Багнет

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Штык)
Брытанскі драб у 1941 годзе з багнетам узору 1907 года, прымацаваным да яго вінтоўкі.

Багне́т (ад польск.: bagnet, што паходзіць ад фр.: baïonnette), штык, штых (ад польск.: sztyk, sztych ці руск.: штык, што паходзяць ад сяр.-в.-ням.: stich — «калючы ўдар; укол») — гэта нож, кінжал, меч або шыпападобная зброя, прызначаная для мацавання на канцы дула вінтоўкі, мушкета ці падобнай агнястрэльнай зброі, што дазваляе выкарыстоўваць яе як зброю, падобную да дзіды.[1] З XVII стагоддзя да Першай сусветнай вайны лічыўся асноўнай зброяй для нападаў пяхоты. Сёння багнеты лічацца дапаможнай зброяй або зброяй крайняга выпадку.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Малюнак кітайскага дульназараднага мушкета з прымацаваным багнетам 1606 г. Інструкцыя па эксплуатацыі і характарыстыкі зброі паказаны вышэй.

Сам тэрмін багнет узыходзіць да сярэдзіны-канца XVI-га стагоддзя, але незразумела, ці былі багнеты ў той час нажамі, якія можна было прыстасаваць да агнястрэльнай зброі, ці проста разнавіднасцю нажа. Напрыклад, «Dictionarie» Катграва 1611 г. апісвае багнет як «невялікі плоскі кішэнны кінжал, упрыгожаны нажамі; або вялікі нож, які можна павесіць на поясе». Сапраўды, гэтак жа П'ер Барэль пісаў у 1655 г., што ў Баёне вырабляўся нейкі доўгі нож, званы штык, але не дае далейшага апісання.[2]

Прымацавальны багнет[правіць | правіць зыходнік]

Прымацавальны багнет 17 ст.

Першы зафіксаваны асобнік уласна багнету знойдзены ў кітайскім ваенным трактаце «Бінглу» (кіт.), выдадзены ў 1606 годзе. Гэта была зброя тыпу «сын з маці» (кіт.), казённа-зарадны мушкет, які выпускаўся з прымацавальным багнетам прыкладна 57,6 см даўжынёй, што дае яму агульную даўжыню 1,92 метра разам з навешаным штыком. Там ён быў пазначаны як «лязо пісталета» (трад. кіт.: 銃刀; спрошч. кіт.: 铳刀) і апісваўся як «кароткі меч, які можна ўставіць у ствол і замацаваць, злёгку пакруціўшы яго». Таксама там было напісана, што ён павінен выкарыстоўвацца, «калі ў бітве скончыліся порах і кулі, а таксама ў барацьбе з бандытамі, калі сілы набліжаюцца да блізкага бою або сутыкаюцца з засадай», і калі «немагчыма зарадзіць стрэльбу за час, неабходны для пакрыцця двух бу (3,2 метра) зямлі, трэба прымацаваць штык і трымаць яго як дзіду».[3][4]

Раннія багнеты былі тыпу «корка», калі багнет устаўляўся непасрэдна ў ствол мушкета.[5][6][7] Гэта дазволіла ператварыць лёгкую пяхоту ў цяжкую і стрымліваць кавалерыйскія атакі. Штык меў круглы трымальнік, які ўстаўляўся непасрэдна ў ствол мушкета. Гэта, натуральна, перашкаджала стрэлу са стрэльбы. Першая вядомая згадка пра выкарыстанне багнетаў у еўрапейскай вайне была ў мемуарах Жака дэ Шасне, Віконта дэ Пюісегюра.[8] Ён апісаў французаў, што выкарыстоўвалі нязграбныя штыкі-коркі даўжынёй у 0,3 м падчас Трыццацігадовай вайны (1618—1648).[8] Аднак, толькі ў 1671 г. генерал Жан Марцінэ стандартызаваў і выдаў багнеты-коркі французскаму стралковаму палку, які тады быў створаны. Яны былі выдадзены частцы ангельскага драгунскага палка, створанага ў 1672 годзе, і Каралеўскім стралкам, калі яны былі ўсталяваны ў 1685 годзе.[9]

Гнездавыя багнеты[правіць | правіць зыходнік]

Гняздо багнету з трохвугольным сячэннем і рыфлёнымі бакамі.
Гнездавы багнет з шыпом, што выступае пачатку XIX-га стагоддзя.

