Балгарыя

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Рэспубліка Балгарыя
балг.: Република България
Flag of Bulgaria.svg Герб Балгарыі
Сцяг Балгарыі Герб Балгарыі
EU-Bulgaria.svg
Дэвіз: «Съединението прави силата»
Гімн: «Мила Родино»
Заснавана 681
Дата незалежнасці 5 верасня 1908 (ад Асманскай імперыі)
Афіцыйная мова Балгарская
Сталіца Сафія
Найбуйнейшыя гарады Сафія, Плоўдзіў, Варна, Бургас, Русе, Стара-Загора, Плевен, Добрыч, Слівен, Шумен
Форма кіравання Парламенцкая рэспубліка
Прэзідэнт
Віцэ-прэзідэнт
Прэм'ер-міністр
Росен Плеўняліеў
Маргарыта Папова
Бойка Барысаў
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
105-я ў свеце
110.994 км²
0,3
Насельніцтва
• Ацэнка (2011)
Шчыльнасць

7.364.570 чал. (98-я)
66,2 чал./км²  (139-я)
ВУП (ППЗ)
  • Разам (2012)
  • На душу насельніцтва

$103,816 млрд  (66-ы)
$14.312  (69-ы)
ВУП (намінал)
  • Разам (2012)
  • На душу насельніцтва

$51,020 млрд  (72-ы)
$7.033  (76-ы)
ІРЧП (2013) 0,782 (высокі) (57-ы)
Этнахаронім Балгары
Валюта Балгарскі леў
Інтэрнэт-дамен .bg
Код ISO BG
Тэлефонны код +359
Часавы пояс +2

Балга́рыя (балг.: България), Рэспу́бліка Балга́рыя (балг.: Република България), альтэрн.: Баўга́рыя — краіна, якая знаходзіцца ва ўсходняй частцы Балканскага паўвострава ў паўднёва-ўсходняй Еўропе.

Насельніцтва Балгарыі ў 7,4 мільёна жыхароў пераважна урбанізавана і, у асноўным, сканцэнтравана ў адміністрацыйных цэнтрах 28-мі вобласцяў. Большасць камерцыйных і культурных мерапрыемстваў краіны праходзяць у сталіцы і найбуйнейшым горадзе Сафіі, насельніцтва якой перавышае 1,2 мільёна чалавек. Балгарыя мае сухапутныя межы з Румыніяй на поўначы, Турцыяй і Грэцыяй на поўдні, а таксама Сербіяй і Македоніяй на захадзе. На ўсходзе краіна абмываецца Чорным морам.

Арганізаваныя дагістарычныя культуры пачалі развівацца на цяперашніх балгарскіх землях у перыяд неаліту. Старажытная гісторыя краіны бачыла прысутнасць фракійцаў, грэкаў і рымлян. У 681 годзе была створана адзіная балгарская дзяржава, Першае Балгарскае царства, якое дамінавала на большай частцы Балканаў і з'яўлялася культурным цэнтрам славян у сярэднявеччы. Пасля падзення Другога Балгарскага царства ў 1936 годзе тэрыторыя краіны на пяць стагоддзяў апынулася пад уладай Асманскай імперыі. Расійска-турэцкая вайна 1877–1878 гадоў прывяла да стварэння трэцяй балгарскай дзяржавы — Княства Балгарыя. У наступныя гады дзяржава мела шэраг канфліктаў з краінамі-суседзямі, у выніку чаго Балгарыя супрацоўнічала з Германіяй у абедзвюх сусветных войнах. У 1946 годзе Балгарыя стала аднапартыйнай сацыялістычнай дзяржавай у складзе Усходняга блока, падкантрольнага СССР. У снежні 1989 года кіруючая камуністычная партыя дазволіла правядзенне шматпартыйных выбараў, якія прывялі да пераходу Балгарыі да дэмакратычнага ладу і рынкавай эканомікі.

Цяперашняя палітычная структура Балгарыі адносіцца да прыняцця дэмакратычнай канстытуцыі ў 1991 годзе. Балгарыя з'яўляецца унітарнай парламенцкай рэспублікай з высокай ступенню палітычнай, адміністрацыйнай і эканамічнай цэнтралізацыі. Дзяржава з'яўляецца членам многіх міжнародных арганізацый, уключаючы Еўрапейскі саюз, НАТА і Савет Еўропы, адной з заснавальніц Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (АБСЕ), а таксама тры разы займала месца ў Савеце бяспекі ААН.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Балгарская дзяржава, так званае Першае Балгарскае царства, паўстала ў 6811018 па 1186 — пад уладай Візантыі).

