Дажынкі

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Прачыстая)
Перайсці да: рух, знайсці
Прачыстая, Дажынкі
Прачыстая, Дажынкі
Дажынкі у вёсцы Глыбокае. Заходняя Беларусь. 1934
Тып народна-хрысціянскі
інакш Успленне, Багародзіца, Першая Прачыстая, Вялікая Прачыстая, Аспажа, Гаспажа, Спажа, Вялікая Спажа, Зялёная, Зельная
Значэнне завяршэнне ўборкі злакаў, пачатак сяўбы азімых
Адзначаецца усходнімі і заходнімі славянамі
Дата 15 (28) жніўня
Традыцыі асвячалі «бараду» на поле, а дома — жыта, наладжвалі Свята Свечкі, на Палессі варылі кашу з проса
Звязана з канчатак Успенскага паста

Дажы́нкіПрачыстая (Успленне, Багародзіца, Першая Прачыстая, Вялікая Прачыстая, Аспажа, Гаспажа, Спажа, Вялікая Спажа, Зялёная, Зельная, Спленне, Талака[1]) — старажытнае земляробчае свята ўраджаю і падрыхтоўкі да сяўбы.

Старажытнае народнае свята ў беларусаў, звязанае з апошнімі момантамі жніва, суправаджалася народнымі абрадамі, танцамі, песнямі, чым былі ўдзячныя «духам нівы» за хлеб і заадно прасілі даць урадлівасць і налета. У наш час дажынкі адзначаюць як свята ўраджаю.

Славянскія звычаі[правіць | правіць зыходнік]

Дажаўшы жыта, пасля абраду «завівання барады» (закручвалі пук і пакідалі яго) «для птушак» жнеі прыхарошвалі сноп кветкамі, плялі вянкі з каласоў і з песнямі ішлі ў вёску. Прыйшоўшы, аддавалі сноп гаспадарам, за што мелі смачны пачастунак ці падарункі.

Асвячалі апошні снапок, насеннае зерне, якім пасля Прачыстай пачыналі засеўкі азімых, а таксама зёлкі і гародніну. Наладжвалі Свята Свечкі: пераносілі яе з адной хаты ў другую, гасцявалі. На Палессі рыхтавалі кашу з проса новага ўраджаю. Назіралі за бусламі, якія збіраліся на зжатых палях і рыхтавалі малады вывадак да далёкага пералёту ў цёплыя краі.

Прымаўкі гэтага дня: «Прыйшла Прачыстая — стала поле чыстае», «Прачыста — сяўба чыста, а касьба не чыста», «Гаспажа — хлеба дзяжа» (Брэсцкі павет)[2]; «Прыйшла Прачыстая — перапечка чыстая» (Ігуменскі павет); «Надышло Успленне — цягні бульбу за карэнне» (Столінскі раён); «Прачыстая не глядзіць бяла, а глядзіць, каб паляніца была» (Клічаўскі раён).

Дажынкам было прысвечана шмат дажынкавых песень, якія спявалі ў канцы жніва, вяртаючыся з поля ў вёску і на застоллі. Яны былі значна весялейшыя за жніўныя песні, бо ў апошніх спявалася пра нялёгкую працу і долю жней і іх дзяцей.

У народных песнях гэты дзень згадваецца ў сувязі з разнастайнымі сельскагаспадарчымі работамі: «Прачыста снапкі падае», «на восець носіць», «папары мяшае», «пчолак ладзіць, кадкі мёдам налівае»[3].

Прачыста маці ішла зажынаці
У чыстае поле з пшонным пірагом.
З пшонным пірагом, з залатым сярпом.
У левай руцэ пшонны піражок,
У правай руцэ залаты сярпок:
Я раз разну — я сноп нажну,
Я і два разну — я капу нажну!
Сноп ад снапа — на валовішча,
Капа ад капы — паўтараста шагоў!
(Магілёўская губ.)[4]

Прачыста жытцо сеець,
А меншая ў помач стала,
Жытцо скора запахала,
(Міёрскі раён)

У некаторых раёнах лічылася, што ад Прачыстай пачынаецца «маладое бабскае лета», якое заканчваецца на Галавасека 29 жніўня (11 верасня) [5].

Этнографамі зафіксавана вялікая колькасць звычаяў, абрадаў і павер'яў, што датычаць гэтага моманту, ад якога ў многім залежаў будучы ўраджай. Першыя звязаны з такімі магічнымі атрыбутамі, як «поўня», «яйка», «сякера», «ахвяраванне зямлі», «сустрэча», «чысціня» і іншымі, што суправаджаюцца рознымі і шматлікімі павер'ямі, другія — з асвечаным зернем, малітвай. Некаторыя даследчыкі лічаць, што 15 (28) жніўня з'яўляецца агульнаславянскім святам ураджаю[6].

На Палессі Прачыстую называлі Зельнаю (параўнай польскае назва «Święto Matki Boskiej Zielnej»), бо асвячалі разам са збожжам «усялякія зелля».

Плакат часоў ІІ сусветнай вайны

У 1930-х гадах у Заходняй Беларусі, якая ўваходзіла ў склад Польшчы, у верасні праходзілі фестывалі «Дажынкі», прысвечаныя сабранаму ўраджаю.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Лозка А. Беларускі народны каляндар. — Мінск: Полымя, 2002. — с. 163:
  2. Крачковский Ю. Ф. Очерки быта западнорусского селянина. — Масква, 1874
  3. Жыцця адвечны лад: Беларускія народныя прыкметы і павер'і. Кн. 2. — Мн., 1998. — С. 513-515
  4. Романов Е. Р. Белорусский сборник. Вып. 8. Быт белоруса. — Вильно, 1912
  5. Романов Е. Р. Белорусский сборник. Вып. 8. Быт белоруса. — Вильно, 1912
  6. Лозка А. Беларускі народны каляндар. — Мінск: Полымя, 2002. — С. 162.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Дажынкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6)
  • Лозка А. Беларускі народны каляндар. — Мінск: Полымя, 2002.
  • Усачёва В. В. Обжинки // Славянские древности: Этнолингвистический словарь в 5-ти томах / Под ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М.: Международные отношения, 2004. — Т. 3. — С. 448-452. — ISBN 5-7133-1207-0.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]