Ясень

Ясень
Ясень звычайны (Fraxinus excelsior)
Навуковая класіфікацыя
Дамен:  Эўкарыёты Царства:  Расліны Аддзел:  Кветкавыя Клас:  Двухдольныя Парадак:  Ясноткакветныя Сямейства:  Маслінавыя Род:  Ясень
Міжнародная навуковая назва
Fraxinus L.
Сістэматыка на Віківідах Выявы на Вікісховішчы ITIS   32928 NCBI   38871 EOL   38324 IPNI   328119-2 FW   54727

Ясень (Fraxinus) — род лістападных дрэў (радзей кустоў) сямейства маслінавых.

Батанічнае апісанне

Лістападныя дрэвы вышынёй да 50 м з падоўжана-яйцападобнай кронай. Крона з уз­рос­там вы­со­ка­пад­ня­тая, шы­ро­каак­руг­лая, з са­гну­ты­мі мала­ды­мі галінамі. Кара шэрая, цёмна-шэрая або карычневая, з трэшчынамі, у маладых дрэў — зеленаватая, попельна-шэрая. Пупышкі чорныя або карычневыя, часта з дробнымі крапінкамі, верхавінкавыя — яйцападобныя, сціснутыя з бакоў, бакавыя — акруглыя. Лісце няпарнаперыстае (з З—17 лісцікаў), на доўгіх чаранках, супраціўнае. Лісцікі па краі пілаватыя, зубчастыя, рэдка суцэльнакрайнія. Кветкі дробныя, непрыкметныя, адна- або двухполыя ў шчыльных пучках або мяцёлках, з’яўляюцца раней за лісце. Плод — аднагнёздавая крылатая сямянка. Плады вісяць на дрэве амаль усю зіму, паядаюцца птушкамі. Размнажаюцца насеннем (усходжасць захоўваецца 2-3 гады), садовыя формы — прышчэпкамі або акуліроўкай.

Арэал і экалогія

Ясень пашыраны ў Паўночным паўшар’і, з’яўляецца важнай лесаўтваральнай пародай цёплаўмераных абласцей. Светлалюбная, адносна дыма- і газаўстойлівая расліна. Растуць хутка на багатых увільготненых глебах, развіваюць моцную валасніковістую каранёвую сістэму, добра пераносяць перасадку. Пладаносяць амаль кожны год з 15-20-гадовага ўзросту. Жывуць да 350 гадоў.

Стары ясень (Fraxinus) у парку Жылібера, Гродна.

На Беларусі, асабліва на Палессі, пашыраны ясень звычайны (Fraxinus excelsior), расце на багатых, увільготненых глебах у дубровах і алешніках, утварае ясянёвыя лясы. Выкарыстоўваецца ў азеляненні. Цвіце ў красавіку-маі. У батанічных садах і парках 11 інтрадукаваных відаў. Найбольш вядомы ясень амерыканскі (Fraxinus americana), ясень пенсільванскі (Fraxinus pennsylvanica).

Ясянёвыя лясы

Ясянёвы лес у Кнышынскай пушчы, Польшча.

Ясянёвыя лясы, ясеннікі — фармацыя карэнных шыракалістых лясоў, у дрэвастоі якіх пераважае ясень. Пашыраны ў Еўропе (ясень звычайны), Азіі (ясень маньчжурскі) і Паўночнай Амерыцы (ясень ланцэтны і інш). Маюць важнае водаахоўнае значэнне. Даюць высакаякасную драўніну.

Выкарыстанне

Тэхнічныя, дэкаратыўныя расліны. Драўніна з прыгожым малюнкам, гнуткая, пругкая, трывалая, выкарыстоўваецца ў авія-, судна- і вагонабудаванні, мэблевай прамысловасці. Кара і насенне ідуць на сурагат хініну, ужываюцца як лекавыя сродкі, з кары таксама вырабляюць дубільныя рэчывы і фарбу. З ясеня маннавага (Fraxinus ornus) атрымліваюць манну — салодкі сок, што застывае на паветры, слабільны сродак. На ясені кітайскім (Fraxinus chinensis) разводзяць ілжэшчытоўку, якая дае белы воск, што ідзе на выраб свечак, выкарыстоўваецца ў медыцыне, парфумерыі, тэкстыльнай прамысловасці.

Літаратура

• Бабарэка Я. З. Ясень // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с., іл. — 10 000 экз.