Удзельнік:DBatura/Чарнавік

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Лівійскі крызіс[1][2] (араб. الأزمة الليبية‎‎) — серыя ўзброеных канфліктаў у ходзе барацьбы за палітычную ўладу ў Лівіі. Падзеі пачаліся як частка Арабскай вясны з пачатку выступленняў супраць лідара краіны Муамара Кадафі, пасля звяржэння якога разгарэлася супрацьстаянне ўнутры былой апазіцыі. Канфлікты былі шматграннымі з некалькімі бакамі, якія ваявалі з-за этнаплемянных, палітычных, ідэалагічнай і эканамічных рознагалоссяў пад моцным уплывам замежных сіл.

Крызіс падзяляецца на наступныя этапы:

Кантэкст[правіць | правіць зыходнік]

Лівія знаходзіцца ў Паўночнай Афрыцы. З поўначы яна абмываецца Міжземным морам. Большую частку тэрыторыі краіны займае нізкае плато[7]. Узбярэжжа Міжземнага мора раздзелена слаба, уздоўж яго працягваецца нізінная раўніна. Амаль ўся Лівія ляжыць у пустыні Сахара. Увесь год над яе тэрыторыяй пераважаюць трапічныя паветраныя масы. На большай частцы краіны гарачае засушлівае надвор’е з вялікімі перападамі тэмператур паміж днём і ноччу. На ўзбярэжжа зімой ветранае надвор’е, якая прыносіць дажджы[8]. Краіна мае адносна невялікую колькасць насельніцтва і яго шчыльнасць. Частка тэрыторыі наогул бязлюдна. Асноўнымі этнічнымі групамі з’яўляюцца арабы, тубу, туарэгі і берберы. Трэба адзначыць, што для насельніцтва Лівіі характэрна захаванне аж да цяперашняга часу (хоць і ў значна аслабленым выглядзе) родаплемянной арганізацыі[9].

У Лівіі вылучаюцца тры гістарычныя вобласці: Трыпалітанія, Кірэнаіка і Фецан. Паміж плямёнамі дадзеных рэгіёнаў з даўніх часоў маюцца шэраг этнічных, палітычных і эканамічных канфліктаў[10][11][12].

У 1912 годзе пасля перамогі ў Італа-турэцкай вайне рэгіёны Кірэнаіка і Трыпалітанія былі захоплены Італіяй у Асманскай імперыі. Тут утварылася каланіяльные ўладанне Італьянская Лівія, да якой у 1914 годзе быў далучаны Фецан. Падчас Другой сусветнай італьянцы вымушаны былі пакінуць сваю калонію пасля паражэння ад англа-амерыканскіх войскаў у Паўночнаафрыканскай кампаніі. У наступныя гады краіна знаходзілася пад брытанскім валадарствам[13].

У 1951 годзе Лівія атрымала незалежнасць, стаўшы каралеўствам пад кіраваннем караля Ідрыса I. У 1969 годзе манарх быў скінуты ў выніку ваеннага перавароту, узначаленага палкоўнікам Муамарам Кадафі. Ён скасаваў каралеўства, на змену якому прыйшла Лівійская Арабская Рэспубліка.

На той момант краіна з’яўлялася беднай аграрнай дзяржавай з высокім узроўнем непісьменнасці, карупцыі і беднасці. Мелася значнае тэхналагічнае адставанне, асабліва ў сферы медэцыны і транспарту[14]. Новая ўлада на чале з Муамарам Кадафі ўзяла курс на сацыялізм і збліжэнне з Савецкім Саюзам, нацыяналізавала сферу нафтаздабычу, выцесніўшы адтуль замежныя кампаніі[15]. Даходы ад гандлю нафтай ўрад накіроўваў на сацыяльныя патрэбы, дзякуючы чаму ў краіне ажыццяўляліся маштабныя праграмы будаўніцтва дзяржаўнага жылля, развіцця сістэм аховы здароўя і адукацыі[16][17]. У канцы 70-х па паказчыку ВУП на душу насельніцтва па пакупніцкай здольнасці насельніцтва яна заняла першае месца[14]. Сацыяльна-эканамічная сітуацыя ў Лiвii стала значна лепшай, чым у іншых арабскіх краінах Паўночнай Афрыкі і нават у большасці дзяржавах Еўропы. Тут не было значнага сацыяльнага расслаення[18].

Пазней пачаліся і палітычныя пераўтварэнні. У маі 1973 Кадафі ўпершыню публічна выступіў з ідэямі «трэцяй сусветнай тэорыі», выкладзенай пазней у яго знакамітай «Зялёнай кнізе». Кадафі адхіліў як ідэі капіталізму з яго эксплуатацыяй чалавека чалавекам, так і савецкі варыянт сацыялізму з яго падначаленнем чалавека дзяржаве. Ён абвясціў, што асноўныя прынцыпы сацыяльнай справядлівасці выкладзены ў Каране і павінны быць адроджаны праз прамы ўдзел работнікаў у кіраванні вытворчасцю (праз народныя камітэты) і шляхам размеркавання паміж імі ўсяго створанага прадукту[19].

Увосень 1974 года Савет рэвалюцыйнага камандавання Лівіі выдаў цэлы шэраг законаў, заснаваных на шарыяце. Уводзілася суровае пакаранне за ўжыванне, увоз і вытворчасць спіртных напояў, былі ўнесены змены ў сямейнае заканадаўства. Аднак практычная рэалізацыя ідэй «трэцяй сусветнай тэорыі» натыкалася на супраціў з боку празаходней апазіцыі. У чэрвені 1975 года быў здзейснены няўдалы замах на членаў урада падчас ваеннага парада, а ў жніўні таго ж года была праведзена спроба ваеннага перавароту[20]. Тым не менш, 2 сакавіка 1977 года на надзвычайнай сесіі Усеагульнага народнага кангрэса (УНК) у горадзе Себха Лівійская Рэспубліка была ператворана ў Сацыялістычную Народную Лівійскую Арабскую Джамахірыю (пазней дададзена «Вялікая»).

