Яне Санданскі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Jane Sandanski.jpg

Яне Іванаў Санданский (балг.: Яне Иванов Сандански; 18 мая 1872, сяло Улахі, Асманская імперыя22 красавіка 1915, Ражанскі манастыр, Балгарыя) - балгарскі рэвалюцыянер, адзін з кіраўнікоў УМАРА, лічыўся правадыром «левага крыла» македонскага руху.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Маладыя гады[правіць | правіць зыходнік]

Яне Санданскі — выхадзец хутара (махалі) Шэмету, які належаў да македонскага сяла Улахі. Яго маці Мілка Санданская была дачкой улахскага прыходскага святара Стойка Харызанава. Бацька — Іван Санданскі. Сын (трэцяе дзіцё ў сям'і) быў нарачоны ў гонар бацькі, і для адрознення клікаўся змяншальным імем Яне. У час Руска-турэцкай Вызвольнай вайны сямейства жыло ў Горнай Джумае. У 1878 г. Іван Санданскі узяў удзел у Красненска-Разложскім паўстанні. Калі ж паўстанцы ў наступным годзе былі пабіты туркамі, Санданскія перасяліліся з пад'ярэмнай Горнай Джумаі ў Дупніцу, якая ўвайшла ў склад Балгарскага княства.

У Дупніцы Яне Санданскі завяршыў пачатковую адукацыю і правучыўся два гады ў мясцовай прагімназіі. У працяг сваёй навукі Санданскі падзарабляў чаляднікам у дупніцкага рамесніка. У 1892-1894 гадах служыў у балгарскай арміі. Праходзіў тэрміновую службу ў 13-м пяхотным палку ў Кюстэндзіле. Выйшаў у запас яфрэйтарам, пасля чаго ўладкаваўся працаваць памагатым адваката Спаса Харызанава.

У 1895 г. Санданскі уступіў у паўстанцкую пару, арганізаваную Вярхоўным Македонскім камітэтам (т.зв. «верха-вістамі»).

У 1899 г. Санданскі, супольна з Гоцэ Дэлчавым і Дорчэ Петравым, стварылі Таемную Македонска-Одрынскую рэвалюцыйную арганізацыю (УМОРА). У 1901 г. Делчев ухваліў кандыдатуру Санданскага на пост ваяводы Серскай акругі.

Забойства Сарафава[правіць | правіць зыходнік]

Санданскі быў арганізатарам палітычных забойстваў Міхаіла Даева, а пазней — Барыса Сарафава і Івана Гарванава. Барыса Сарафова Санданскі "прысудзіў да смерці", усклаўшы на яго адказнасць за правал Іліндэнскага паўстання. Аднак, Сарафаў, па сваёй прыроджанай шляхетнасці, не паверыў у магчымасць замаху на яго жыццё. Забойства Сарафава было здзейснена 28 лістапада 1907 г. вядомым баевіком-санданістам Тодарам Паніцай, якія ўвайшлі ў давер да забітага. Разам з Сарафавым быў забіты другі замежны прадстаўнік УМОРА - Іван Гарванаў. Трэці — Хрыста Матаў выпадкова ўнік смерці. Ьалгарскі гісторык і лінгвіст Любамір Мілеціч з нагоды забойства Сарафава і Гарванава пісаў:

" Іх дзейнасць і агульны іх скон сімвалічна ўяўляюць з'яднанне на жыццё і смерць дзвюх родных маці герояў - Македонію і Балгарыю "

. Пасля забойства, у пачатку студзеня 1908 года, ваявода Тане Нікалаў (сябар Сарафава), супольна з братаннікам Ніколам Коставым-Сіінам прыбыў у Сафію і прапанаваў паслугі па ахове Хрысце Матава і Важыла Чэкаларава, былых пад прыцэлам санданиститов.

Калі 10 ліпеня 1908 гады грымнула Младатурэцкая рэвалюцыя, то яе актыўна падтрымалі такія дзеячы УМОРА, як Хрысце Дэманаў, Дэлірадаў, Хрысце Чарнапееў, Тодар Паніца і - больш іншых - Яне Санданскі. Вось зараз ён неадкладна распусціў узначаленую ім пару, склаў зброю і абвясціў, што з рэвалюцыйнай Турцыяй ён ваяваць не будзе.

Тане Нікалаў, убору з іншымі заслужанымі правадырамі УМОРА, засудзіў Яне Санданскага і яго каманду за супрацу з рэжымам младатурак. У выкананне рашэння вышэйзгаданага Кюстэндзільскага кангрэса, што прысудзіў Санданскага да смяротнага пакарання, Тане Нікалаў, разам з Дыметрам Запранавым і Іванам Маскавым, здзейснілі 24 верасня 1908 г. замах на Санданскага ў гасцініцы «Башняк-хан» (у горадзе Салонікі, былым тады пад турэцкай уладай). Нікалаў забіў целаахоўнікаў Санданскага - Міца Вронскага і Танчачы Атанасава, - але сам Санданскі адкараскаўся раненнем у плячо. Пасля няўдалага замаху Тані Нікалаў бег у Балгарыю.

Балканскія войны[правіць | правіць зыходнік]

У Першую Балканскую вайну Яне Санданскі арганізаваў атрад з 500 ваяроў і 30 кастрычніка 1912 года вызваліў горад Мелнік.

Як авангард Сёмай пяхотнай Рыльскай дывізіі каля 300 чэтнікаў-кавалерыстаў Яне Санданскага ўступілі ў Салонікі, вызваленыя за два дня да гэтага грэчаскім войскам, 8 лістапада 1912 года.

Забойства Санданскага[правіць | правіць зыходнік]

Санданский быў забіты 21 красавіка 1915 года, у горадзе Пірыне (мясцовасць Балтата). Непасрэдным выканаўцам рашэння Кюстэндзільскагоа кангрэса стаў чэтнік Анон Качаркаў. Пахаваны Санданскі на адлегласці каля 200 м да ўсходу ад Ражанскага манастыра. На надмагільнай мармуровай пліце былі высечаны яго словы: «Жыць — значыць — змагацца. Раб — за волю, а свабодны — за дасканаласць.»

Зноскі

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]