Борджыя

Борха араг.: Borcha
ісп.: Borja
у залатым поле барвовы бык стаіць на зялёнай зямлі, залатая аблямоўка абцяжарана васьмю зялёнымі пучкамі травы
Перыяд	XII—XVIII стст.
Тытулы	Герцаг Гандзія Князь Сквілачэ
Роданачальнік	Калікст III
Радзіма	Борха
Падданства	Арагон, Іспанія
Рэлігійная дзейнасць	Папы рымскія, кардыналы
Год заснавання	1455
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Борджыя, дакладней Борджа (італ.: Borgia) — іспанскі дваранскі род з Арагона (у арыгінальнай транслітарацыі — Борха, араг.: Borcha, ісп.: Borja), кіраўнікі горада Гандзіа. Фамільны герб — чырвоны бык. Род падарыў каталіцкаму свету дзвюх Рымскіх Папаў і два дзясятка кардыналаў. Яго імя стала сінонімам разбэшчанасці і вераломства.

Паходжанне

Назва роду паходзіць ад пасёлка Борха ў Арагоне, недалёка ад Сарагосы. Сямейнае падданне пра паходжанне ад пазашлюбнага сына наварскага караля Санча Рамірэса не пацверджана дакументамі. Пасля выцяснення маўраў з Валенсіі кароль Хаймэ I Заваёўнік падзяліў паміж сваімі рыцарамі заваяваныя землі. У распараджэнні рыцара Эстэбана дэ Борха апынулася Хаціва, дзе ён і абгрунтаваўся са сваімі сваякамі. Пазней феадалы роду Борха выкупілі ў Кардонскага ўладарнага дому горад Гандзіа. Вяльможны род Борха, ці (па-каталанску) Боржа, быў адным з вядучых у каралеўстве Валенсія.

Борджыя ў Італіі

Пасля таго як Альфонса дэ Борха быў абраны Папам Рымскім пад імем Калікста III, яго сваякі сталі пераязджаць у Рым і ўлівацца ў шэрагі будучай «чорнай знаці». Сярод іх далей усіх пайшоў яго пляменнік (непат) па імі Радрыга, у 1492 г. абраны пантыфікам пад імем Аляксандра VI. Скандалы, якія суправаджалі яго знаходжанне ў Ватыкане, капітальна падарвалі аўтарытэт папства і падрыхтавалі Рэфармацыю.

Палац герцагаў Гандзія ў Валенсіі

Інтэр’ер герцагскага палаца ў Гандзіі

Ад сувязяў з некалькімі жанчынамі, і ў першую чаргу Ваноцай дэі Катанеі, Папа Борджыя прыжыў дзесецярых дзяцей; найбольш вядомыя П’етра Луіджы, Джавані, Чэзарэ, Джофрэ і Лукрэцыя. Старэйшы з братоў атрымаў ад іх каталіцкіх вялікасцей тытул герцага Гандзіа, які іспанскія нашчадкі Джавані насілі да пачатку XVIII стагоддзя. Франсіска Борджа, 4-ы герцаг Гандзіа, узначальваў ордэн езуітаў; прылічаны каталіцкай царквой да ліку святых.

У родзе нашчадкаў Джофрэ, якія засталіся ў Італіі, спадчынным быў тытул князя Сквілачэ. Праўнук Джофрэ, П’етра Борджыя (пам. 1624), не меў дзяцей мужчынскага полу. Ён выдаў малодшую дачку за герцага Арсіні, а старэйшую — за свайго кузена з іспанскай галіны Борджыя.

Іспанскія герцагі

У канцы XVI стагоддзя іспанская галіна Борджыя, якая паходзіць ад Джавані і яго сына Хуана, распалася на тры лініі. Глава старэйшай насіў тытул герцага Гандзіа, глава малодшай тытулаваўся маркізам Альканьісес пасля шлюбу са спадчынніцай гэтага тытула з роду Энрыкесаў. Глава ж сярэдняй лініі Борджыя набыў тытул і ўладанні герцага Вільяэрмоса шляхам шлюбу са спадчынніцай гэтага роду, які паходзіў па прамой мужчынскай лініі ад пазашлюбнага сына арагонскага караля Хуана II.

Іспанскія Борджыя былі ў фаворы ў кіраванне Філіпа III, з прычыны таго, што яго першы міністр, герцаг Лерма, па маці сам належаў да гэтага роду. Адзін з кузенаў герцага атрымаў прызначэнне віцэ-каралём Перу. Нават бастард Хуан дэ Борха (1564—1628) змог абгрунтавацца ў Паўднёвай Амерыцы, дзе яго нашчадкі займалі важнае становішча на працягу ўсяго каланіяльнага перыяду. Таксама з роду Борха адбывалася Ганна Франсіска — адзіная жанчына, якой давялося кіраваць віцэ-каралеўствам.

Асноўная лінія роду спынілася ў 1740 годзе са смерцю 11-га герцага Гандзіа, які не пакінуў нашчадства. Уладанні і тытулы іспанскіх Борджыя атрымала ў спадчыну нашчадства яго сястры і герцага Бенавентэ. У 1771 г. род герцагаў Бенавентэ згас, а іх тытулы (уключаючы тытул герцага Гандзіа і князя Сквілачэ) атрымалі ў спадчыну герцагі Асуна, у родзе якіх яны застаюцца і дагэтуль.

