Перайсці да зместу

Балгарыя

Правіць спасылкі
З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Балгарыя
балг.: Република България
Дэвіз: «Съединението прави силата»
Гімн: «Мила Родино»
Заснавана 681
Дата незалежнасці 5 верасня 1908 (ад Асманскай імперыі)
Афіцыйныя мовы балгарская[7]
Сталіца
Найбуйнейшыя гарады Сафія, Плоўдзіў, Варна, Бургас, Русэ, Стара-Загора, Плевен, Добрыч, Слівен, Шумен
Форма кіравання Парламенцкая рэспубліка
Прэзідэнт
Віцэ-прэзідэнт
Прэм’ер-міністр		 Румен Радзеў
Іляна Ётава
Мікалай Дэнкаў
Тэрыторыя
 • Агулам 110 996[1] км² (105-я ў свеце)
 • % воднай паверхні 0,3
Насельніцтва Балгарыі
 • Ацэнка (2025) ▼6 437 360[1] чал.
 • Шчыльнасць 58,0 чал./км²
ВУП (ППЗ)
 • разам (2025) 279,18 млрд $[2] дол.
 • На душу насельніцтва 42,48 тыс. $[3] дол.
ВУП (намінал)
 • разам (2025) 142,2 млрд $[4] дол.
 • На душу насельніцтва 22,9 тыс. $[5] дол.
ІРЧП (2023) 0,845[6] (вельмі высокі; 55[6]-е месца)
Назвы жыхароў Балгары
Валюта еўра
Інтэрнэт-дамены .bg і .бг[d]
Код ISO BG
Код МАК BUL
Тэлефонны код +359
Часавы пояс UTC+2
Аўтамабільны рух справа[d][9]
Лагатып Вікісховішча Медыяфайлы на Вікісховішчы

Балга́рыя (балг.: България), Рэспу́бліка Балга́рыя (балг.: Република България), альтэрн.: Баўга́рыя — дзяржава ў паўднёва-ўсходняй Еўропе на ўсходзе Балканскага паўвострава, на ўзбярэжжы Чорнага мора. Мяжуе з Румыніяй на поўначы, Сербіяй і Паўночнай Македоніяй на захадзе, Грэцыяй і Турцыяй на поўдні. Сталіца і найбуйнейшы горад — Сафія.

Плошча краіны складае 110 996 км², насельніцтва — 6 437 360 чалавек (ацэнка на 2025 г.)[1]. Балгарыя падзелена на 28 абласцей, асноўная частка насельніцтва жыве ў гарадах. Афіцыйная мова — балгарская.

Арганізаваныя дагістарычныя культуры пачалі фарміравацца на тэрыторыі сучаснай Балгарыі яшчэ ў перыяд неаліту. У старажытнасці тут жылі фракійцы, на ўзбярэжжы ўзнікалі грэчаскія калоніі, а пазней гэтыя землі ўваходзілі ў склад Рымскай імперыі. У 681 годзе ўзнікла балгарская дзяржава — Першае Балгарскае царства, якое стала адной з вядучых сіл Балкан і важным культурным цэнтрам славянскага свету.[10] Пасля заняпаду Другога Балгарскага царства ў 1396 годзе тэрыторыя краіны трапіла пад уладу Асманскай імперыі і заставалася ў яе складзе амаль пяць стагоддзяў[11]. Вынікам Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў стала аднаўленне балгарскай дзяржаўнасці ў выглядзе Княства Балгарыі, якое ў 1908 годзе абвясціла поўную незалежнасць[12].

У XX стагоддзі Балгарыя ўдзельнічала ў некалькіх войнах на Балканах і ў абедзвюх сусветных войнах выступала на баку Германіі[13]. Пасля Другой сусветнай вайны ў краіне ўстанавіўся камуністычны рэжым, і Балгарыя стала часткай Усходняга блока. У 1989 годзе адбыліся палітычныя змены, што прывялі да распаду аднапартыйнай сістэмы і пераходу да дэмакратычнага кіравання і рыначнай эканомікі.[14]

Сучасная палітычная сістэма краіны сфарміравалася пасля прыняцця канстытуцыі ў 1991 годзе[15]. Балгарыя з’яўляецца унітарнай парламенцкай рэспублікай з выразнай цэнтральнай структурай кіравання[16]. Краіна ўваходзіць у Еўрапейскі саюз (з 2007 года), НАТА (з 2004), Савет Еўропы (з 1992) і АБСЕ[17][18][19][20]. З 1 студзеня 2026 года Балгарыя стала ўдзельніцай еўразоны[21]. Краіна таксама некалькі разоў займала месца непастаяннага члена Савета бяспекі ААН[22].

