Эрэбуні (запаведнік)

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Эрэбуні, запаведнік)
Jump to navigation Jump to search
Дзікая пшаніца Эрэбунійскага запаведніка — Пшаніца арарацкая (Triticum araraticum)

Эрэбунійскі запаведнік ці запаведнік «Эрэбуні» (арм.: «Էրեբունի» արգելոց) — запаведнік у Арменіі, недалёка ад Ерэвана, на мяжы Катайкскай і Арарацкай абласцей, паміж селамі Шарбулах і Гехадзір. Гэта самы маленькі запаведнік у Арменіі. Быў створаны ў 1981 годзе на плошчы 89 га. Знаходзіцца на трацёвых чырвоных глінах, узрост якіх больш дзясятка мільёна гадоў. Тут расце большая колькасць эндэмікаў Арменіі і самага запаведніка; засяроджаны пышныя зараснікі вышынёй 70-75 см, здалёк напамінае густое пшанічнае поле[1].

Апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Глебы запаведніка карбанатныя, пры гэтым адсотак карбанатаў павялічваецца з глыбінёй глебавага пласта. Па механічным складзе глебы лёгкія суглінкавыя ці камяністыя маламоцныя. Часта сустракаюцца гіпсаносныя чырвоныя ці пярэстыя гліны, з паверхні рыхлыя, мяккія, камякавата-крупчатыя. Рэльеф запаведніка хвалісты, мясцовасць перасечана ярамі. З-за вялікай сухасці ў сярэдзіне лета частка расліннага покрыва выгарае.

Клімат[правіць | правіць зыходнік]

Клімат у запаведніку рэзка кантынентальны, сухі. Сярэдняя гадавая тэмпература роўная 11 °C, колькасць ападкаў складае 300—350 мм. Зіма маласнежная, пераважае халоднае пахмурнае надвор'е. Вышыня снежнага покрыва вагаецца ў межах ад 10 да 35 см. Зіма настае ў другой дэкадзе лістапада і сканчаецца ў другой дэкадзе сакавіка. Сярэдняя тэмпература паветра ў студзені складае —4°, абсалютны мінімум —31°. Вясна недоўгачасовая, цёплая, звычайна вільготная. Лета працяглае, гарачае і сухое, з перавагай яснага надвор'я. Сярэдняя тэмпература паветра складае 23°, максімальная 41°. Вадаёмы на тэрыторыі запаведніка адсутнічаюць.

Флора[правіць | правіць зыходнік]

Флора запаведніка для гэтак невялікай тэрыторыі даволі багатая і размаітая. Тут сустракаецца 293 выгляду судзінных раслін, што адносяцца да 197 родаў і 46 сямействаў. Самымі буйнымі сямействамі па ліку выглядаў з'яўляюцца складанакветныя (57 выглядаў), потым бабовыя (33 выгляду), травы (30 выглядаў), крыжакветныя (26 выглядаў), гваздзіковыя, парасонавыя, губакветныя, агурочнікавыя, казяльцовыя, залознікавыя і г.д. На дзель 11 вядучых сямействаў даводзіцца каля 80 % краявіднага складу і больш 72 % родаў.

Асноўныя ахаваныя віды — дзікія злакавыя расліны: эндэмікі Арменіі — арарацкая (Triticum araraticum) і ўрарцкая (Triticum urartu) пшаніцы; пшаніца беатыйская (Triticum boeoticum), розныя выгляды эгілопсаў, тупачашуйнік безасцюковы (Amblyopyrum muticum), жыта Вавілава (Secale vavilovii) і іншыя), а таксама выгляды, занесеныя ў Чырвоную кнігу: галубок сецісты, карнегалоўнік усходні, гундэлія Турнефора. Ёсць эндэмікі Каўказа, сярод якіх: актыналема буйначашачкавая (Actinolema macrolema), шавіцыя (Szovitsia callicarpa), цыкорый жалезісты (Cichorium glandulosum). Таксама сустракаюцца: касач сецісты (Iris reticulata) і касач элегантнейшы (Iris elegantissima).