У Джамахірыі традыцыйныя інстытуты ўлады адмяняліся. Паўсюдна фармаваліся народныя камітэты і народныя кангрэсы. Дзяржава падзялялася на мноства камун (абшчын), якія ўяўлялі сабой самакіравальныя міні-дзяржавы ў дзяржаве, што валодалі ўсёй паўнатой улады ў сваёй акрузе, уключаючы размеркаванне бюджэтных сродкаў. Кіраванне камунай ажыццяўлялася першасным народным кангрэсам. У народны кангрэс уваходзілі ўсе члены камуны (жыхары камуны). Кожны чалавек меў права выказаць сваю прапанову на пасяджэнні народнага камітэта, удзельнічаючы ў прыняцці рашэнняў і рэалізацыі ўлады. Кожны першасны народны кангрэс абіраў сваіх прадстаўнікоў у гарадскі народны камітэт і Усеагульны Народны Кангрэс. Народныя кангрэсы выбіралі свае выканаўчыя органы (народныя камітэты), члены якіх аўтаматычна станавіліся дэлегатамі народных кангрэсаў правінцый. Усеагульны народны кангрэс, вышэйшы заканадаўчы орган Джамахірыі, быў у праве ўносіць у свой парадак дня толькі пытанні, абмеркаваныя першаснымі народнымі кангрэсамі. УНК быў ўпаўнаважаны абіраць свой пастаянны орган — Генеральны сакратарыят, фарміраваць Вышэйшы Народны Камітэт (урад)[21][22].

У той жа час Кадафі ўчыняў палітычныя рэпрэсіі, душыў іншадумства і нават супрацоўнічаў з тэрарыстычнымі арганізацыямі. Прафесар універсітэта Джона Хопкінса і эксперт па Блізкім Усходзе Фуад Аджамі адзначаў, што ў пачатку XXI стагоддзя краіна ператварылася «у бязлітасную тыранію, а ўсе багацці дзяржавы асядалі ў кіраўніка і яго дзяцей. Раздробны гандаль быў знішчана, і многія сферы дзейнасці для лівійцаў былі забароненыя». Паступова расла незадаволенасць прыгнётам[23].

У 2010 годзе ў Тунісе пачалася рэвалюцыя, якая адзначыла пачатак Арабскай вясны, чыя ідэя заключалася ў звяржэнні дзеючых рэжымаў і пабудове дэмакратычнага грамадства на ліберальных асновах. Хутка хваляванні ахапілі іншыя арабскія дзяржавы, у тым ліку і Лівію[24].

Першы этап[правіць | правіць зыходнік]

Пачатак канфлікту[правіць | правіць зыходнік]

15 лютага 2011 года ў краiне пачаліся масавыя антыўрадавыя пратэсты. Людзі выйшлі пратэставаць супраць 42-гадовага праўлення Муамара Кадафі. Першым горадам, дзе пачалiся пратэсты, стаў Бенгазі, у якiм 500—600 чалавек выйшлі вулiчныя дэманстрацыi. Пачалiся сутычкi з паліцыяй, у выніку якіх 14 чалавек атрымалі раненні, у тым ліку 10 афіцэраў МУС. Масавыя дэманстрацыі былi арганізаваны праз Facebook[25]. На наступны дзень дэманстранты пачалi кідаць камяні ў палiцэйскix. У адказ паліцыяй былі выпушчаныя гумовыя кулі. У вынiку гэтага, 38 чалавек атрымалі раненні.

17 лютага тут пачаліся поўнамаштабныя баявыя дзеянні. Батальён спецпадраздзялення сілавых структур напярэдадні адкрыў агонь па пратэстантах, у вынiку чаго загінула 14 чалавек[26]. Пратэсты ж паступова перараслі ў рэвалюцыю, а да пратэстоўцаў далучалася ўсё большая колькасць прыхільнікаў. На працягу наступных двух дзён пратэсты з рэвалюцыйнымі лозунгамі захліснулі ўвесь горад, а пратэстоўцы захапілі тэлерадыёстанцыяй Бенгазі. На бок апазіцыянераў сталі пераходзіць нават асобныя паліцэйскія і вайсковыя падраздзяленні[27].

На гэтым фоне разрастаюцца беспарадкі ў Трыпалі[28], Эз-Завіі[29] і Місураце[30]. Апазіцыя здабыла такую моц, што ўжо 20 лютага цалкам захоплівае Бенгазі, Дэрну і шэраг іншых гарадоў на ўсходзе краіны[31]. У іншых месцах метяжы альбо былі паспяхова падушаныя (як напрыклад у Эз-Завіі[32]), альбо яшчэ доўгі час працягваліся баі (Місурата[33]).

27 лютага на надзвычайным паседжанні мясцовых народных камітэтаў было абвешчана аб стварэнні Пераходнага нацыянальнага савета (ПНС), часовы орган улады, створаны праціўнікамі Муамара Кадафі[34]. Хутка савет абвясціў сябе адзінай легітымнай уладай у Лівіі[35]. Орган складаўся з 31 члена[36][37], як грамадзянскіх, так і ваенных[35]. Старшынёй ПНС стаў Мустафа Абд-аль-Джаліль, былы міністр юстыцыі Лівійскай Джамахірыі[38]. Сваім намеснікам ён прызначыў Абдула Хафіза Гога, кіраўніком узброеных падраздзяленняў — Амара аль-Харыры, каардынатар знешніх зносін — Махмуда Джыбрыля (прэм’ер-міністр) і Аль аль-Ісаві[37].