Фізіка-геаграфічная характарыстыка

[правіць | правіць зыходнік]

Геаграфічнае становішча

[правіць | правіць зыходнік]
Bigger Render
Карта Балгарыі.
Націскная выява

Балгарыя знаходзіцца ў Паўднёвай Еўропе на ўзбярэжжы Чорнага мора, ва ўсходняй частцы Балканскага паўвострава. На поўначы мяжуе з Румыніяй, на захадзе з Сербіяй і Паўночнай Македоніяй, а на поўдні з Грэцыяй і Турцыяй. Сталіцай краіны Сафія мае насельніцтва 1,1 млн чалавек. Іншыя буйныя гарады — Плоўдзіў, Варна, Бургас, Русэ, Стара-Загора, Плевен і Враца.

Агульная працягласць мяжы 1808 км, даўжыня ўзбярэжжа 379 км. Працягласць межаў з суседнімі краінамі: Румынія — 608 км, Грэцыя — 494 км, Сербія — 318 км, Турцыя — 240 км, Паўночная Македонія — 148 км.

Рэльеф

[правіць | правіць зыходнік]

Каля 60 % плошчы Балгарыі займаюць горы і ўзвышшы, сярэдняя вышыня паверхні краіны складае каля 470 м над узроўнем мора.

Уздоўж паўночнай мяжы краіны цягнецца Ніжнедунайская нізіна, якая займае ўсю поўнач Балгарыі. У цэнтральнай частцы краіны знаходзіцца асноўны горны масіў Балгарыі — Балканскія горы. У паўднёва-заходняй Балгарыі, на мяжы з Грэцыяй знаходзяцца горы Радопы, Рыла і Пірын, тут жа знаходзіцца самы высокі пункт Балканскага паўвострава гара Мусала (2925 м). Паўднёва-ўсходнюю частку Балгарыі займае Горнафракійская нізіна, а на поўдзень ад яе, на мяжы з Турцыяй, невысокія горы Сакар і Странджа. Самымі высокімі пунктамі Балгарыі з’яўляюцца Мусала (2825 м), Віхрэн (2915 м) і Боцеў (2376 м).

Клімат

[правіць | правіць зыходнік]

Клімат Балгарыі ўмераны, цёплы, кантынентальны, сухі, на ўзбярэжжы мора — субтрапічны, вільготны. У гарах існуе кліматычная пояснасць. Сярэдняя тэмпература паветра ў студзені складае ад −6 °C у гарах, −3 °C у цэнтральнай частцы краіны і да 2 °C у паўднёвай частцы. У ліпені адпаведна ад 18 °C, 23 °C i 25 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў ад 450 мм на поўначы да 1200 мм у гарах.

Гісторыя

[правіць | правіць зыходнік]
Асноўны артыкул: Гісторыя Балгарыі

Балгарская дзяржава, так званае Першае Балгарскае царства, паўстала ў 681 (з 1018 па 1186 — пад уладай Візантыі).

Другое Балгарскае царства існавала з 1187 па 1396 год.

У канцы XIV стагоддзя Балгарыя была заваявана Асманскай імперыяй. Вызваленая пасля паражэння Турцыі ў вайне з Расіяй 1877—1878.

З 1879 — княства на чале з нямецкім прынцам Аляксандрам, якога змяніў Фердынанд, з 1908 — незалежнае царства.

У 1912—1913 удзельнічала ў Балканскіх войнах, у выніку якіх атрымала тэрыторыі ў Македоніі і Фракіі, што раней належалі Асманскай імперыі, і выхад да Эгейскага мора.

У Першай сусветнай вайне выступіла на баку Германіі. Пацярпеўшы паражэнне, пазбавілася значнай часткі сваёй тэрыторыі і выхаду да Эгейскага мора.

