Салярыс, раман
| Салярыс | |
| Solaris | |
| Аўтар: | Станіслаў Лем |
|---|---|
| Жанр: | Навуковая фантастыка |
| Мова арыгінала: | польская |
| Арыгінал выдадзены: | 1961 |
| Электронная версія | |
Салярыс (польск.: Solaris) — фантастычны раман Станіслава Лема, прысвечаны ўзаемаадносінам людзей будучыні і разумнага акіяна на планеце Салярыс.
У рамане апісваецца гісторыя безнадзейнай спробы чалавецтва ўсталяваць кантакт з іншапланетнай формай жыцця на далёкай планеце. Планета Салярыс, планета населена «акіянам» - адзінкавым арганізмам, які пакрывае ўсю паверхню планеты.
|
[правіць] Сюжэт
Дзеянне рамана Салярыс разгортваецца ў далёкай будучыні. Апавяданне вядзецца ад асобы доктара Крыса Кельвіна, прысутнічаюць дзве сюжэтныя лініі: знаходжанне Кельвіна на станцыі «Салярыс» і гісторыя адкрыцця і даследавання планеты ў форме знаёмства Кельвіна з навуковай бібліятэкай на борце станцыі і яго ўспамінаў.
[правіць] Планета Салярыс
Планета Салярыс была адкрыта больш за 130 гадоў да падзей у рамане. Яна знаходзіцца ў сістэме падвойнай зоркі і рухаецца па складанай арбіце каля абаіх свяцілаў. Дыяметр прыблізна на 20 % больш зямнога, атмасфера атрутная для чалавека. Праз кароткі час навукоўцы звярнулі пільную ўвагу на дзіўнасці арбіты планеты, бо паводле законаў нябеснай механікі Салярыс павінна была зваліцца на паверхню адной з зорак, але з-за невытлумачальных прычын гэтага не адбывалася. Пры наступным больш старанным даследаванні планеты апынулася, што практычна ўвесь яе плошчу накрывае акіян з халадцападобнай субстанцыі, якая ўласна і была адзіным насельнікам гэтай планеты. Гэта субстанцыя несумнеўна была разумна настолькі высокага парадку, што магла ўздзейнічаць на траекторыю арбіты планеты шляхам непасрэднага мадэлявання метрыкі часу-прасторы.
Зямная навукова-даследчая станцыя «Салярыс» уяўляе сабою лабараторыю, абсталяваную ўсім неабходным для вывучэння, якая парыць над паверхняй планеты на вышыні парадку сотняў метраў — некалькіх кіламетраў дзякуючы антыгравітацыйным прыладам. З тэксту кнігі можна выказаць здагадку, што яна разлічана на сталае знаходжанне 4-5 чалавек на працягу шматлікіх месяцаў. Акрамя станцыі па кругавой арбіце вакол Салярыса круціцца Сатэлоід, штучны спадарожнік прызначаны для кантролю арбіты, збору дадзеных і сувязі з Зямлёй.
[правіць] Салярыстыка
З таго моманту, як былі выяўлены дзіўнасці ў арбіце планеты, бярэ пачатак навука соляристика, асноўнай задачай якой можна было назваць усталяванне кантакту з Акіянам. Аднак усе спробы праваліліся адна за адной. Даследнікі з Зямлі адразу звярнулі ўвагу на тое, што Акіян здольны ўтвараць невядомыя структуры на сваёй паверхні. Некаторыя з гэтых структур былі пабудаваны з ужываннем вельмі складанага матэматычнага апарата. Акрамя таго аналіз электрамагнітных і гравітацыйных хваль, якія генерыруюцца Акіянам, выявіў вызначаныя заканамернасці. Варта заўважыць, што і акіян ажыццяўляў некаторыя дзеянні, якія зямляне інтэрпрэтавалі як спробу кантакта з яго боку. Аднак усе гэтыя факты не прывялі даследнікаў да шляху разумення таго, як жа можна мець зносіны з акіянам. Салярыстыка, нягледзячы на высілкі выбітных навукоўцаў у яе шэрагах, стала своеасаблівай апісальнай навукай, якая не змагла зрабіць ніякіх вынікаў і прадказанняў. Тым не менш, яна стала стала адной з асноўных навук таго часу і падзялілася на шматлікія галіны:
Але акрамя пошукаў кантакту існавалі і іншыя галіны салярыстыкі, дзе спецыялізацыя стала гэткай вузкай, асабліва за апошнюю чвэртку веку, што салярыст-кібернетык і салярыст-сіметрыядолаг з цяжкасцю разумелі адзін аднаго.