Асноўная праблема прымацавальных багнетаў заключалася ў тым, што калі яны былі прымацаваныя, яны рабілі немагчымай стральбу з мушкета, што патрабавала ад салдат чакаць апошняга магчымага моманту перад блізкім боем, каб направіць штык. Паражэнне войскаў, верных Вільгельму Аранскаму, ад якабітскіх горцаў у бітве пры Кілікрэнкі ў 1689 г. было звязана, між іншым, з выкарыстаннем багнетаў.[6] Горцы падышлі да 50 метраў, далі адзіночны залп, кінулі мушкеты і, выкарыстоўваючы сякеры і мячы, хутка перамаглі лаялістаў, перш чым тыя паспелі направіць штыкі. Лічыцца, што неўзабаве пасля гэтага правадыр, які пацярпеў паражэнне, Х’ю Макей, прадставіў гнездавы багнет уласнага вынаходніцтва. Неўзабаве «гнездавыя» багнеты будуць ўключаць у сябе як мацаванне з гняздом, так і лязо, якое змешчана вакол ствала мушкета, што дазваляла страляць і перазараджаць мушкет, пакуль штык быў прымацаваны.

Пасля бітвы пры Флёрусе ў 1690 г. у прысутнасці караля Людовіка XIV, які адмовіўся прыняць іх на ўзбраенне, бо яны мелі тэндэнцыю выпадаць з мушкета, была праведзена няўдалае выпрабаванне з гнездавымі або зігзагападобнымі багнетамі. Неўзабаве пасля Рысвіцкага міру (1697 г.) англічане і немцы адмянілі пікі і ўвялі гнездавыя багнеты. Брытанскі штык-нож меў хутчэй шып з трохкутным папярочным сячэннем, чым з плоскім лязом, меў плоскі бок да дульнага зрэзу і два рыфлёных бакі, якія знаходзіліся на даўжыні 38 см. У яго не было замка, які б мацаваў яго да дульнага зрэзу, і было добра задакументавана, як ён зваліўся ў самым запале бою.[6]

Да XVIII-га стагоддзя гнездавыя багнеты былі прынятыя на ўзбраенне большасці еўрапейскіх армій. У 1703 г. французская пяхота прыняла на ўзбраенне спружынную сістэму замыкання, якая прадухіляла выпадковае аддзяленне багнету ад мушкета. Трохвугольны клінок быў уведзены прыкладна ў 1715 годзе і быў мацнейшы за папярэднія адна- або двухбаковыя мадэлі.

Багнеты-шаблі[правіць | правіць зыходнік]

У XIX-м стагоддзі з’явілася паняцце багнетаў-шабель, доўгаклінковая зброя з адна- або двухбаковым лязом, якую таксама можна было выкарыстоўваць як кароткі меч. Яго першапачатковая была ў тым, каб пераканацца, што стралкі маглі належным чынам сфармаваць пяхотнае карэ для адбівання кавалерыйскіх нападаў, калі яны стаялі ў шэрагах з мушкетнікамі, чыя зброя была даўжэй. Яркім раннім прыкладам стрэльбы з багнетам-шабляй з’яўляецца брытанская пяхотная вінтоўка 1800—1840 гг., пазней вядомая як «вінтоўка Бэйкера». Рукаяць звычайна мела крыжавіны, мадыфікаваныя для размяшчэння ствала гарматы, і механізм эфесу, які дазваляў мацаваць штык да мацавання багнету. Багнет-шабля мог выкарыстоўвацца ў баі ў якасці асабістай зброі. Калі ён быў прымацаваны да мушкета або вінтоўкі, ён эфектыўна ператвараў амаль любую доўгую стрэльбу ў дзіду або глевію, прыдатную не толькі для ўтыканя, але і для сячэння.

Вінтоўка Шасспо з коўзкім затворам і багнет-шабля.

У той час як брытанская армія ў канчатковым выніку адмовілася ад багнету-шаблі, гнездавы багнет перажыў увядзенне наразнога мушкета на ўзбраенне Вялікабрытаніі ў 1854 годзе. Новы наразны мушкет капіяваў французскую сістэму кольцаў замыкання.[6] Новы багнет даказаў сваю каштоўнасць у бітве пры Альме і бітве пры Інкермане падчас Крымскай вайны, дзе ён стаў жахам расійскай імперскай арміі.[6]

Сістэма прымацаваня багнету да Шасспо.