Пасля перавароту 1923 года да ўлады прыйшоў фашысцкі ўрад.

У сакавіку 1941 года ўключаная ў Берлінскі пакт 1940, на яе тэрыторыю былі ўведзены нямецкія войскі. Балгарыя атрымала часткі тэрыторый Югаславіі і Грэцыі. У верасні 1944 урад цара Барыса III быў скінуты ў выніку ўварвання савецкай арміі; Балгарыя абвясціла вайну Германіі.

15 верасня 1946 абвешчаная Народная Рэспубліка Балгарыя, якая развівалася па сацыялістычным шляху.

У 1989 у Балгарыі пачаліся глыбокія эканамічныя і палітычныя рэформы.

З 15 лістапада 1990 краіна называецца Рэспублікай Балгарыя.

З 1 студзеня 2007 года Балгарыя ўваходзіць у Еўрасаюз.

Дзяржаўны лад і палітыка

[правіць | правіць зыходнік]

Згодна з канстытуцыяй прынятай 12 ліпеня 1991 года Балгарыя з’яўляецца рэспублікай, кіраўніком якой з’яўляецца прэзідэнт, які выбіраецца разам з віцэ-прэзідэнтам, у прамых выбарах на пяцігадовы тэрмін. Кіраўніком ураду з’яўляецца прэм'ер-міністр, які назначаецца прэзідэнтам.

Заканадаўчая ўлада

[правіць | правіць зыходнік]
Будынак Народнага Сходу.
Асноўныя артыкулы: Народны Сход Балгарыі і Прэм'ер-міністр Балгарыі

Заканадаўчая ўлада прадстаўлена Народным сходам (Народно събрание), які складаецца з 240 дэпутатаў. Дэпутаты выбіраюцца на чатырохгадовы тэрмін.

Адміністрацыйны падзел

[правіць | правіць зыходнік]
Асноўныя артыкулы: Адміністрацыйны падзел Балгарыі і Рэгіёны планавання Балгарыі

З 1999 года Балгарыя дзеліцца на 28 абласцей (област), якія, сваімі межамі супадаюць з 28 акругамі, што існавалі да 1987 года. З 1987 да 1999 года краіна была падзелена на дзесяць вялікіх абласцей.

Назва кожнай вобласці супадае з назвай яго сталіцы. Сафія з’яўляецца адначасова і сталіцай вобласці і асобным горадам.

Вобласці дзеляцца на драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі — раёны (община).

Рэгіёны планавання:      Паўднёва-заходні      Паўднёва-усходні      Паўднёва-цэнтральны
     Паўночна-заходні      Паўночна-усходні      Паўночна-цэнтральны
№ Вобласць Сталіца Плошча, км² Насельніцтва № Вобласць Сталіца Плошча, км² Насельніцтва
1[ап 1] Благаеўградская Благоеўград 6449 323,552 15 Плоўдзіўская Плоўдзіў 5972 683,027
2 Бургаская Бургас 7748 415,817 16 Разградская Разград 2639 125,190
3 Варнаўская Варна 3819 475,074 17 Русэнская Русэ 2803 235,252
4 Відынская Відын 3032 101,018 18 Сафійская Сафія 7062 247,489
5 Вялікатырноўская Вяліка-Тырнава 4661 258,494 19 Горад Сафія 1348 1,291,591
6 Габроўская Габрава 2023 122,702 20 Сілістранская Сілістра 2846 119,474
7 Дабрыцкая Добрыч 4719 189,677 21 Слівенская Слівен 3544 197,473
8 Кырджалійская Кырджалі 3209 152,808 22 Смалянская Смолян 3192 121,752
9 Кюстэндзілская Кюстэндзіл 3051 136,686 23 Старазагорская Стара-Загора 5151 333,265
10 Ловецкая Ловеч 4128 141,422 24 Тырговішцкая Тырговіштэ 2558 120,818
11 Мантанская Мантана 3635 148,098 25 Врацкая Враца 3619 186,848
12 Пазарджыкская Пазарджык 4456 275,548 26 Хаскаўская Хаскава 5533 246,238
13 Пернікская Пернік 2394 133,530 27 Шуменская Шумен 3389 180,528
14 Плевенская Плевен 4653 269,752 28 Ямбальская Ямбал 3355 131,447
  1. ↑ Нумары абласцей адпавядаюць нумарам дадзеных перыферый на карце зверху.