Дзякуючы кансалідацыі сіл апазіцыі, у пачатку сакавіка ПНС змог разгарнуць паспяховае наступленне на ўсходзе краіны захапіўшы Брэгу[39], Бін-Джавад і Рас-Лануф[40]. Адначасова баявыя дзеянні ахопліваюць сугор’е Нафуса на захадзе краіны[41]. Тым не менш, пачынаючы з 6 сакавіка ініцыятыва пераходзіць да ўрадавай арміі. На ўсходзе лаялісты выбіваюць паўстанцаў з Бін-Джавада[42], Брэгі, Аджабіі, а 17 сакавіка падыходзяць да Бенгазі[43]. Паўсталыя горада Нафуса, такія як Налут, Кіклу, Зінтан і Яфран, пасля няўдалай спробы ўзяць іх адразу з-за цяжкадаступнай горнай мясцовасці і жорсткага супраціва праапазіцыйнага племя амазігaў, былі ўзятыя ў аблогу[44].

Замежная інтэрвенцыя[правіць | правіць зыходнік]

21 лютага дыпламат Ібрагім Дабашы, які перайшоў на бок апазіцыі, звярнуўся да ААН з просьбай устанавіць забарону на палёты на тэрыторыі Лівіі, каб адрэзаць сталічны Трыпалі ад паставак зброі і наймітаў, а таксама засцерагчы грамадзянскае насельніцтва ад паветраных удараў[45]. Ініцыятыва была падтрымана ЗША і краінамі Еўрапейскага Саюза. Ужо 17 сакавіка Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю дзесяццю галасамі «за» пры пяці краінах, што ўстрымаліся (Бразілія, Расія, Кітай, Індыя і Германія). Бразілія, Расія, Кітай і Індыя не падтрымлівалі ваенную аперацыю супраць суверэннай краіны, тады як ФРГ не хацела ўдзельнічаць у якой бы там ні было ваеннай аперацыі супраць Лівіі[46][47][48]. Найбольш актыўнымі ў прыняцці рэзалюцыі ў тэрміновым парадку апынуліся Францыя і Вялікабрытанія, таксама ішла падтрымка ад ЗША і Лівана[49][50]. Рашэнне аб ваеннай інтэрвенцыі ў Лівіі было заснавана на артыкуле 42 часткі 7 Статута ААН аб падтрыманні або аднаўленні міжнароднага міру і бяспекі сілавым шляхам, калі гэта немагчыма зрабіць інакш. Сёмая глава робіць акцэнт на тым, што інтэрвенцыя магчымая ў выпадкі сур’ёзнай пагрозы і для прадухіленні пагаршэння сітуацыі, дапаўняючы пункт 7 артыкула 2 часткі 1 аб неўмяшанні ва ўнутраныя справы дзяржаў[51].

19 сакавіка ў 16:00 па GMT 19 самалётаў ВПС Францыі вылецелі ў зону горад Бенгазі з заяўленай мэтай «абароны насельніцтва горада ад сіл Кадафі». У 16:45 і 16:59 самалёты знішчылі некалькі адзінак бронетэхнікі, пачаўшы аперацыю[52]. У той жа дзень баявыя вылеты пачалі здзяйсняць амерыканскія і брытанскiя самалёты. Абстрэл ракетамі Тамагаўк (114 штук) па сістэмах СПА таксама здзейснілі брытанскiя і амерыканскія караблі і падлодкі[53]. Удары кааліцыі былі нанесены па грамадзянскіх і ваенных аб’ектах у буйных гарадах, у тым ліку Трыпалі, Бенгазі, Сірт, Тархуна, Мамура, Зуварэ, і нафтасховішчаў ў раёне Місраты, у выніку чаго там ўспыхнулі пажары.

Актыўны замежнае ўмяшанне сур’ёзна дапамагло паўстанцкім сілам. Пад прыкрыццём авіяцыі НАТА спачатку адкінулі праціўніка ад Бенгазі[54], а далей, развіваючы наступленне, вярнулі Аджабію[55] і Брэгу[56]. У сугор’е Нафуса паўстанцы захапілі прыгранічны горад Вазін[57], вярнуўшы тым самым калідор паставак зброі з-за мяжы.

Лівійская ўрадавая армія тым часам несла каласальныя страты ад авіяналётаў і ракетных удараў замежных караблёў, практычна цалкам страціўшы СПА і авіяцыю[58][59]. Значныя былі ахвяры сярод мірнага насельніцтва, якое пакутавала ад паветраных нападаў. У асобных выпадках супраць арміі і мясцовых жыхароў выкарыстоўваліся нават бомбы з збедненым уранам[60].

Нягледзячы на ўсё гэта, Кадафі, шмат у чым за кошт дапамогі саюзнікаў, змог ажыццявіць перагрупоўку. Вырашана было аддаць перавагу ўзброеным пікапам замест класічнай бронетэхнікі, а таксама ўвесці ў тактыку некаторыя элементы партызанскай вайны, тым самым знізіўшы эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічваючы іх мабільнасць. У канцы сакавіка—пачатку красавіка армія Кадафі нават здолела перайсці ў контрнаступленне[61]. Падчас гэтага лаялісты адбілі Брэгу і атакавалі Адждабію, але на гэтым актыўная фаза баявых дзеянняў скончылася і пачалася патавая ваенна-палітычная сітуацыя, якая працягвалася да ліпеня.

Летняе наступленне[правіць | правіць зыходнік]

Летам сілы паўстанцаў і НАТА актывізуюць наступальныя дзеянні. На ўсходзе краіны яны вяртаюць пад свой кантроль Брэгу і Бін-Джавад, але на гэтым тут спыняюцца. Праціўнікі рэжыму Кадафі засяродзілі свае намаганні на паўночным захадзе Лівіі, бліжэй да сталіцы.