З 1869 г. некаторыя еўрапейскія краіны пачалі распрацоўваць новыя казённазарадныя вінтоўкі з коўзкім затворам (напрыклад, Шасспо) і багнеты-шаблі, прыдатныя для масавай вытворчасці і выкарыстання паліцэйскімі, піянерскімі і інжынернымі войскамі.[10] Рашэнне перарабіць багнет у кароткую шаблю было расцэнена некаторымі як прызнанне зніжэння важнасці фіксаванага багнету як зброі перад абліччам новых дасягненняў у тэхналогіі агнястрэльнай зброі.[11] Як пісала брытанская газета, «камітэт, што рэкамендаваў гэты новы багнет-шаблю, відаць, меў на ўвазе той факт, што з гэтага часу багнеты будуць выкарыстоўвацца радзей, чым у ранейшыя часы, у якасці зброі нападу і абароны; такім чынам, яны хацелі замяніць яго інструментам больш агульнага выкарыстання».[11]

Шматмэтавыя багнеты[правіць | правіць зыходнік]

Брытанскі ўзор 1875 г. багнет Снайдэра для артылерыйскага карабіна (з ножнамі) з пілой на адвароце.

Адной з такіх шматфункцыянальных канструкцый быў багнет «соўбэк», які ўтрымліваў зубцы пілы на хрыбеціне ляза.[10] Такія багнеты прызначаліся для выкарыстання ў якасці адначасова іўніверсальнага інструмента, і зброі. Зубцы павінны былі палягчаць сячэння драўніны для розных абарончых збудаванняў, такіх як слупы з калючым дротам, а таксама для разразання жывёлы.[1][11][12][13] Першапачаткова ён быў прыняты нямецкімі дзяржавамі ў 1865 годзе. Да сярэдзіны Першай сусветнай вайны прыкладна 5 % кожнага стылю багнету дапаўнялася версіяй з пілой, напрыклад, у Бельгіі ў 1868 г., Вялікабрытаніі ў 1869 г. і Швейцарыі ў 1878 г. (Швейцарыя прадставіла сваю апошнюю мадэль у 1914 г.).[1][11][12][13][14] Першапачатковыя багнеты з пілой на адвароце звычайна рабіліся як цяжкія мячы, яны выдаваліся інжынерамі, прычым у некаторай ступені аспект штыка быў для іх другасным у параўнанні з аспектам інструмента. Пазнейшыя нямецкія багнеты з пілой былі хутчэй паказчыкам рангу, чым функцыянальнай пілой. Піла аказалася адносна неэфектыўнай у якасці рэжучага інструмента і неўзабаве састарэла з-за ўдасканалення ваеннай лагістыкі і транспарту; большасць краін адмовіліся ад функцыі пілавання да 1900 г.[1] Нямецкая армія спыніла выкарыстанне пілавальнага багнету ў 1917-м г. пасля пратэстаў, што зубчастае лязо наносіць залішне цяжкія раны пры выкарыстанні ў якасці фіксаванага штыка.[1][13]

Багнет-шпатэль ЗША 1873 года.

Багнет-кельма або багнет-шпатэль былі яшчэ адной шматфункцыянальнай канструкцыяй, прызначанай для выкарыстання як у якасці наступальнай зброі, так і ў якасці інструмента для капання акопаў.[15][16] З 1870 г. армія ЗША выпусціла багнеты-кельмы для пяхотных палкоў на аснове распрацоўкі падпалкоўніка Эдмунда Райса, афіцэра арміі ЗША і ветэрана Грамадзянскай вайны, якія вырабляліся Спрынгфілдскай зброевай кампаніяй.[17] Акрамя карысці як фіксаванага штыка і прылады для капання, багнет-кельму Райса можна было выкарыстоўваць для тынкоўкі зрубаў і каменных комінаў для зімовых кватэр; завостраны з аднаго краю, ён мог рэзаць жэрдкі і шпількі.[17] У выніку было выпушчана дзесяць тысяч экзэмпляраў, і такая канструкцыя выкарыстоўвалася падчас кампаніі на Персе 1877 года.[18] У 1877 годзе Райсу дазволілі прадэманстраваць свой багнет-кельму некалькім краінам Еўропы.[18] Адзін пяхотны афіцэр рэкамендаваў яго выключыць з усіх іншых канструкцый, адзначыўшы, што «інструменты ўкопвання [sic] рэдка трапляюць на фронт да арміяў, пакуль неабходнасць іх выкарыстання не міне».[17] У снежні 1881 г. армія ЗША абвясціла багнеты-кельмы Райса састарэлым.[18]

Сучасныя багнеты[правіць | правіць зыходнік]

Сёння багнет рэдка выкарыстоўваецца ў баі адзін на адзін.[19] [20] Нягледзячы на абмежаванні, многія сучасныя аўтаматы (у т.л. канструкцыі буллпап) захоўваюць выступ для багнету, і багнет па-ранейшаму выпускаецца ў многіх арміях. Штык па-ранейшаму выкарыстоўваецца для кантролю над зняволенымі або як зброя надзвычайных мераў. Акрамя таго, некаторыя аўтарытэты прыйшлі да высновы, што багнет служыць карысным дапаможнікам у падрыхтоўцы баявога духу і павышэння жаданай агрэсіўнасці ў войсках.[21] [22]

Сучасныя багнеты часта служаць шматфункцыянальнымі нажамі, адкрывалкамі для бутэлек ці іншымі інструментамі. Выдача аднаго сучаснага шматмэтавага штык-нажа таксама эканамічна выгаднейшая, чым выдача асобных спецыяльных багнетаў і палявых/баявых нажоў.