Другое Балгарскае царства існавала з 1187 па 1396 год.

У канцы XIV стагоддзя Балгарыя была заваявана Асманскай імперыяй. Вызваленая пасля паражэння Турцыі ў вайне з Расіяй 18771878.

З 1879 — княства на чале з нямецкім прынцам Аляксандрам, якога змяніў Фердынанд, з 1908 — незалежнае царства.

У 19121913 удзельнічала ў Балканскіх войнах, у выніку якіх атрымала тэрыторыі ў Македоніі і Фракіі, што раней належалі Асманскай імперыі, і выхад да Эгейскага мора.

У Першай сусветнай вайне выступіла на баку Германіі. Пацярпеўшы паражэнне, пазбавілася значнай часткі сваёй тэрыторыі і выхаду да Эгейскага мора.

Пасля перавароту 1923 года да ўлады прыйшоў фашысцкі ўрад.

У сакавіку 1941 года ўключаная ў Берлінскі пакт 1940, на яе тэрыторыю былі ўведзены нямецкія войскі. Балгарыя атрымала часткі тэрыторый Югаславіі і Грэцыі. У верасні 1944 урад цара Барыса III быў скінуты ў выніку ўварвання савецкай арміі; Балгарыя абвясціла вайну Германіі.

15 верасня 1946 абвешчаная Народная Рэспубліка Балгарыя, якая развівалася па сацыялістычным шляху.

У 1989 у Балгарыі пачаліся глыбокія эканамічныя і палітычныя рэформы.

З 15 лістапада 1990 краіна называецца Рэспублікай Балгарыя.

З 1 студзеня 2007 года Балгарыя ўваходзіць у Еўрасаюз. MUIE BULGARIA

Дзяржаўны лад і палітыка[правіць | правіць зыходнік]

Згодна з канстытуцыяй прынятай 12 ліпеня 1991 года Балгарыя з'яўляецца рэспублікай, кіраўніком якой з'яўляецца прэзідэнт, які выбіраецца разам з віцэ-прэзідэнтам, у прамых выбарах на пяцігадовы тэрмін. Кіраўніком ураду з'яўляецца прэм'ер-міністр, які назначаецца прэзідэнтам.

Заканадаўчая ўлада[правіць | правіць зыходнік]

Дзеючы прэм'ер-міністр Балгарыі Бойка Барысаў.

Заканадаўчая ўлада прадстаўлена Народным сходам (Народно събрание), які складаецца з 240 дэпутатаў. Дэпутаты выбіраюцца на чатырохгадовы тэрмін.

Дыяграма, якая паказвае партыйны склад Народнага Сходу склікання 2014 года. Каляровыя часткі адлюстроўваюць прапорцыі прадстаўніцтва партый. Адпаведнасць колеру пэўнай партыі паказана ў табліцы справа.
Колер Партыя Месцаў
Урадавыя партыі (113)
ГЕРБ 84
Рэфарматараскі блок 18
АБА 11
Партыі, якія падтрымліваюць урад (18)
Патрыятычны фронт 18
Апазіцыйныя партыі (109)
Кааліцыя за Балгарыю (БСП – Левая Балгарыя) 38
РПС 30
Балгарыя без цэнзуры 14
Атака 11
Рэфарматараскі блок (факт. ДМБ) 5
Незалежныя 11
Усяго месцаў 240

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

З 1999 года Балгарыя дзеліцца на 28 абласцей (област), якія, сваімі межамі супадаюць з 28 акругамі, што існавалі да 1987 года. З 1987 да 1999 года краіна была падзелена на дзесяць вялікіх абласцей.

Назва кожнай вобласці супадае з назвай яго сталіцы. Сафія з'яўляецца адначасова і сталіцай вобласці і асобным горадам.

Вобласці дзеляцца на драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі — раёны (община).