1 чэрвеня яны пачалі аперацыю па дэблакаванні Яфрэна шляхам захопу ўчастка паўночнай дарогі ў горад. Яфрэн быў канчаткова вызвалены ад сіл лаялістаў 6 чэрвеня. Пасля дзеянні паўстанцаў былі накіраваны на прасоўванне з Яфрэна ў бок Гар’яна, што дазволіла ім 14 чэрвеня адбіць у кадафістаў Кіклу, а таксама ўсталяваць кантроль над участкам паўднёвай дарогі з Зінтан ў Яфрэн. 28 чэрвеня паўстанцамі былі захопленыя ваенныя склады ў Эль-Каа ў пустыні на поўдзень ад Зінтана, дзе знаходзіліся танкі і БМП. 11 чэрвеня паўстанцы пачалі штурм Эз-Завіі. Мяцежнікі панеслі цяжкія страты ў 30 забітых, але працягнулі штурм горада[62]. Да вечара наступнага дня супраціў лаялістаў не аслабеў. Стала ясна, што працяг штурму горада для паўстанцаў будзе каштаваць яшчэ больш вялікімі стратамі. Камандаванне ПНС вырашыла спыніць баі ў Эз-Завіі і адступіць. Гэта стала апошняй перамогай лаялістаў ў гарах Нафуса.

13 жніўня паўстанцы атакавалі Гар’ян. Войскі паўстанцаў былі ў добрай форме, а сілы Кадафі адступалі, але, тым не менш, яны змаглі перагрупавацца і контратакаваць[63]. 14 жніўня паўстанцы заявілі, што нягледзячы на супраціў войскаў Кадафі, ім удалося захапіць 70 працэнтаў горада[64][65]. 15 жніўня паўстанцы заявілі, што ўвесь горад знаходзіцца пад іх кантролем[66][67]. 17 жніўня войскі Кадафі распачалі спробу штурму Гар’яна[68]. 18 жніўня лаялістамі былі цалкам выбітыя з горада, гэта пацвердзіў карэспандэнт Reuters. Лаялістамі адступілі на поўнач[69].

Узяцце Гар’яна дазволіла паўстанцам пачаць наступленне на поўнач (у першую чаргу на Эз-Завію). Увечары 13 жніўня з’явіліся першыя паведамленні аб тым, што перадавыя часткі ПНС ўвайшлі ў Эз-Завію. На працягу ўсёга наступнага тыдня ў горадзе ішлі баі паміж паўстанцамі і лаялістамі. 20 жніўня паўстанцы цалкам авалодалі Эз-Завіяй[70].

З паразай арміі Кадафі ў Нафусе пачалося наступленне на Трыпалі.

Падзенне і гібель Кадафі[правіць | правіць зыходнік]

Да канца жніўня пад кантролем урада Лівіі заставаліся толькі чатыры буйныя гарады: Бені-Валід, Сірт, Себха і Трыпалі. Штурм апошняга пачаўся 20-га жніўня. У баях актыўна ўдзельнічалі спецпадраздзяленні з Катара, ААЭ, ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі[71]. Горад да гэтага моманту практычна цалкам быў акружаны. Нягледзячы на сваю перавагу, войскі ПНС і НАТА неслі цяжкія страты[72][73], але тым не менш хутка прасоўваліся па гарадскіх кварталах. Усяго за восем дзён сталіца пала. Пасля таго былі абложаныя Бені-Валід і Сірт. Тут кадафісты аказалі яшчэ больш жорсткае супраціўленне. Сам Муамар Кадафі знаходзіўся менавіта ў Сірце. 20 кастрычніка, разумеючы, што горад вось-вось падзе, ён паспрабаваў пакінуць яго. Аднак яго канвой быў знойдзены паўстанцамі захоплены. Палонны Кадафі падвергнуўся катаванням і здзекам з боку апазіцыянераў, падчас якіх ён загінуў[74][75]. У гэты жа дзень паўстанцы канчаткова бяруць Сірт[76]. Супраціў рэшткаў прыхільнікаў Кадафі ў Бені-Валідзе працягваўся яшчэ некалькі дзён, але неўзабаве таксама быў задушаны. 23 кастрычніка Пераходны нацыянальны савет афіцыйна заявіў пра сваю перамогу ў грамадзянскай вайне.

Услед за гэтым па краіне пракаціліся масавыя рэпрэсіі супраць прыхільнікаў зрынутага рэжыму і забойства ваеннапалонных. Так, толькі ў Сірце ў ходзе распраў было забіта ад васьмісот да звыш за двух тысяч чалавек[77][78][79].

Другі этап[правіць | правіць зыходнік]

7 ліпеня 2012 года, упершыню за 40 гадоў, у краіне прайшлі выбары ва ўстаноўчую Асамблею — Усеагульны Нацыянальны кангрэс. 9 жніўня Пераходны Нацыянальны савет Лівіі афіцыйна перадаў уладу кангрэсу, старшынёй якога абралі Мухамеда аль-Макрыфа, што стаў кіраўніком дзяржавы[80]. 20 лютага 2014 года адбыліся выбары ў Канстытуцыйную асамблею Лівіі. На выбарах былі абраныя 60 членаў Асамблеі з 650 кандыдатаў, якія на працягу 120 дзён павінны падрыхтаваць праект Канстытуцыі краіны, што вызначыць асноўныя прынцыпы кіравання, сістэм органаў улады, статус плямёнаў, а таксама месца законаў шарыяту. Затым дакумент планавалася вынесці на рэферэндум[81][82].

На гэтым фоне здавалася, што краіна ўзяла курс на дэмакратычныя рэформы, аднавіўшы стабільнасць і парадак, але агульная абстаноўка ў Лівіі заставалася жаласнай. Частка прыхільнікаў забітага Муамара Кадафі працягвала супраціў, які ўзначалілі яго дзеці — дачка Айша і сын Саіф. Асобныя баявыя сутыкненні паміж новай уладай і кадафістам працягваліся[83]. У 2012 годзе сілы, верныя Кадафі ўтрымлівалі і перыядычна захоплівалі некаторыя гарады Лівіі, такія як Бені-Валід, Тархуна, Таджура, Куфра, Сірт. Супрацьстаялыя ім сілы перыядычна адбівалі гэтыя гарады назад[84].