Для многіх з іх Эребунийский запаведнік з'яўляецца адзінай «кропкай» арэала ў Арменіі, на Каўказе і нават на постсавецкай прасторы. З чатырох відаў дзікай пшаніцы, сустраканай ва ўсім свеце, тут ахоўваюцца тры вышэйпералічаныя віды[2]. Усяго тут сустракаецца больш 100 відаў пшаніцы.

Мне даводзілася вывучаць шматлікія краіны, якія прынята лічыць старажытнымі земляробскімі, аднак багацейшай, цікавейшай мясцовасці, чым Шарбулах, цяжка знайсці. Я прапанаваў бы абавязкова вылучыць тут пляцоўку, плошчай 50—100 га, забяспечыць асаблівы сыход за ім, каб захаваўся гэты цікавы дакумент сусветнага значэння[3]

М. І. Вавілаў

Прадстаўнікі флоры[правіць | правіць зыходнік]

Раслінныя супольнасці складаюцца галоўным чынам з аднагадовых траў — дзікіх пшаніц: беатыйскай (Triticum boeoticum), арарацкай (Triticum araraticum) і урарту (Triticum urartu), эгілопсаў: цыліндрычнага (Aegilops cylindrica), Тауша (Aegilops tauschii), трохцалевага (Aegilops triuncialis), каленістага і інш., і яшчэ адна трава, амбліяпірум тупачашуйны, які ў СССР нідзе больш не сустракаецца. Тут знаходзяцца найболей чыстыя, густыя і пышныя зараснікі дзікіх пшаніц вышынёй да 70—75 см. Здалёк ствараецца ўражанне густога пасеву пшанічнага поля. Тут можна сустрэць звыш 100 відаў пшаніцы. Цікавыя таксама фітацэнозы з удзелам касача сецістага ці красы палыновай паўпустыні — касача, якія растуць на сухіх схілах паўднёвай экспазіцыі.

Флора запаведніка багатая таксама лекавымі, ядомымі, фарбавальнымі і іншымі каштоўнымі раслінамі. Такія спаржа аптэчная, каперсы калючыя, разак звычайны, птушцы-малачай горны, гунделия Турнефора, марэны фарбавальная і цвердалістая, розныя выгляды багаткоў і інш.

Фаўна[правіць | правіць зыходнік]

Дамавы сыч (Athene noctua), які жыве на тэрыторыі запаведніка.

Па дадзеных армянскага біёлага А. Л. Агаяна, у запаведніку жывуць:

Змеі: гюрза (Macrovipera lebetina), яшчаркавая змяя (Malpolon monspessulanus), заходні ўдаўчык (Eryx jaculus), нашыйнікавы (Eirenis collaris) і армянскі (Eirenis punctatolineatus) эйрэнісы, шматкаляровы (Hemorrhois ravergieri), аліўкавы (Platyceps najadum) і жаўтапузы (Dolichophis caspius) полазы, каўказская агама (Laudakia caucasia), жаўтапузік (Pseudopus apodus).

Яшчаркі: закаўказская яшчурка (Eremias pleskei) і яшчурка Штраўха (Eremias strauchi), паласатая (Lacerta strigata) і сярэдняя (Lacerta media) яшчаркі. На камяністых сухіх схілах з параўнальна шчыльным травяным покрывам і сярод фры-ганоіднай расліннасці сустракаюцца залацістая мабуя (Trachylepis aurata), ярка афарбаваны даўганогі сцынк (Eumeces schneideri) і стройная змеегалоўка (Ophisops elegans).

У запаведніку таксама пашыраны: каспійская чарапаха (Mauremys caspica), азёрная жаба (Pelophylax ridibundus), зялёная жаба (Bufo viridis), квакша і часнычніца сірыйская (Pelobates syriacus; занесена ў Чырвоную кнігу былога СССР).

Зноскі