Пан (зварот)

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Пан — ветлівая форма звяртання ў Польшчы, Славакіі, Беларусі і Украіне. У Беларусь слова пан прыйшло з Польшчы[Крыніца?] і набыло даволі шырокі распаўсюд — так звярталіся адзін да аднаго шляхта і незнаёмыя людзі. Слова пан выкарыстоўвацца ў Беларусі і сёння.

Польская мова[правіць | правіць зыходнік]

Польскае слова «пан» (польск.: pan) з’яўляецца аналагам беларускага слова «спадар»; яно ўжываецца:

  • у стаўленні асобы, надзеленай ўладай: «Кароль — наш пан» — «Król jest naszym panem»;
  • у стаўленні ўладальніка зямлі, абшарніка, пана;
  • у якасці характарыстыкі Бога: «Пан Бог наш» — «Pan Bóg nasz»;
  • у якасці формы ветлівасці: «пан Кавальскі» — «pan Kowalski».

У адрозненне ад беларускага «спадар», польскае «пан» мае таксама значэнне «Вы». Аднак у польскім гэты зварот ужываецца не з дзеясловамі II асобы множнага ліку, а з дзеясловамі III асобы адзіночнага ліку: «Вы жывеце ў Мінску?» — «Mieszka Pan w Mińsku?». Існуе магчымасць выкарыстання звароту «пан» і з дзеясловамі II асобы адзіночнага ліку (напрыклад, «Mieszkasz pan w Mińsku?»), аднак гэтая форма носіць агрэсіўны, абразлівы характар.

Як і ў шматлікіх іншых мовах (напрыклад, англ.: Miss, Mrs), польская форма ветлівага звароту ў жаночым родзе мае дзве формы:

  • пані (польск.: pani) — выкарыстоўваецца ў стаўленні замужніх жанчын;
  • панна (польск.: panna) — выкарыстоўваецца ў стаўленні незамужніх жанчын (у сучаснай мове ўжываецца рэдка).

Адрозніваюць таксама формы множнага ліку слова «пан»:

  • панове (польск.: panowie) — форма множнага ліку мужчынскага роду;
  • панe (польск.: panie) — форма множнага ліку жаночага роду;
  • панны (польск.: panny) — форма множнага ліку жаночага роду пры звароце да незамужніх жанчын (у сучаснай мове ўжываецца рэдка);
  • паньства (польск.: państwo) — форма множнага ліку пры адначасовым звароце да жанчын і мужчын (слова мае таксама значэнне «дзяржава»).

Ужыванне[правіць | правіць зыходнік]

Палякі надаюць вялікае значэнне ўжыванню формаў ветлівага звароту. Выкарыстанне той або іншай формы залежыць ад сацыяльнага, іерархічнага статуту, а таксама ад ступені знаёмства або блізкасці роднасных сувязяў паміж тымі або іншымі людзьмі.

Так, найболей ветлівым (але і афіцыйным) з’яўляецца ўжыванне слова «пан» (або «пані») разам з поўным імем суразмоўцы, напрыклад: пан Анджэй Петрашэўскі (польск.: pan Andrzej Pietraszewski), пані Эва Шыкульска (польск.: pani Ewa Szykulska). Варта адзначыць, што на лісце (пры звароце да суразмоўцы) слова «пан» заўсёды пішацца з вялікай літары (як беларускае «Вы» пры асабістым звароце).

Гэтая жа форма ўжываецца пры ўказанні адрасата ў лістах; у такім разе слова «пан» таксама пішацца толькі з вялікай літары. Больш ветлівай (але некалькі архаічнай формай) з’яўляецца найменаванне адрасата з выкарыстаннем абрэвіятур «WSz» (польск.: Wielсe Szanowny — глыбокапаважаны) або «Sz» (польск.: Szanowny — паважаны). Напрыклад: WSz Pan Zbigniew Cybulski, Sz Pani Anna Chojnicka.

Меней афіцыйнай формай з’яўляецца найменне суразмоўцы «пан» і па прозвішчы: пан Краеўскі (польск.: pan Krajewski), пані Ляшчэвіч (польск.: pani Leszczewicz). У адрозненне ад беларускай мовы, у якім зварот па прозвішчы носіць афіцыйны характар, у польскім дадзеная форма лічыцца агульнаўжывальнай паміж людзьмі, не занадта добра знаёмымі паміж сабой.

У звароце паміж калегамі, знаёмымі, пры звароце малодшых па ўзросту да больш старэйшых таварышаў, слова «пан» выкарыстоўваецца разам з імем: пан Юзаф (польск.: pan Józef), пані Ядзвіга (польск.: pani Jadwiga). Яшчэ меней фармальным з’яўляецца ўжыванне «пан» з памяншальнай формай імя: пан Юзак (памяншальнае ад «Юзаф» — польск.: pan Józek), пані Ядзя (памяншальнае ад «Ядзвіга» — польск.: pani Jadzia).

Найменне суразмоўцы толькі па імі, без ужывання слова «пан» або «пані» носіць нефармальны характар і ўжываецца толькі паміж сябрамі, роднымі і блізкімі, у моладзевым асяроддзі.

Варта таксама адзначыць, што пры асабістым звароце ў польскай мове выкарыстоўваецца клічны склон. Гэтае правіла ставіцца і да ўсіх формаў слова «пан». Напрыклад, у звароце «пан Лісоўскі» (польск.: panie Lisowski) слова «пан» мае форму клічнага склона — «пане Лісоўскі».