Аднак прыхільнікі зрынутага рэжыму сталі не адзінай праблемай для ўрада былой апазіцыі. Пачаўся паступовы распад дзяржавы на некалькі тэрыторый, якія кантраляваліся рознымі варагуючымі групоўкамі і плямёнамі[85]. Канфлікты паміж імі адбываліся ўслед барацьбы за этнічныя, рэлігійныя, палітычныя, ідэалагічныя эканамічныя і рэгіянальныя інтарэсы, што раней душыліся рэжымам Кадафі. У эканамічным плане галоўнай мэтай узброенай барацьбы сталі нафтавыя радовішчы, а пазней таксама шляхі перапраўкі бежанцаў праз Міжземнае мора ў Еўропу і нават рабагандаль[86]. Тут жа ўстала пытанне аб тэрытарыяльнай цэласнасці краін. У 2012 годзе, з прычыны барацьбы за нафту паміж мясцовымі сіламі і ўрадам у Трыпалі, Кірэнаіка ледзь не выйшла са складу Лівіі. Тое ж самае адбылося ў верасні 2013 года, калі мясцовыя плямёны абвясцілі пра аўтаномію Фецана[87]. Падобнае становішча ператварыла Лівію ў прывабную арэну для памкненняў тэрарыстычных і ісламісцкіх арганізацый[88].

Такім чынам у перыяд 2011—2014 гг. у краіне вылучаюцца наступныя сілы: цэнтральны ўрад у Трыпалі, кадафісты, мясцовыя плямёны і кланы (туарэгі, берберы, тубу і іншыя), ісламісцкія арганізацыі (Ансар аль-Шарыя, Лівійскі Шчыт 1 і іншыя), самастойныя ўзброеныя фарміравання з ліку былых паўстанцаў (так званыя «брыгады» Місураты, Зінтана, Эз-Завіі і іншыя), часткі будучай Лівійскай Нацыянальнай арміі.

Трэці этап[правіць | правіць зыходнік]

Двоеўладдзе[правіць | правіць зыходнік]

14 лютага 2014 года была здзейсненая няўдалая спроба дзяржаўнага перавароту пад пачаткам генерала Халіфа Хафтара, былога набліжанага Кадафі. На думку ваеначальніка, пасля звяржэння старога рэжыму краіна пайшла па няправільнаму шляху і ён адважыўся выправіць гэта. Аднак сілам Хафтара не ўдалося займець рэальную ўладу і падтрымку насельніцтва. Тым не менш, генерал працягнуў барацьбу. 16 мая Хафтар абвясціў аб пачатку шырокамаштабнай паветранай і наземнай аперацыі падкантрольных яму частак у раёне горада Бенгазі, апісаўшы яе як «папраўку на шляху да рэвалюцыі»[89]. Ваеннае наступленне атрымала кодавую назву аперацыя «Годнасць». 18 мая аперацыя была пашырана да Трыпалі. У той жа час 25 чэрвеня прайшлі выбары ў Палату прадстаўнікоў (ППЛ), дзе прыхільнікі радыкальнага ісламу, якім і супрацьстаяў Хафтар, пацярпелі паразу. 13 ліпеня ісламісты ў адказ на сваю паразу абвясцілі аб пачатку аперацыі «Рассвет Лівіі» з мэтай захапіць аэрапорт Трыпалі. Гэта ім удалося 23 жніўня пасля сарака дзён баёў[90].

З ўсталяваннем кантролю над горадам ісламісты заявілі аб непрызнанні Палаты прадстаўнікоў і аб аднаўленні ўсеагульнага нацыянальнага кангрэса. 25 жніўня некаторыя прадстаўнікі Усеагульнага нацыянальнага кангрэса правялі пасяджэнне ў Трыпалі, абвясцілі сябе законнай уладай і абралі прэм’ер-міністрам Амара аль-Хасі, у выніку чаго ў краіне склалася двоеўладдзе[91][92][93]. Палата прадстаўнікоў пакінула захоплены Трыпалі і абгрунтавалася ў Табруке[94].

11 ліпеня 2015 года па выніках раўнда міжлівійскaга дыялогу ў Марока падпісана першае пагадненне. Аднак цырымонію праігнаравалі дэлегаты праісламіцкага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса Лівіі. Подпісы пад дакументам «аб міру і прымірэнні» паставілі эмісары ​​часовага ўрада ў Табруку, прадстаўнікі шэрагу рэгіянальных муніцыпалітэтаў, вядучых палітычных партый і арганізацый грамадзянскай супольнасці краіны. Падрыхтаваны пры пасярэдніцтве ААН выніковы тэкст змяшчаў прапановы, унесеныя УНК. Згодна з планам, прапісанаму у пагадненні, у Лівіі павінна быць сфарміраваны ўрад нацыянальнага адзінства тэрмінам на год, якое ўзначаліць прэм’ер-міністр і два яго намеснікі. Функцыі заканадаўчага органа будзе выконваць Палата прадстаўнікоў[95].

9 кастрычніка сфарміраваны ўрад нацыянальнага адзінства (УНА) Лівіі. Прэм’ер-міністрам краіны стаў Фаіз Сарадж. Акрамя таго, былі названыя імёны трох віцэ-прэм’ераў — Ахмеда Майтыга, Фатх аль-Мажбры і Мусы аль-Кані[96]. Тым не менш, баявыя дзеянні прадоўжыліся. Палата прадстаўнікоў і Лівійская нацыянальная армія (ЛНА) Халіфа Хафтара не спяшаліся прызнаваць уладу Сараджа і ўступілі з ім у ваеннае супрацьстаянне.