Спіс балгарскіх абласцей прадстаўлены ніжэй:

Вобласці Балгарыі.png
Вобласць Сталіца Рэгіён планавання Плошча, км² Насельніцтва
1[ап 1] Благаеўградская вобласць Благоеўград Паўднёва-заходні 6449 323,552
2 Бургаская вобласць Бургас Паўднёва-усходні 7748 415,817
3 Варнаўская вобласць Варна Паўночна-усходні 3819 475,074
4 Відынская вобласць Відын Паўночна-заходні 3032 101,018
5 Вялікатырноўская вобласць Вяліка-Тырнава Паўночна-цэнтральны 4661 258,494
6 Габроўская вобласць Габрава Паўночна-цэнтральны 2023 122,702
7 Дабрыцкая вобласць Добрыч Паўночна-усходні 4719 189,677
8 Кырджалійская вобласць Кырджалі Паўднёва-цэнтральны 3209 152,808
9 Кюсцендыльская вобласць Кюсцендыл Паўднёва-заходні 3051 136,686
10 Ловечская вобласць Ловеч Паўночна-заходні 4128 141,422
11 Мантанская вобласць Мантана Паўночна-заходні 3635 148,098
12 Пазарджыкская вобласць Пазарджык Паўднёва-цэнтральны 4456 275,548
13 Пернікская вобласць Пернік Паўднёва-заходні 2394 133,530
14 Плевенская вобласць Плевен Паўночна-заходні 4653 269,752
15 Плоўдзіўская вобласць Плоўдзіў Паўднёва-цэнтральны 5972 683,027
16 Разградская вобласць Разград Паўночна-цэнтральны 2639 125,190
17 Русенская вобласць Русе Паўночна-цэнтральны 2803 235,252
18 Сафійская вобласць Сафія Паўднёва-заходні 7062 247,489
19 Горад Сафія Паўднёва-заходні 1348 1,291,591
20 Сілістранская вобласць Сілістра Паўночна-цэнтральны 2846 119,474
21 Слівенская вобласць Слівен Паўднёва-усходні 3544 197,473
22 Смалянская вобласць Смалян Паўднёва-цэнтральны 3192 121,752
23 Старазагорская вобласць Стара-Загора Паўднёва-усходні 5151 333,265
24 Тырговішцкая вобласць Тырговіштэ Паўночна-усходні 2558 120,818
25 Урачанская вобласць Ураца Паўночна-заходні 3619 186,848
26 Хаскаўская вобласць Хаскава Паўднёва-цэнтральны 5533 246,238
27 Шуменская вобласць Шумен Паўночна-усходні 3389 180,528
28 Ямбальская вобласць Ямбал Паўднёва-усходні 3355 131,447
  1. Нумары перыферый у дужках адпавядаюць нумарам дадзеных перыферый на карце зверху.

Фізіка-геаграфічная характарыстыка[правіць | правіць зыходнік]

Геаграфічнае становішча[правіць | правіць зыходнік]

Балгарыя знаходзіцца ў Паўднёвай Еўропе на ўзбярэжжы Чорнага мора, ва ўсходняй частцы Балканскай паўвострава. З поўначы мяжуе з Румыніяй, на захадзе з Сербіяй і Македоніяй, а на поўдні з Грэцыяй і Турцыяй. Сталіцай краіны з'яўляецца Сафія (1,1 млн чалавек), іншымі буйнымі гарадамі з'яўляюцца Плоўдзіў, Варна, Бургас, Русе, Старая Загора, Плевен і Ураца.

Агульная мяжа складае 1808 км, даўжыня ўзбярэжжа 379 км. Працягласць межаў з суседнімі краінамі складае: Румынія — 608 км, Грэцыя — 494 км, Сербія — 318 км, Турцыя — 240 км, Македонія — 148 км.

Рэльеф[правіць | правіць зыходнік]

Каля 60 % плошчы Балгарыі займаюць горы і ўзвышшы, сярэдняя вышыня паверхні краіны складае каля 470 м над узроўнем мора.

Уздоўж паўночнай мяжы краіны цягнецца Прыдунайская нізіна, якая займае ўсю поўнач Балгарыі. У цэнтральнай частцы краіны знаходзіцца асноўны горны масіў Балгарыі — Балканскія горы. У паўднёва-заходняй Балгарыі, на мяжы з Грэцыяй знаходзяцца горы Радопы, Рыла і Пірын, тут жа знаходзіцца самы высокі пункт Балканскага паўвострава гара Мусала (2925 м). Паўднёва-ўсходнюю частку Балгарыі займае Горнафракійская нізіна, а на поўдзень ад яе, на мяжы з Турцыяй, невысокія горы Сакар і Странджа. Самымі высокімі пунктамі Балгарыі з'яўляюцца Мусала (2825 м), Віхрэн (2915 м) і Ботэў (2376 м).

