і маё „отрочество“ [малалецтва]»…

Арыгінальны тэкст (укр.)  

1879 Косачі переїхали з м. Звягелю до м. Луцька (див. мої «Спомини й уваги до 1878 року». ОКК) і оселилися в костельному домі поруч з католицькою катедрою, близько руїн стародавнього замку. <…> Луцький замок згадує Леся у вірші «Віче», написаному 10 серпня 1901, і в листі до Галини Комарової, написаному 10 березня 1909 з Телаву на Кавказі: «В самому Телаві багато руїн старосвітських (це колись була столиця царів Кахетії), посеред міста ціле замчище з вежами, з зубчастими мурами, воно мені нагадує Луцький замок і моє „отрочество“»…

— О. Косач-Кривинюк. Леся Українка. Хронологія життя і творчості

Урыўкі з верша «Веча» Лесі Украінкі, дзе згадваецца замак:

<…> У двары старога замчышча-руіны сабраліся мы на веча, усе паважаныя, вучоныя галовы, гладкія і кучаравыя, і ўзростам не малыя – калі б злажыць гады ўсіх, мусіць, стагоддзе выйшла б! <…> Зубчасты цень ад замкавага мура ўсё падаўжаўся, а далей і двор пакрыў. У байніцы неба стала цёмна-сінім, не стала ўжо чырвонага вяночка на галаве малой Жаны д'Арк, а мы спявалі… Раптам наша варта нам покліч падала: „Гусі, дадому, воўк за гарой!“ – Усё заціхла імгненнем: „вялікія“ ішлі!… Пад мурам прытаіўшыся, мы бачылі, як постаці нязграбныя, хістаючыся і пішучы „мысліце“, блукалі па замкавым двары, – „вялікія“ ішлі з вясёлай бяседы. <…> Арыгінальны тэкст (укр.)   <…> В дворі старого замчища-руїни зібрались ми на віче, все поважні, учені голови, гладенькі й кучеряві, і віком не малі – якби зложити літа усіх, либонь, століття вийшло б! <…> Зубчата тінь від замкового муру все довшала, а далі й двір покрила. В бойниці небо стало темно-синім, не стало вже червоного віночка на голові малої Жанни д'Арк, а ми співали… Раптом наша варта нам гасло подала: „Гуси, додому, вовк за горою!“ – Все затихло миттю: „великі“ йшли!… Під муром притаївшись, ми бачили, як постаті незграбні, хитаючись та пишучи „мисліте“, блукали по замковому дворі, – „великі“ йшли з веселої беседи. <…> Леся Українка. Віче (10.08.1901)

Фатаграфіі

• 
  Параўнанне 1930—2008
• 
  Замкавыя шахматы
• 
  Замкавая зброя
• 
  Уладыцкая вежа
• 
  Акно
• 
  Тэатральнае дзейства
• 
  Мост перад замкам
• 
  Стары горад і Луцкі замак
• 
  Гармата
• 
  Скульптура валынскаму князю

Панарамы Верхняга замка

Літаратура

• Терський С. Історія Луцька. Том 1. Лучеськ Х—XV ст. — Львів, 2006. — 251 с.
• Троневич П. Луцький замок в історії України. — Луцьк, 2007.
• Троневич П. Волинь в сутінках української історії XIV—XVI ст. — Луцьк, 2003.
• Троневич П. Луцький замок. — Луцьк, 2003.
• Мандзюк Ф., Окуневич В. У Луцькому замку, — Луцьк, 2007.
• Луцьк. Архітектурно—історичний нарис. Б.Колосок, Р.Метельницький — Київ, 1990.

Спасылкі

Блогі і артыкулы

• Замак Любарта ў Луцку // karpaty.love Архівавана 28 снежня 2018. (укр.)
• Магутны Луцкі замак Любарта — паўднёвая рэзідэнцыя літоўскіх князёў на ўкраінскай Валыні // vsviti.com.ua Архівавана 17 сакавіка 2013. (укр.)
• Замак у дакументах // Lutsk Art Gallery (укр.)
• Што такое Вакольны замак або як выглядаў некалі Луцк. Рэканструкцыя эпохі Рэнесансу // нефарматная блог-пляцоўка горада Луцк Архівавана 23 чэрвеня 2010. (укр.)
• Старыя надпісы на мурах замка // нефарматная блог-пляцоўка горада Луцк Архівавана 23 траўня 2010. (укр.)
• Афіцыйная старонка Адміністрацыі Дзяржаўнага гісторыка-культурнага запаведніка ў г. Луцку (укр.)
• Lutsk Castle // Kultur. Landschaft. Digital.Архівавана 31 студзеня 2021. (ням.)

Відэа

•  Панарамная прагулка па Луцкім замку
•  Луцьк. Замок Любарта. Україна. МОЯ КРАЇНА (укр.)