Барацьба з IДIЛ[правіць | правіць зыходнік]

Сітуацыя ў Лівіі дала спрыяльную глебу для актывізацыі ісламарадыкальных тэрарыстычных арганізацый. Спярша гэта былі розныя фарміраванні, звязаныя з групоўкай «Аль-Каіда». Паступова іх выціснула арганізацыя «Ісламская дзяржава Ірака і Леванта» (IДIЛ). Дадзеная групоўка першапачаткова сама з’яўлялася часткай «Аль-Каіда», дзейнічаючы ў Іраку, але з цягам часу станавілася ўсё больш самастойнай. Яе члены лічылі сваё фарміраванне паўнацэннай дзяржавай. IДIЛ прызнала за сабой рэлігійную ўладу над усімі мусульманамі па ўсім свеце і імкнулася атрымаць палітычны кантроль над тэрыторыямі з пераважна мусульманскіх насельніцтвам[97]. У 2014—2015 гадах яна пашырыла сваю дзейнасць на Сірыю, Ліван, Емен, Афганістан, Паўночны Каўказ і краіны Еўрапейскага саюза, стаўшы на той момант самай магутнай тэрарыстычнай групоўкай свету.

Непасрэдна ў Лівіі першымі членамі групоўкі сталі былыя добраахвотнікі, якія ваявалі ў складзе ісламісцкіх атрадаў у Сірыі і Іраку. У снежні 2014 года баевікі здзейснілі напады на нафтавыя аб’екты і міжнародныя гатэлі, праводзілі масавыя расстрэлы і спрабавалі захапіць як мага больш лівійскай тэрыторыі[98]. Групоўка ўступіла ў канфлікт з абодвума ўрадамі. 14 сакавіка 2015 года байцы IДIЛ разгарнулі штурм Сірта, які на той момант быў заняты прыхільнікамі УНК[99]. Ужо 31 мая баевікі канчаткова авалодалі горадам[100]. На той момант яны таксама захапілі Бенгазі і шэраг іншых гарадоў краіны.

13 лістапада таго ж года ЗША і іх саюзнікі вырашылі падтрымаць сілы УНК ў барацьбе з баевікамі. Замежныя войскі пачалі ажыццяўляць паветраныя ўдары па пазіцыях IДIЛ, паступова вызваляючы тэрыторыю краіны[101]. Вынікам гэтага стала аперацыя па вызваленні Сірта, пачатая войскамі ўрада ў Трыпалі пры падтрымцы кааліцыі ўжо ў маі наступнага года. Лівійскія сілы былі сканцэнтраваны на сухапутнай напрамку, у той час як замежнікі ажыццяўлялі авіяцыйную падтрымку. Баевікі аказалі ўпартае супраціўленне і змаглі пратрымацца на працягу паўгады. Тым не менш, 6 снежня Сірт быў канчаткова вызвалены ад IДIЛ[102][103].

На ўсходзе краіны Палата прадстаўнікоў і ЛНА таксама вялі барацьбу з баевікамі. Прыярытэтным для іх з’яўляўся Бенгазі. Тут з 2014 года войскі генерала Халіфа Хафтара вялі бесперапынныя баі з рознымі групоўкамі, сярод якіх, акрамя IДIЛ, Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі, Ансар аш-Шарыя, Лівійскі Шчыт 1. Варта адзначыць, што яны не з’яўляліся саюзнікамі «Ісламскай дзяржавы», ваюючы як з ёй, так і з ЛНА. Да мая 2016 года армія Хафтара кантралявала па меншай меры 90% горада, уключаючы галоўны мікрараён Аль-Лаіці, Універсітэт Бенгазі і цэментны завод[104]. Нягледзячы на ​​дэкларацыю генерала Ханафа Хафтара аб «вызваленні» горада, дзясяткі баевікоў засталіся ўмацаванымі і абложанымі ў Сідзі Акрыбеш[105]. Канчатковае вызваленне горада адбылося толькі ў снежні 2017 года[106].

З падзеннем Сірта і Бенгазі ў IДIЛ застаўся толькі адзін буйны аплот — Дэрна, якую яна падзяляла з групоўкай «Саветы шуры маджахедаў Дэрна». Наступленне на горад пачалося 5 лютага 2018 года вайскоўцы Лівійская нацыянальная армія пачалі аперацыю супраць баевікоў у партовым городзе Дэрна на ўсходзе Лівіі. Пасля 5 тыдняў баёў, 19 сакавіка, ЛНА пацярпела паражэнне ў сутыкненне з джыхадзістамі. Ваенныя адступілі з пазіцый, пакінуўшы ворагу некаторую колькасць тэхнікі[107]. Наступная спроба, ажыццёўленая ў красавіку—маі стала больш удалай. Байцы ЛНА змаглі прабіцца ў гарадскую мяжу, але тут, як і ў выпадку з Сірта, баевікі арганізавалі зладжаную абарону. Егіпет[108][109], ААЭ[110] і Францыя[111] аказалі Хафтару абмежаваную ваенную падтрымку, але праціўнік даволі павольна здаваў свае пазіцыі. У чэрвені баевікі былі выцесненыя ў гістарычную частку Дэрны, дзе яны працягвалі супраціў да лютага 2019[112]. Пасля IДIЛ канчаткова аслабла, але яе прыхільнікі працягвалі ажыццяўляць асобныя акцыі[113].