Борджыя з Велетры

Старонка кодэкса Борджыя

Значна радзей на старонках гісторыі з’яўляецца малодшая лінія роду Борджыя, якая паходзіць ад далёкага сваяка Калікста III, які абгрунтаваўся ў рымскім прыгарадзе Велетры. Яго нашчадкі былі на папскай службе і насілі тытул графаў. Найбольш вядомы сярод іх — кардынал Стэфана Борджыя (1731—1804), які памёр, суправаджаючы Папу ў Парыж на каранацыю Напалеона. Яго каштоўны збор рукапісаў, жамчужынай якога быў ацтэкскі кодэкс Борджыя, пазней стаў асновай для стварэння музея старажытнасцей у Велетры. Апроч Стэфана, гэта галіна роду Борджыя дала каталіцкай царквы яшчэ некалькі кардыналаў.

Знакамітыя прадстаўнікі

• Калікст III (лац.: Callistus PP. III, свецкае імя — Альфонса дзі Борджыя; 1378—1458) — Папа Рымскі з 8 красавіка 1455 года.
• Аляксандр VI (лац.: Alexander PP. VI; у свету — Радрыга Борджыя; 1431—1503) — Папа Рымскі з 12 жніўня 1492 года. Пляменнік Калікста III.
• Францыска дэ Борха (ісп.: Francisco de Borja; 1441—1511) — кардынал-непат, пасвечаны Рымскім Папам Аляксандрам VI.
• Джавані Борджыя (1474—1497) — другі герцаг Гандзіі, герцаг Сеса, сын Папы Рымскага Аляксандра VI і яго палюбоўніцы Ваноцы дэі Катанеі.

  

  Кардынал Борха. Накід Д. Веласкеса

• Чэзарэ Борджыя (італ.: Cesare Borgia; 1475—1507) — палітычны дзеяч, герцаг валанскі і раманьёльскі, прынц Андрыі і Венафра, граф дыёскі, кіраўнік П’ямбіна, Камерына і Урбіна, ганфаланьер і генерал-капітан Святой царквы. Сын Радрыга Борджыя, будучага Папы Аляксандра VI, і Ваноцы дэі Катанеі.
• Лукрэцыя Борджыя (ісп.: Lucrecia Borgia; 1480—1519) — пазашлюбная дачка Папы Рымскага Аляксандра VI і яго палюбоўніцы Ваноцы дэі Катанеі, герцагіня Песара, княгіня Салерна, герцагіня Ферары, Модэны і Рэджыа.
• Джофрэ Борджыя (італ.: Gioffre Borgia; 1481—1517) — князь Сквілачэ, малодшы сын Папы Рымскага Аляксандра VI і яго палюбоўніцы Ваноцы дэі Катанеі.
• Хуан дэ Борха (1494/8? — 1543) — трэці герцаг Гандзіа, герцаг Сеса, канетабль Неапаля; сын Джавані Борджыя;
• Джавані Борджыя (італ.: Giovanni Borgia; 1498—1547/1549) — называўся інфантам Рыма, верагодна быў, незаконнанароджаным дзіцем Лукрэцыі Борджыя.
• Франсіска Борджа (ісп.: San Francisco de Borja; 1510—1572) — каталіцкі святы, трэці генерал Таварыства Ісуса; сын Хуана Борджыя Энрыкеса. Кананізаваны 20 чэрвеня 1670 года.
• Гаспар Борха-і-Веласка (ісп.: Gaspar de Borja y Velasco; 1580—1645) — архібіскуп Севільі і Таледа, кардынал, глава іспанскай царквы; памёр ад гора, прайграўшы выбары на папскі прастол.
• Франсіска дэ Борха-і-Арагон (ісп.: Francisco de Borja y Aragon; 1581—1658) — граф Рэбальеда, князь Сквілачэ, іспанскі пісьменнік, судовы і каланіяльны чыноўнік. Віцэ-кароль Перу з 1615 па 1621.
• Ганна Франсіска дэ Борха-і-Дориа (ісп.: Anna Francisca de Borja y Doria; 1640—1706) — замяшчала свайго мужа графа Лемоса ў якасці кіраўніцы віцэ-каралеўства Перу ў 1668 годзе.
• Стэфана Борджыя (італ.: Stefano Borgia; 1731—1804) — італьянскі кардынал, збіральнік егіпецкіх і іншых старажытнасцей, заснавальнік музея ў Велетры.
• Радрыга Борха Севалас (ісп.: Rodrigo Borja Cevallos; нар. 1935) — прэзідэнт Эквадора з 10 жніўня 1988 года па 10 жніўня 1992 года.

У мастацкіх творах

• «Сямейства Борджа» (фр.: Les Borgia) — твор са зборніка «Знакамітыя злачынствы», Аляксандр Дзюма, 1839—1856.
• «Борджыя» (ісп.: Los Borgia) — іспанская кінастужка, Антоніа Эрнандэс, 2006.
• «Борджыя» (англ.: The Borgias) — англійскі тэлевізійны серыял, BBC, 1981.
• «Борджыя» (англ.: The Borgias) — канадскі тэлевізійны серыял, Showtime, 2011—2013.
• «Кантарэла» (яп.: カンタレラ Кантарэра) — манга, Ю Хігуры, 2001—2010.

Літаратура

• M. Mallet: The Borgias. London 1969.
• S. Schüller-Piroli: Die Borgia-Dynastie. 1982.
• I. Cloulas: Die Borgias. Biographien einer Familiendynastie. Zürich 1993.
• F. Gregorovius: Lucretia Borgia, nach Urkunden und Briefen ihrer eigenen Zeit. Leipzig 1966
• Volker Reinhardt (Hrsg.): Die großen Familien Italiens. Kröner, Stuttgart 1992, ISBN 3-520-48501-X.

Спасылкі

• Радавод роду Борджыя Архівавана 15 ліпеня 2017.
• Борджия, дворянский род // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.