Утварэнні на паверхні планеты Салярыс (мастак Дамінік Сігнарэт):
-
Сіметрыяда
-
Асіметрыяда
-
Мімоід
[правіць] Асноўны сюжэт
Прыбыццё галоўнага героя рамана — доктара Крыса Кельвіна — на борт даследчай станцыі на навуковае дзяжурства супадае з крызісам салярыстыкі і згасаннем цікавасці да даследавання планеты.
На станцыі доктар адразу выяўляе хаос і запусценне. Ён чакаў сустрэць траіх насельнікаў: Гібарыяна, Снаўта і Сарторыуса. Аднак за некалькі гадзін да гэтага доктар Гібарыян скончыў самагубствам. Астатніх дваіх Кельвін знаходзіць у стане глыбокай дэпрэсіі на грані вар'яцтва. Высвятляецца, што прычынай дэпрэсіі экіпажа з'яўляецца Салярыс, які пасылае на станцыю істот, якіх можна было б назваць фантомамі, калі б яны не былі матэрыяльнымі. Персанальна Кельвіну Акіян пасылае яго жонку Хэры, якая памерла дзесяць гадоў назад.
Крыс на самім сабе адчувае ўсе праблемы і расчараванні, якія выпрабавала салярыстыка. Людзі даследуюць Акіян, але і Акіян своеасабліва даследуе іх. Прычым робіць гэта бязлітасна, не аддаючы справаздачы ў тым, што так ён можа пашкодзіць людзям.
Кельвін сам пачынае разумець, што яму недалёка да страты розуму, і спрабуе супрацьстаяць уздзеянню Салярыса на яго псіхіку. Спрабуе пазбавіцца ад Хэры, пасадзіўшы яе ў ракету і адправіўшы ракету ў палёт за межы станцыі. Аднак усё гэта не дапамагае, і Хэры з'яўляецца зноў. Кельвін ужо не ў сілах супрацівіцца яе прысутнасці. Ён спрабуе зразумець, хто яны такія і якім чынам акіян стварае гэты складаныя структуры. Эксперыменты паказваюць, што фантомы не проста матэрыяльныя, але практычна бессмяротныя. Акіян стварае складаныя нейтрынныя структуры, якія практычна неадрозніваюцца ад жывых арганізмаў, стабілізуючы іх у межах планеты ўласным сілавым полем. Хэры спрабуе скончыць самагубствам, выпіўшы вадкі кісларод, але зноў вяртаецца да жыцця. Астатнім не лягчэй, яны таксама пераносяць наведванне сваіх «госцяў», выявы якіх Салярыс чэрпае з глыбінь падсвядомасці зямлян.
Кельвін і Снаўт прымаюць рашэнне працягнуць эксперыментальную працу. Яны здымаюць энцэфалаграму мозгу Кельвіна, мадулююць па ёй пучок цвёрдага гама-выпраменьванні і накіроўваюць гэты пучок у розныя ўчасткі акіяна. Але нават пасля такой спробы кантакту даследнікі не могуць дамагчыся рэакцыі Акіяна. Пакуль працягваюцца эксперыменты, Хэры знаходзіць спосаб знішчыць сябе ў анігіляцыйнай камеры станцыі.
Не дамогшыся і гэтымі эксперыментамі рэакцыі ад Акіяна, экіпаж станцыі прыходзяць да выніку пра тое, што прысутнасць людзей больш не мае сэнсу. Кельвін падае рапарт кіраўніцтву з прапановай пра спыненне далейшых эксперыментаў, прапануючы вярнуць экіпаж на Зямлю. Аднак пазней, паколькі «фантомы» перасталі з'яўляцца — што і было рэакцыяй Акіяна на эксперымент — ён вырашае застацца і працягнуць спробы ўсталяваць кантакт з Акіянам.
[правіць] Культурны ўплыў
Раман аказаў вялікі ўплыў на развіццё навуковай фантастыкі, кніга неаднаразова экранізавалася і перакладзена на шматлікія мовы свету, у тым ліку і на беларускую.
[правіць] Экранізацыі
- «Салярыс» (СССР, 1968) — тэлеспектакль у 2-х серыях, рэж. Барыс Ніренбург.
- «Салярис» (СССР, 1972) — рэж. Андрэй Таркоўскій. Экранізацыя рамана Таркоўскім Лему не спадабалася:
«Салярыс» — гэта кніга, з-за якой мы выдатна палаяліся з Таркоўскім. Я прасядзеў шэсць тыдняў у Маскве, пакуль мы спрачаліся пра тое, як рабіць фільм, потым абазваў яго дурнем і з'ехаў дадому… Таркоўскій у фільме жадаў паказаць, што космас вельмі адваротны і непрыемны, а вось на Зямлі — выдатна. Але я пісаў і думаў зусім наадварот.
- «Салярыс» (ЗША, 2002) — рэж. Стывен Содерберг.