Насельніцтва

[правіць | правіць зыходнік]

Колькасць, рассяленне

[правіць | правіць зыходнік]

У канцы 2007 года, згодна са звесткамі Нацыянальнага Статыстычнага Інстытута Балгарыі колькасць насельніцтва склала 7 640 240 чалавек, у тым ліку 3 699 690 мужчын (48,4 %) і 3 940 550 жанчын (51,6 %). У 2006 годзе гарадское насельніцтва склада 5 403,2 тыс. чалавек ці 70,7 % агульнай колькасць насельніцтва, сельскае — 2 237 тыс. чалавек (29,3 %). З 1990 года колькасць насельніцтва Балгарыі скарацілася прыкладна на 1 млн чалавек як у выніку натуральнага скарачэння (з 1990 г. смяротнасць перавышае нараджальнасць), так і ў выніку міграцыі за межы краіны. Сярэдні ўзрост насельніцтва ў 2006 годзе склаў 41,4 года, павялічыўшыся ў параўнанні з 2000 годам на 1,5 года.

Гарады

[правіць | правіць зыходнік]
 
Найбуйнейшыя гарады Балгарыі
перапіс 2011 г.[23]
№ Горад Вобласць Нас. № Горад Вобласць Нас.
Сафія
Сафія
Плоўдзіў
Плоўдзіў 		1 Сафія Сафія–сталіца 1,204,685 11 Пернік Пернікская 80,191 Варна
Варна
Бургас
Бургас
2 Плоўдзіў Плоўдзіўская 338,153 12 Хаскава Хаскаўская 76,397
3 Варна Варнаўская 334,870 13 Ямбал Ямбальская 74,132
4 Бургас Бургаская 200,271 14 Пазарджык Пазарджыкская 71,979
5 Русэ Русенская 149,642 15 Благоеўград Благаеўградская 70,881
6 Стара-Загора Старазагорская 138,272 16 Вяліка-Тырнава Вялікатырноўская 68,783
7 Плевен Плевенская 106,954 17 Ураца Урачанская 60,692
8 Слівен Слівенская 91,620 18 Габрава Габроўская 58,950
9 Добрыч Дабрыцкая 91,030 19 Асэнаўград Плоўдзіўская 50,846
10 Шумен Шуменская 80,855 20 Відзін Відынская 48,071

Мовы

[правіць | правіць зыходнік]

На балгарскай мове размаўляе 84,5 % насельніцтва, на турэцкай — 9,6 %, на цыганскай — 4,1 %.

Рэлігійны склад

[правіць | правіць зыходнік]

Праваслаўнымі хрысціянамі з’яўляюцца 82,6 % насельніцтва, мусульманамі — 12,2 %, каталікамі — 0,6 %, пратэстантамі — 0,5 %.

Эканоміка

[правіць | правіць зыходнік]

Эканамічныя рэформы 1989 года знялі цэнтральнае планаванне балгарскай эканомікі, дазволілі існуючым прамысловым прадпрыемствам займацца эканамічнай дзейнасцю самастойна, шмат з іх былі прыватызаваны.

Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі краіны застаюцца пшаніца і кукуруза, а так сама сланечнік, тытунь, бавоўна, памідоры, агуркі і перац. Значную частку сельскай гаспадаркі Балгарыі займае вырошчванне вінаграду для вытворчасці віна, а так сама садавінных дрэваў (яблыкаў, сліў і г.д.). Балгарыя з’яўляецца асноўным экспарцёрам ружавага алею. Жывёлагадоўля заснавана на гадаванні авечак, кароваў і свінняў. Увогуле жывёлагадоўля, разам з лесанарыхтоўкамі займаюць усё большае значэнне ў сельскай гаспадарцы Балгарыі. Акрамя гэтага развіццё атрымала і рыбалоўства. Акрамя актыўнай рыбнай лоўлі ў Чорным моры, балгарскі рыбны флот павялічвае сваю актыўнасць у Атлантычным акіяне і Міжземным моры.