Фотагалерэя[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Brayley, Martin, Bayonets: An Illustrated History, Iola, WI: Krause Publications, ISBN 0-87349-870-4, ISBN 978-0-87349-870-8 (2004), ст. 9-10, 83-85.
  2. H. Blackmore, Hunting Weapons, ст. 50
  3. Needham, Volume 5, Part 7, 456.
  4. Binglu 《兵錄》, Scroll 12.
  5. Norris, John (3 студзеня 2016). «Fix Bayonets!». Pen and Sword. ISBN 978-1-4738-8378-9.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 «Cold Steel — The History of the Bayonet». BBC News. Праверана 29 ліпеня 2011.
  7. Jones, Gareth, выд. (1 кастрычніка 2012). «Military History: The Definitive Visual Guide to the Objects of Warfare». DK Publishing. ISBN 978-1-4654-1158-7.
  8. 8,0 8,1 «Bayonet History Timeline — 1647 First Military Use of the Bayonet». Worldbayonets.com. Праверана 20 верасня 2018.
  9. Chisholm, Hugh, выд. (1911). «Bayonet». Энцыклапедыя Брытаніка (11 выд.). Cambridge University Press.
  10. 10,0 10,1 Owen, John Ivor Headon, Brassey’s Infantry Weapons of the World: Infantry Weapons and Combat Aids in Current Use by the Regular and Reserve Forces of All Nations, Bonanza Press, ISBN 0-517-24234-6, ISBN 978-0-517-24234-6 (1975), p. 265
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 «The Soldier’s Side Companion». Punch’s Almanack for 1869. London: Punch Publications Ltd. 57 (1465): 54. 7 жніўня 1869. hdl:2027/uc1.c2583869.
  12. 12,0 12,1 Knight, Edward H., Knight’s American Mechanical Dictionary (Vol. 1), New York: J. B. Ford & Co. (1874), ст. 252
  13. 13,0 13,1 13,2 Rhodes, Bill, An Introduction to Military Ethics: A Reference Handbook, ABC CLIO LLC, ISBN 0-313-35046-9, ISBN 978-0-313-35046-7 (2009), ст. 13-14
  14. Foulkes, Charles J., and Hopkinson, Edward C., Sword, Lance & Bayonet: A Record of the Arms of the British Army & Navy (2-е выд.), Edgware, Middlesex: Arms & Armour Press (1967) ст. 113
  15. Ripley, George, and Dana, Charles A., The American Cyclopaedia: A Popular Dictionary of General Knowledge (Том II), New York: D. Appleton & Co. (1873), ст. 409
  16. Board of Officers Assembled at St. Louis, Missouri, Schofield, J.M. (Maj. Gen.) President, Bayonets: Resume of the Proceedings of the Board, 10 чэрвеня, 1870, Ordnance Memoranda, Публікацыя 11, United States Army Ordnance Dept., Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office (1870), ст. 16
  17. 17,0 17,1 17,2 Belknap, William W., Trowel-Bayonet, Letter from the Secretary of War In Answer to a Resolution of the House of April 4, 1872, The Executive Documents of the House of Representatives, 42nd Congress, 2nd Session (1871—1872), Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office (1872), ст. 1-20
  18. 18,0 18,1 18,2 McChristian, Douglas C., Uniforms, Arms, and Equipment: Weapons and Accouterments, University of Oklahoma Press, ISBN 0-8061-3790-8, ISBN 978-0-8061-3790-2 (2007), ст. 128—142
  19. Hughes. Knives of War: An International Guide to Military Knives from World War I to the Present. 
  20. Shillingford. The Elite Forces Handbook of Unarmed Combat. https://books.google.com/books?id=wfBslF4gUVwC&q=unarmed+combat. 
  21. U.S. Army Field Manual 3-25.150, 2002-12-18.
  22. Major William Beaudoin, CD. The Psychology of the Bayonet (недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 23 мая 201323 May 2013. Праверана 9 верасня 2022.
  23. Olive, Ronaldo. Morre o projetista Nelmo Suzano(нявызн.) . Plano Brazil (12 верасня 2013). Архівавана з першакрыніцы 5 May 2019.

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Дадатковае чытанне[правіць | правіць зыходнік]

  • Hunting weapons, Howard L Blackmore, 2000, Dover Publications

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]