Зычныя

Зы́чныя гу́кі — гукі чалавечай мовы, пры вымаўленні якіх на шляху паветра, што выдыхаецца з лёгкіх, узнікае перашкода — органы маўлення або змыкаюцца, або збліжаюцца.^[1]

У акустычных адносінах зычныя гукі складаюцца з голасу і шуму або толькі шуму. Крыніца гуку пры ўтварэнні зычных лакалізуецца ў раёне перашкоды гукавой хвалі і мае шумавы або імпульсна-шумавы характар.

Сістэма зычных гукаў мовы называецца кансанантызмам.

Класіфікацыя

Пры класіфікацыі зычных гукаў улічваюцца артыкуляцыйныя прыметы (месца ўтварэння, спосаб утварэння, наяўнасць або адсутнасць дадатковай артыкуляцыі) і акустычная прымета: удзел голасу і шуму^[2].

Паводле месца ўтварэння

Па месцы ўтварэння зычныя гукі класіфікуюцца ў залежнасці ад таго, якія актыўныя і пасіўныя органы маўлення ўдзельнічаюць у артыкуляцыі. Адрозніваюць губныя (лабіяльныя) і язычныя гукі^[2].

Паводле пасіўнага органа адрозніваюць гукі^[3]:

зубныя;
паднябенныя:
- пярэднепаднябенныя,
- сярэднепаднябенныя,
- заднепаднябенныя.

Губныя (лабіяльныя) зычныя

Губныя гукі падзяляюцца на^[2]:

губна-губныя (білабіяльныя), што ўтвараюцца пры збліжэнні ніжняй губы з верхняй;
губна-зубныя (лабіяльна-дэнтальныя), што ўтвараюцца пры збліжэнні актыўнага органа (ніжняй губы) з пасіўным (верхнімі зубамі).

Язычныя зычныя

Язычныя гукі ў залежнасці ад таго, якая частка языка актыўная ў артыкуляцыі, падзяляюцца на^[2]:

пярэднеязычныя, што ўтвараюцца пры змыканні або збліжэнні пярэдняй часткі спінкі языка і яго кончыка з пасіўным органам (зубамі, альвеоламі, паднябеннем);
сярэднеязычныя, што ўтвараюцца пры збліжэнні сярэдняй часткі языка з цвёрдым паднябеннем;
заднеязычныя, што ўтвараюцца пры збліжэнні або змыканні задняй часткі спінкі языка з мяккім паднябеннем.

Паводле спосабу ўтварэння

Паводле спосабу ўтварэння (характару перашкоды і спосабу яе пераадолення) зычныя гукі падзяляюцца на змычныя, шчылінныя, змычна-шчылінныя, змычна-праходныя і вібранты^[2].

Змычныя (выбухныя) зычныя

Змычныя (выбухныя) гукі ўтвараюцца пры поўным змыканні органаў маўлення, калі паветра з сілай разрывае створаную імі перашкоду^[2].

Шчылінныя (фрыкатыўныя) зычныя

Шчылінныя (фрыкатыўныя) гукі ўзнікаюць пры збліжэнні актыўнага органа маўлення з пасіўным, у выніку чаго ўзнікае трэнне паветра аб сценкі набліжаных органаў^[2].

Змычна-шчылінныя зычныя (афрыкаты)

Змычна-шчылінныя (афрыкаты) утвараюцца, калі органы маўлення спачатку змыкаюцца, а затым плаўна размыкаюцца, утвараючы шчыліну для струменя паветра^[2].

Змычна-праходныя зычныя

Змычна-праходныя гукі ўтвараюцца ў выніку таго, што адны органы маўлення змыкаюцца, а іншыя ўтвараюць праход для паветра. Яны падзяляюцца на^[2]:

насавыя (назальныя) гукі, пры ўтварэнні якіх струмень паветра праходзіць праз поласць носа;
ротавыя (латэральныя) гукі, якія ўзнікаюць, калі паветра праходзіць праз ротавую поласць.

Вібранты (дрыжачыя)

Вібранты (дрыжачыя) утвараюцца ў выніку вібрацыі ў поласці рота пярэдняй часткі спінкі языка^[2].

Паводле акустычнай прыметы

Паводле акустычнай прыметы (удзел голасу і шуму) зычныя гукі падзяляюцца на шумныя і санорныя^[2].

Шумныя зычныя

Шумныя гукі складаюцца з голасу і шуму з перавагай шуму над голасам (звонкія) або толькі з шуму (глухія^[2]).

Санорныя зычныя (сананты)

Санорныя (сананты) утвараюцца з голасу і шуму з перавагай голасу. Яны не маюць парных глухіх і не аглушаюцца ў слабай пазіцыі, глухія зычныя перад імі не азванчаюцца^[2].

Паводле дадатковай артыкуляцыі

У залежнасці ад наяўнасці дадатковай артыкуляцыі, якая дадаецца да асноўнай, вылучаюцца гукі мяккія і цвёрдыя^[2].

Мяккія (палаталізаваныя) зычныя

Мяккія (палаталізаваныя) зычныя ўтвараюцца ў выніку дадатковай артыкуляцыі — пад’ёму сярэдняй часткі спінкі языка да цвёрдага паднябення^[2].

Цвёрдыя (велярызаваныя) зычныя

Цвёрдыя (велярызаваныя) зычныя ўзнікаюць пры дадатковай артыкуляцыі, у выніку якой задняя частка спінкі языка збліжаецца з мяккім паднябеннем^[2].