Наступленне на Трыпалі[правіць | правіць зыходнік]

Берлінская канферэнцыя[правіць | правіць зыходнік]

Лінія Сірт—Джуфра[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. "Libya – Crisis response", European Union.
  2. Fadel, L. "Libya's Crisis: A Shattered Airport, Two Parliaments, Many Factions". Архівавана 26 красавіка 2015 года.
  3. Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия» Архіўная копія ад 22 лютага 2015 на Wayback Machine
  4. Гуляй-пустыня — Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации // Лента.ру, 07.10.2013
  5. General Hafter announces coup; politicians react with scorn, order his arrest | Libya Herald
  6. Stephen, Chris Libya: western countries urge citizens to leave as civil war intensifies. The Guardian (27 ліпеня 2014). Праверана 19 жніўня 2014. Lyons, James; White, Stephen Libya civil war: Royal Navy evacuates more than 100 Britons as Embassy closes. Daily Mirror (3 жніўня 2014). Праверана 19 жніўня 2014. Porsia, Nancy Traffickers cash in on Libya's new civil war. Middle East Eye (4 жніўня 2014). Праверана 19 жніўня 2014.
  7. Ливия // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978
  8. Физико-географический атлас мира. — Москва, 1964. — 298 с.
  9. Коротаев А.В. Позднеродовые формы социальной организации в социально-экономической структуре современного ливийского общества (по материалам Киренаики) // Арабский мир: экономика, политика, идеология / Ред. Егорин, А. З., и Наумкин, В. В.. М.: Наука, 1987, с.4-8
  10. На богатом нефтью востоке Ливии объявлено о создании полуавтономного региона
  11. Самый богатый нефтью район Ливии объявил о создании автономии
  12. Ливия полураспада
  13. http://law.fsu.edu/library/collection/LimitsinSeas/IBS003.pdf
  14. 14,0 14,1 Экономика Ливийской Джамахирии : Ничего кроме статистики и фактов. // Голос Арабов
  15. История Востока: в 6 т. / гл. ред. Р. Б. Рыбаков (пред.) и др.; Ин-т востоковедения РАН. — М.: Восточная литература, 2008. Т. 6. С. 129.
  16. «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи // RT, 20 октября 2017
  17. Жизнь народа Ливии при Каддафи – только факты // За Каддафи и его народ, 18 марта 2011
  18. Бывший посол в Ливии назвал 4 вещи, которыми М. Каддафи не угодил Западу//РБК, 21.03.2011 г.
  19. Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192.
  20. Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192—193.
  21. Муаммар Каддафи. Зелёная книга. Часть первая. Решение проблемы демократии (Власть народа). Политический аспект Третьей Всемирной Теории.
  22. Мария Чунихина. Что такое Джамахирия? // Аргументы и факты, 21 февраля 2017
  23. A Thrilling Spectacle in Tripoli by Fouad Ajami (Senior Fellow and cochair, Working Group on Islamism and the International Order
  24. 10 лет назад началась «арабская весна» — самое мощное движение против авторитаризма в современной истории // Meduza, 18 декабря 2010
  25. Libyan Islamists seize arms, take hostages , Sydney Morning Herald (21 February 2011). Праверана 8 студзеня 2012.
  26. Two policemen hanged in Libya protests. News.xinhuanet.com (19 лютага 2011). Архівавана з першакрыніцы 30 жніўня 2012. Праверана 24 лютага 2011.
  27. Libya, Bahrain (and Beyond) LiveBlog: Confrontations
  28. Gaddafi Solidifies Control in West, Will Turn East Next. Homeland Security News Wire (24 лютага 2011).
  29. Gaddafi Loaylists Recapture Libya's Zawiyah (4 March 2011). Праверана 4 сакавіка 2011.
  30. Aljazeera: Security forces driven out of Misurata//Aljazeera,27 February 2011
  31. Libya — 130 soldiers executed
  32. Libya Unrest: Entering Zawiya , BBC News (11 March 2011). Праверана 11 сакавіка 2011.
  33. Misrata becomes Libya's Stalingrad
  34. Ствараны ў Бенгазі ўрад будзе працаваць тры месяца , РИА Новости (27.02.2011).
  35. 35,0 35,1 Нацсавет Лівіі абвясціў сябе адзіным прадстаўніком краіны , РИА Новости (05.03.2011).
  36. Катар прызнаў Нацыянальны пераходны савет Лівіі легітымнай уладай , РИА Новости (28.03.2011).
  37. 37,0 37,1 The Interim Transitional National Council of the Libyan Republic: Council members
  38. Экс-міністр юстыцыі Лівіі пачаў фарміраванне часовага ўрада , РИА Новости (27.02.2011).
  39. Schemm, Paul. Libya Rebels Rout Gaddafi Forces In Fierce Battle For Oil Port , The Huffington Post (2011-03-02). Праверана 3 сакавіка 2011.
  40. Libya: Gaddafi forces push rebels from Ras Lanuf , BBC News (10 March 2011). Праверана 19 сакавіка 2011.
  41. Войска Каддафи начали штурм города Зинтан//Фонтанка.ru,16.03.2011 г.
  42. Войска Каддафи отбили у повстанцев город Бин-Джавад. Утро.ру (7 сакавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 22 лістапада 2012.
  43. Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази//Lenta.ru,17.03.2011 г.
  44. Битва за нагорье Нафуса
  45. На улицах Триполи - настоящая война. Праверана 30 чэрвеня 2018.
  46. U.N. authorises no-fly zone over Libya , Al Jazeera (2011-03-17). Праверана 17 сакавіка 2011.
  47. Mark Mardell. Libya: U.N. backs action against Colonel Gaddafi , BBC News (2011-03-17). Праверана 17 сакавіка 2011.
  48. U.N. Security Council approves no-fly zone over Libya. CNN (17 сакавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 26 ліпеня 2012. Праверана 17 сакавіка 2011.
  49. UK prepares for Libya no-fly zone (en-GB), BBC News (2011-03-18). Праверана 30 чэрвеня 2018.
  50. Sly, William Branigin, Liz. Obama demands pull-back of Libyan troops; Tripoli declares cease-fire (en-US), Washington Post (2011-03-18). Праверана 30 чэрвеня 2018.
  51. Устав ООН
  52. ВВС Франции нанесли первый удар по ливийской военной технике (руск.) , РИА Новости (20110319T1958+0300Z). Праверана 30 чэрвеня 2018.
