Перайсці да зместу

Электронны мікраскоп

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Электронны мікраскоп Siemens Elmiskop 1A
Прасвечвальны электронны мікраскоп

Электро́нны мікраско́п (ЭМ) — вакуумная электронна-аптычная прылада для атрымання павялічанага відарыса аб’екта, у якой замест светлавых прамянёў выкарыстоўваецца пучок электронаў, паскораных да высокіх энергій.[1] Прынцып дзеяння электроннага мікраскопа заснаваны на законах электроннай і іоннай оптыкі.

Дзякуючы малой даўжыні хвалі электронаў электронныя мікраскопы маюць значна большую раздзяляльную здольнасць, чым аптычныя мікраскопы. Яна можа дасягаць 0,1 нм, што дазваляе даследаваць атамную і малекулярную структуру аб’ектаў.[1]

Распрацоўка электроннага мікраскопа звязана з развіццём электроннай оптыкі ў 1920—1930-я гады. У 1931 годзе Макс Кноль і Эрнст Руска стварылі ранні двухлінзавы электронна-аптычны прыбор, а ў 1933 годзе Руска пабудаваў электронны мікраскоп, які ўжо пераўзыходзіў светлавы мікраскоп па раздзяляльнай здольнасці.[2] У 1986 годзе Эрнст Руска атрымаў палову Нобелеўскай прэміі па фізіцы «за фундаментальныя працы па электроннай оптыцы і за стварэнне першага электроннага мікраскопа».[3]

Прынцып працы

[правіць | правіць зыходнік]
Схема прасвечвальнага электроннага мікраскопа

У электронным мікраскопе крыніца электронаў стварае пучок, які паскараецца ў электрычным полі і накіроўваецца на даследаваны аб’ект. Ролю лінзаў выконваюць электронна-аптычныя сістэмы, якія факусіруюць і пераўтвараюць пучок. Відарыс утвараецца ў выніку ўзаемадзеяння электронаў з аб’ектам і рэгіструецца на экране, фотапласцінцы або іншай прыёмнай сістэме.[4]

У прасвечвальным электронным мікраскопе відарыс ствараецца электронамі, якія прайшлі праз узор. У растравым электронным мікраскопе вузкі электронны прамень-зонд паслядоўна сканіруе паверхню аб’екта; атрыманыя сігналы выкарыстоўваюцца для пабудовы відарыса паверхні.[1][5]

Паводле характару даследавання аб’екта адрозніваюць некалькі відаў электронных мікраскопаў:[1]

  • прасвечвальныя — утвараюць відарыс электронамі, якія прайшлі праз даследаваны аб’ект;
  • адбівальныя — выкарыстоўваюць рассеяныя або адбітыя электроны;
  • растравыя — сканіруюць паверхню тонкім сфакусаваным электронным променем;
  • эмісійныя — выкарыстоўваюць электроны, якія выпраменьвае сам аб’ект пры награванні, асвятленні, бамбардзіроўцы электронамі або іонамі;
  • ценявыя — ствараюць ценявы відарыс аб’екта на аддаленым экране або фотапласцінцы;
  • люстраныя — выкарыстоўваюцца для вывучэння размеркавання электрычнага патэнцыялу паблізу паверхні ўзору.

Найбольш вядомымі ў сучаснай навуковай практыцы з’яўляюцца прасвечвальныя і растравыя электронныя мікраскопы, якія шырока выкарыстоўваюцца ў матэрыялазнаўстве, біялогіі, медыцыне, фізіцы цвёрдага цела і мікраэлектроніцы.[5]

Аб’екты даследавання

[правіць | правіць зыходнік]

Электронная мікраскапія прымяняецца найперш для даследавання цвёрдых цел. Парашкі, мікракрышталі, аэразолі і іншыя дробныя аб’екты наносяць на тонкую або масіўную падложку ў залежнасці ад тыпу мікраскопа. Вадкія і газападобныя аб’екты даследуюць з дапамогай спецыяльных мікракамер — прыставак да прасвечвальных электронных мікраскопаў.[6]

Растравы электронны мікраскоп

Электронныя мікраскопы выкарыстоўваюцца ў навуковых даследаваннях і тэхналогіях, дзе патрэбна вывучэнне структуры рэчыва на вельмі малых маштабах. З іх дапамогай даследуюць мікраструктуру цел, лакальны састаў матэрыялаў, паверхневыя асаблівасці ўзораў, а таксама лакалізаваныя электрычныя і магнітныя палі.[6]

У тэхнічных мэтах электронныя мікраскопы ўжываюцца, між іншым, пры вырабе мікрасхем метадам электроналітаграфіі, для кантролю ў мікраэлектроніцы і паўправадніковай тэхніцы.[1]

  1. 1 2 3 4 5 Аляхновіч, М. М. Электронны мікраскоп / М. М. Аляхновіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 100. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
  2. ↑ Electron microscope // Encyclopaedia Britannica. Праверана 30 красавіка 2026.
  3. ↑ The Nobel Prize in Physics 1986 // NobelPrize.org. Праверана 30 красавіка 2026.
  4. ↑ Transmission electron microscope // Encyclopaedia Britannica. Праверана 30 красавіка 2026.
  5. 1 2 Electron Microscopy // Royal Microscopical Society. Праверана 30 красавіка 2026.
  6. 1 2 Аляхновіч, М. М. Электронная мікраскапія / М. М. Аляхновіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 100. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
  • Аляхновіч, М. М. Электронны мікраскоп / М. М. Аляхновіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 100. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
  • Аляхновіч, М. М. Электронная мікраскапія / М. М. Аляхновіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 100. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).