Гл. таксама

Галосныя

Зноскі

↑ Падлужны. Зычныя гукі // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 5. Зуйкі — Кішы / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1972. — 616 с.: іл., карты. С.6.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік / пад агул. рэд. Д.В. Дзятко. — Мн.: Беларусь, 2022. — С. 88—90. — 495 с. — ISBN 978-985-01-1558-4.
↑ Гукі беларускай мовы // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. — Т. 3. — С. 303. — 688 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0662-8.

Літаратура

Фанетыка беларускай літаратурнай мовы / І. Р. Бурлыка, Л. Ц. Выгонная, Г. В. Лосік, А. І. Падлужны; Рэд. А. І. Падлужны. — Мн. : Навука і тэхніка, 1989. — 335 с. — ISBN 5-343-00292-7.

МФА: Пульманічныя зычныя

Месца →	Губныя					Пярэднеязычныя										Дарсальныя					Ларынгальныя
Спосаб ↓	Губна-губныя		Губна-зубныя		Язычна-губныя		Зубныя		Альвеалярныя		Постальвеалярныя		Рэтрафлексныя		(Альвеола-)палатальныя		Заднеязычныя		Увулярныя		Фарынгальныя/эпіглатальныя		Гартанныя
Насавыя	m̥	m	ɱ̊	ɱ		n̼	n̪̊	n̪	n̥	n	n̠̊	n̠	ɳ̊	ɳ	ɲ̊	ɲ	ŋ̊	ŋ	ɴ̥	ɴ
Выбухныя	p	b	p̪	b̪	t̼	d̼	t̪	d̪	t	d			ʈ	ɖ	c	ɟ	k	ɡ	q	ɢ	ʡ		ʔ
Сібілянтныя афрыкаты							t̪s̪	d̪z̪	ts	dz	t̠ʃ	d̠ʒ	tʂ	dʐ	tɕ	dʑ
Несібілянтныя афрыкаты	pɸ	bβ	p̪f	b̪v			t̪θ	d̪ð	tɹ̝̊	dɹ̝	t̠ɹ̠̊˔	d̠ɹ̠˔			cç	ɟʝ	kx	ɡɣ	qχ	ɢʁ	ʡʜ	ʡʢ	ʔh
Сібілянтныя фрыкатывы							s̪	z̪	s	z	ʃ	ʒ	ʂ	ʐ	ɕ	ʑ
Несібілянтныя фрыкатывы	ɸ	β	f	v	θ̼	ð̼	θ	ð	θ̠	ð̠	ɹ̠̊˔	ɹ̠˔	ɻ̊˔	ɻ˔	ç	ʝ	x	ɣ	χ	ʁ	ħ	ʕ	h	ɦ
Апраксіманты		β̞		ʋ				ð̞		ɹ		ɹ̠		ɻ		j		ɰ						˷
Аднаўдарныя		ⱱ̟		ⱱ					ɾ̥	ɾ			ɽ̊	ɽ						ɢ̆		ʡ̆
Дрыжачыя	ʙ̥	ʙ							r̥	r		r̠	ɽ̊r̥	ɽr					ʀ̥	ʀ	ʜ	ʢ
Бакавыя affricate									tɬ	dɮ			tꞎ	d𝼅	c𝼆	ɟʎ̝	k𝼄	ɡʟ̝
Бакавыя фрыкатывы							ɬ̪		ɬ	ɮ			ꞎ	𝼅	𝼆	ʎ̝	𝼄	ʟ̝
Бакавыя апраксіманты								l̪	l̥	l		l̠	ɭ̊	ɭ	ʎ̥	ʎ	ʟ̥	ʟ		ʟ̠
Бакавыя аднаўдарныя									ɺ̥	ɺ			𝼈̊	𝼈		ʎ̆		ʟ̆

Сімвалы справа ў ячэйцы абазначаюць звонкія, злева — глухія. Зацемненыя вобласці абазначаюць артыкуляцыі, якія лічацца немагчымымі.

МФА: Непульманічныя зычныя

		ГГ	ГЗ	З	А	ПА	РФ	П	ЗЯ	У
Імплазіўныя	Звонкія	ɓ			ɗ		ᶑ	ʄ	ɠ	ʛ
Імплазіўныя	Глухія	ɓ̥			ɗ̥		ᶑ̊	ʄ̊	ɠ̊	ʛ̥
Абруптыўныя	Выбухныя	pʼ			tʼ		ʈʼ	cʼ	kʼ	qʼ
	Афрыкаты		p̪fʼ	t̪θʼ	tsʼ	t̠ʃʼ	tʂʼ	tɕʼ	kxʼ	qχʼ
	Фрыкатыўныя	ɸʼ	fʼ	θʼ	sʼ	ʃʼ	ʂʼ	ɕʼ	xʼ	χʼ
	Бакавыя афрыкаты				tɬʼ			c𝼆ʼ	k𝼄ʼ	q𝼄ʼ
	Бакавыя фрыкатыўныя				ɬʼ
Клікі (верхнія: заднеязычныя; ніжнія: увулярныя)	Непрыдыхальныя	kʘ qʘ		kǀ qǀ	kǃ qǃ		k𝼊 q𝼊	kǂ qǂ
	Звонкія	ɡʘ ɢʘ		ɡǀ ɢǀ	ɡǃ ɢǃ		ɡ𝼊 ɢ𝼊	ɡǂ ɢǂ
	Насавыя	ŋʘ ɴʘ		ŋǀ ɴǀ	ŋǃ ɴǃ		ŋ𝼊 ɴ𝼊	ŋǂ ɴǂ	ʞ
	Непрыдыхальныя бакавыя				kǁ qǁ
	Звонкія бакавыя				ɡǁ ɢǁ
	Насавыя бакавыя				ŋǁ ɴǁ