Клімат[правіць | правіць зыходнік]

Клімат Балгарыі ўмераны, цёплы, кантынентальны, сухі, на ўзбярэжжы мора — субтрапічны, вільготны. У гарах існуе кліматычная пояснасць. Сярэдняя тэмпература паветра ў студзені складае ад −6 °C у гарах, −3 °C у цэнтральнай частцы краіны і да 2 °C у паўднёвай частцы. У ліпені адпаведна ад 18 °C, 23 °C i 25 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў ад 450 мм на поўначы да 1200 мм у гарах.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Колькасць, рассяленне[правіць | правіць зыходнік]

У канцы 2007 года, згодна са звесткамі Нацыянальнага Статыстычнага Інстытута Балгарыі колькасць насельніцтва склала 7 640 240 чалавек, у тым ліку 3 699 690 мужчын (48,4 %) і 3 940 550 жанчын (51,6 %). У 2006 годзе гарадcкое насельніцтва склада 5 403,2 тыс. чалавек ці 70,7 % агульнай колькасць насельніцтва, сельскае — 2 237 тыс. чалавек (29,3 %). З 1990 года колькасць насельніцтва Балгарыі скарацілася прыкладна на 1 млн чалавек як у выніку натуральнага скарачэння (з 1990 г. смяротнасць перавышае нараджальнасць), так і ў выніку міграцыі за межы краіны. Сярэдні ўзрост насельніцтва ў 2006 годзе склаў 41,4 года, павялічыўшыся ў параўнанні з 2000 годам на 1,5 года.

Гарады[правіць | правіць зыходнік]

Мовы[правіць | правіць зыходнік]

На балгарскай мове размаўляе 84,5 % насельніцтва, на турэцкай — 9,6 %, на цыганскай — 4,1 %.

Рэлігійны склад[правіць | правіць зыходнік]

Праваслаўнымі хрысціянамі з'яўляюцца 82,6 % насельніцтва, мусульманамі — 12,2 %, каталікамі — 0,6 %, пратэстантамі — 0,5 %.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Эканамічныя рэформы 1989 года знялі цэнтральнае планаванне балгарскай эканомікі, дазволілі існуючым прамысловым прадпрыемствам займацца эканамічнай дзейнасцю самастойна, шмат з іх былі прыватызаваны.

Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі краіны застаюцца пшаніца і кукуруза, а так сама сланечнік, тытунь, бавоўна, памідоры, агуркі і перац. Значную частку сельскай гаспадаркі Балгарыі займае вырошчванне вінаграду для вытворчасці віна, а так сама садавінных дрэваў (яблыкаў, сліваў і г.д.). Балгарыя з'яўляецца асноўным экспарторам ружавага алею. Жывёлагадоўля заснавана на гадаванні авечак, кароваў і свінняў. Увогуле жывёлагадоўля, разам з лесанарыхтоўкамі займаюць усё большае значэнне ў сельскай гаспадарцы Балгарыі. Акрамя гэтага развіццё атрымала і рыбалоўства. Акрамя актыўнай рыбнай лоўлі ў Чорным моры, балгарскі рыбны флот павялічвае сваю актыўнасць у Атлантычным акіяне і Міжземным моры.

Горная прамысловасць краіны канцэнтруецца ў асноўным вакол здабычы медзі і жалезнай руды, але акрамя гэтага існуюць невялікія радовішчы каменнага вуглю, нафты і прыроднага газу. Гідаэлектрастанцыі забяспечваюць каля 10 % энергетычных запатрабаванняў Балгарыі, 60 % электрычнасці атрымліваецца ад цеплавых электрастанцыяў, астатняя частка электрычнасці атрымліваецца на АЭС.

Значную ролю ў прамысловасці Балгарыі грае вытворчасць сталі, медзі, цынку, волава, а так сама машынаў і абсталявання, хімікаліяў і прадукцыі харчовай галіны прамысловасці. Важнае месца займае і турызм, асабліва на ўзбярэжжы Чорнага мора.

Краіна мае добра развітую дарожную сетку, акрамя гэтага актыўна выкарыстоўваецца марскі і паветраны транспарт. Галоўнымі марскімі портамі з'яўляюцца Варна і Бургас.

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]