Горная прамысловасць краіны канцэнтруецца ў асноўным вакол здабычы медзі і жалезнай руды, але акрамя гэтага існуюць невялікія радовішчы каменнага вугалю, нафты і прыроднага газу. Гідаэлектрастанцыі забяспечваюць каля 10 % энергетычных запатрабаванняў Балгарыі, 60 % электрычнасці атрымліваецца ад цеплавых электрастанцыяў, астатняя частка электрычнасці атрымліваецца на АЭС.

Значную ролю ў прамысловасці Балгарыі грае вытворчасць сталі, медзі, цынку, волава, а так сама машын і абсталявання, хімікаліяў і прадукцыі харчовай галіны прамысловасці. Важнае месца займае і турызм, асабліва на ўзбярэжжы Чорнага мора.

Краіна мае добра развітую дарожную сетку, акрамя гэтага актыўна выкарыстоўваецца марскі і паветраны транспарт. Галоўнымі марскімі партамі з’яўляюцца Варна і Бургас.

Вядомыя асобы

[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ а б в Bulgaria (англ.). European Union. Праверана 8 студзеня 2026.
  2. ↑ World Economic Outlook (October 2025) - GDP, current prices (PPP) (англ.). International Monetary Fund. Праверана 8 студзеня 2026.
  3. ↑ World Economic Outlook (October 2025) - GDP per capita, current prices (PPP) (англ.). International Monetary Fund. Праверана 8 студзеня 2026.
  4. ↑ World Economic Outlook (October 2025) - GDP, current prices (англ.). International Monetary Fund. Праверана 8 студзеня 2026.
  5. ↑ Bulgaria (англ.). IMF Data Mapper. International Monetary Fund. Праверана 8 студзеня 2026.
  6. ↑ а б Human Development Report 2025: A matter of choice: People and possibilities in the age of Artificial Intelligence (англ.). United Nations Development Programme (16 студзеня 2025). Праверана 8 студзеня 2026.
  7. ↑ 3 // Канстытуцыя Балгарыі
  8. ↑ https://www.britannica.com/place/Bulgaria
  9. ↑ http://chartsbin.com/view/edr
  10. ↑ R. J. Crampton, A Concise History of Bulgaria, 2nd ed. (англ.) (PDF). Cambridge University Press. Праверана 8 студзеня 2026.
  11. ↑ Bulgaria — The second Bulgarian empire (англ.). Encyclopaedia Britannica. Праверана 8 студзеня 2026.
  12. ↑ Country Profile: Bulgaria (англ.) (PDF). Library of Congress, Federal Research Division (1 кастрычніка 2006). Праверана 8 студзеня 2026.
  13. ↑ Country Profile: Bulgaria (англ.) (PDF). Library of Congress, Federal Research Division (1 кастрычніка 2006). Праверана 8 студзеня 2026.
  14. ↑ Bulgaria — The early communist era (англ.). Encyclopaedia Britannica. Праверана 8 студзеня 2026.
  15. ↑ Constitution of the Republic of Bulgaria (англ.). National Assembly of the Republic of Bulgaria. Праверана 8 студзеня 2026.
  16. ↑ Constitution of the Republic of Bulgaria (англ.). National Assembly of the Republic of Bulgaria. Праверана 8 студзеня 2026.
  17. ↑ Bulgaria (англ.). European Union. Праверана 8 студзеня 2026.
  18. ↑ Permanent Delegation of the Republic of Bulgaria to NATO (англ.). Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Bulgaria. Праверана 8 студзеня 2026.
  19. ↑ Bulgaria — Member state (англ.). Council of Europe. Праверана 8 студзеня 2026.
  20. ↑ OSCE — Bulgaria (англ.). OSCE. Праверана 8 студзеня 2026.
  21. ↑ Bulgaria in Euro Area as of Jan 1, 2026, Says EC VP Valdis Dombrovskis (англ.). Bulgarian News Agency. Праверана 8 студзеня 2026.
  22. ↑ Bulgaria (англ.). United Nations Security Council. Праверана 8 студзеня 2026.
  23. ↑ http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011final.pdf

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Балгарыя&oldid=5077704"