  53. Британская подлодка выпускает ракеты "Томагавк" по ливийским системам ПВО - Минобороны (руск.) , РИА Новости (20110320T0130+0300Z). Праверана 30 чэрвеня 2018.
  54. Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya - March 20, 2011
  55. Libya rebels recapture Ajdabiya , BBC News (2011-03-26).
  56. Libyan rebels facing tough fight for Sirte , Al Jazeera (26 March 2011). Праверана 10 студзеня 2012.
  57. Libya Live Blog - April 22 (англ.) . Aljazeera.net (21 красавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 22 красавіка 2011. Праверана 5 снежня 2018.
  58. NATO — NATO and Libya: Operational Media Update, 25-Oct.-2011
  59. NATO: Gadhafi forces caught mining Misrata port — USATODAY.com
  60. Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города
  61. На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны — Комсомольская правда, 6 апреля 2011
  62. Fighting in Zawiyah shuts Libya coast road-resident , Reuters Africa (11 June 2011). Праверана 15 чэрвеня 2011.
  63. Gaddafi defiant as rebels claim gains in west — Africa — Al Jazeera English
  64. Al Jazeera Libya Live Blog
  65. Reuters. Libyan rebels say they attack town south of Tripoli
  66. Qaddafi Defiant As Libyan Rebels Enter Key Towns Near Tripoli
  67. Gaddafi defiant, rebels put capital under siege
  68. Refugees Flee Libya Oil City as Qaddafi Forces Dig In
  69. Libyan rebels seize refinery, eye Tripoli
  70. Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan // Youtube
  71. Інтэрфакс: Сцяг паўстанцаў над рэзідэнцыяй Кадафі
  72. BBC News - Scenes of joy as Libya rebels enter central Tripoli
  73. Libya — Aug 24, 2011 — 02:00 | Al Jazeera Blogs
  74. Тело Каддафи выставили на всеобщее обозрение в супермаркете. К нему очередь
  75. Death of a Dictator Human Rights Watch 2012(англ.) 
  76. Хроника гражданской войны в Ливии 2011 года
  77. PressTV: More bodies found in Libya’s Sirte
  78. Fox News Report: Bodies of 267 Qaddafi Supporters Found in His Libyan Hometown
  79. Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters
  80. Власть в Ливии перешла парламенту
  81. HNEC announces preliminary results for 39 Constitutional Committee seats , Libya Herald (26 February 2014). Праверана 26 лютага 2014.
  82. HNEC announces results for Constitutional Committee elections , Libya Herald (2 March 2014). Праверана 3 сакавіка 2014.
  83. Qaddafi Loyalists Seize Bani Walid. Israelnationalnews.com (2012-01-24). Retrieved on 2012-09-30.
  84. Пророчество Полковника // Лента.ру, 10.09.2014
  85. Анастасия Иванова. «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи // RT, 20 октября 2017
  86. Анархия, нефть и работорговля: что происходит в Ливии после свержения Каддафи (ФОТО)
  87. Ливийская область Феццан провозгласила автономию // Lenta.ru, 27 сентября 2013
  88. Андрей Ляхов. Полковника никто не помнит: как живёт Ливия без Муаммара Каддафи // Forbes, 20 декабря 2016
  89. General Hafter announces coup; politicians react with scorn, order his arrest | Libya Herald
  90. Chris Stephen and Anne Penketh. Libyan capital under Islamist control after Tripoli airport seized , The Guardian (2014-08-24). Праверана 24 студзеня 2015.
  91. Libya’s interim government resigns. Al Arabiya (29 жніўня 2014). Праверана 29 жніўня 2014.
  92. Libya interim govt. resigns to allow new cabinet formation. PressTV (29 жніўня 2014). Праверана 29 жніўня 2014.
  93. Libya’s ex-parliament reconvenes, appoints Omar al-Hasi as PM
  94. Chris Stephen. Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry , The Guardian (2014-09-09). Праверана 24 верасня 2014.
  95. СМИ: стороны конфликта в Ливии достигли соглашения, документ будет подписан в течение дня
  96. Главой правительства Ливии стал Фаиз Сарадж, назначены трое вице-премьеров
  97. Isis rebels declare 'Islamic state' in Iraq and Syria. BBC News
  98. Islamic State Gained Strength in Libya by Co-Opting Local Jihadists , The Wall Street Journal (17 February 2015). Праверана 13 сакавіка 2015. (патрэбна падпіска)(требуется подписка)
  99. AFP Libye - Libye : combats entre jihadistes de l'État islamique et miliciens à Syrte - Jeuneafrique.com - le premier site d'information et d'actualité sur l'Afrique. JEUNEAFRIQUE.COM (15 сакавіка 2015). Праверана 22 сакавіка 2015.
  100. Western Officials Alarmed as ISIS Expands Territory in Libya
  101. Martin Pengelly. Islamic State leader in Libya 'killed in US airstrike' , The Guardian (14 November 2015). Праверана 14 лістапада 2015.
  102. After the liberation of Sirte: What’s next for Libya?
  103. AP Explains: What next after the downfall of IS in Sirte?
  104. Libya's eastern army makes further advances around Benghazi. Reuters (18 красавіка 2016). Праверана 18 красавіка 2016.
  105. Asharq Al-Awsat Tours Extremist Dens in Libya: The Story of Sidi Khreibish , Asharq al-Awsat .
  106. Libya: Haftar Forces Deny Extremists Fled to Derna , Asharq al-Awsat .
  107. http://www.dahab.pro/_liviya_
  108. Egyptian warplanes conduct airstrikes on Libya's Derna (en-GB).
  109. Video: Egyptian soldiers fighting in Derna alongside Haftar’s armed groups
  110. UAE drone air attacks Derna in east Libya. Праверана 9 чэрвеня 2018.
  111. Longeray, Pierre French Special Forces and Spies Might Be Secretly Fighting the Islamic State in Libya | VICE News. News.vice.com (24 лютага 2016). Праверана 9 чэрвеня 2018.
  112. Haftar's forces say seized Libya's Derna as they mutilate opponents' dead bodies | The Libya Observer (англ.) .
  113. Армию Хафтара на юге Ливии атаковали боевики ИГ

Спасылкi[правіць | правіць зыходнік]