Барталамеў Дыяш

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Помнік Дыяшу ў Кейптауне.

Барталамеў Дыяш дэ Навайш (парт.: Bartolomeu Dias de Novaes; каля 1450 - прапаў без вестак 25 мая 1500) - партугальскі мараплавец. У 1488 у пошуках марскога маршруту ў Індыю ён першым з еўрапейцаў абмінуў Афрыку з поўдня, адкрыў мыс Добрай Надзеі і выйшаў у Індыйскі акіян.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Аб раннім жыцці Дыяша практычна нічога не вядома. Доўгі час яго лічылі сынам аднаго з капітанаў Энрыке Мараплаўца, але нават гэта не даказана. Звычайна дадаваемае да яго прозвішча ўдакладненне «дэ Навайш» ўпершыню было задакументавана у 1571 годзе, калі кароль Себасцьян I прызначыў ўнука Дыяша, Паўлу Дыяша дэ Навайша, губернатарам Анголы.

У юнацтве вывучаў матэматыку і астраномію ў Лісабонскім універсітэце. Маюцца згадкі пра тое, што нейкі час Дыяш служыў кіраўніком каралеўскімі складамі ў Лісабоне, а ў 1481-82 гг. удзельнічаў як капітан адной з каравэл у экспедыцыі Дыяген дэ Азанбужа, адпраўленай для будаўніцтва форта Эльміна (Сан-Жоржы-да-Міна) на беразе Ганы.

У 1474 годзе будучы кароль Жуан II ўзяў пад свой асабісты нагляд партугальскі гандаль з Гвінеяй. Яго, як і Энрыке мараплаўца, займала пытанне аб тым, як далёка на поўдзень распасціраецца афрыканскае ўзбярэжжа. З гэтай мэтай на поўдзень было накіравана некалькі экспедыцый пад кіраўніцтвам вопытных капітанаў, з якіх далей за ўсё прайшоў Дыяген Кан, які ўсталяваў памятны знак-падран на тэрыторыі сучаснай Анголы.

Пасля таго, як Кан загінуў падчас чарговай экспедыцыі (ці, па іншай версіі, трапіў у няміласць), кароль даручыў Дыяшу заступіць на яго месца і адправіцца на пошукі шляху ў Індыю вакол Афрыкі. Экспедыцыя Дыяша складалася з трох караблёў, адным з якіх камандаваў яго брат Дыяген. Пад начальствам Дыяша апынуліся выдатныя мараходы, якія плавалі раней пад начальствам Кана і якія ведалі лепш іншых прыбярэжныя воды, і выбітны штурман Перу Аленкер. Агульная колькасць экіпажа складала каля 60 чалавек.

Дыяш адплыў з Партугаліі ў жніўні 1487, 4 снежня праплыў паўднёвей Кана і ў апошніх чыслах снежня кінуў якар у заліве св. Стэфана (цяпер бухта Лізаветы) у паўднёвай Намібіі. Пасля 6 студзеня пачаліся буры, якія прымусілі Дыяша выйсці ў адкрытае мора. Праз некалькі дзён ён паспрабаваў вярнуцца ў заліў, але зямлі не было відаць. Блукання працягваліся да 3 лютага 1488, калі, павярнуўшы на поўнач, партугальцы ўбачылі бераг Афрыкі ўсходней ад мыса Добрай Надзеі.

Маршрут Барталамеў Дыяша падчас плавання 1487-1488 гг.

Высадзіўшыся на бераг, Дыяш выявіў паселішча готэнтотаў і, паколькі тады быў дзень св. Уласія, назваў бухту імем гэтага святога. Суправаджаўшыя эскадру негры не маглі знайсці агульнай мовы з тубыльцамі, якія спачатку рэтыраваліся, а потым паспрабавалі напасці на лагер еўрапейцаў. У ходзе канфлікту Дыяш застрэліў аднаго з тубыльцаў з арбалета, аднак астатніх гэта не спыніла, і партугальцам тэрмінова прыйшлося адчальваць. Дыяш жадаў плыць далей на ўсход, аднак па дасягненні заліва Алгоа (каля сучаснага горада Порт-Элізабэт) усе афіцэры, якія знаходзіліся пад яго камандай, выказаліся за вяртанне ў Еўропу. Матросы таксама жадалі вярнуцца дадому, у адваротным выпадку пагражаючы бунтам. Адзіная саступка, на якую яны згаджаліся - яшчэ тры дні шляху на паўночны-ўсход.

Мяжою прасоўвання Дыяша на ўсход было вусце Грэйт-Фіш-Рывер, дзе ў 1938 г. быў знойдзены усталяваны ім падран. Ён павярнуў назад, перакананы, што задача экспедыцыі выканана і ў выпадку неабходнасці, абмінуўшы паўднёвы ўскраек Афрыкі, можна морам дасягнуць Індыі. Засталося толькі адшукаць гэтую паўднёвы ўскраек. У маі 1488 Дыяш высадзіўся на запаветны мыс і, як лічыцца, даў яму імя мыс Бур ў памяць шторма, які ледзь не загубіў яго. Пасля кароль, які ускладаў на адкрыты Дыяшэм марской маршрут у Азію вялікія надзеі, пераназваў яго ў мыс Добрай Надзеі.

Дыяш вярнуўся ў Еўропу ў снежні 1488, правёўшы ў плаванні 16 месяцаў і 17 дзён, і, відаць, атрымаў указанні трымаць сваі адкрыцці ў тайне. Звестак пра абставіны яго прыёму пры двары не захавалася. Кароль чакаў навінаў ад прасвітара Яна, да якога сушай быў накіраваны Перу ды Ковільян, і марудзіў з фінансаваннем новых плаванняў. Толькі пасля смерці Жуана II, праз 9 гадоў пасля вяртання Дыяша, партугальцы нарэшце падрыхтавалі экспедыцыю ў Індыю. На чале яе быў пастаўлены Васка да Гама. Дыяшу даверылі кіраваць будаўніцтвам караблёў, паколькі ён на асабістым вопыце ведаў, якія канструкцыі суда патрэбныя для плавання ў водах Паўднёвай Афрыкі. Згодна з яго распараджэнням, касыя ветразі былі замененыя на прастакутныя, а корпусы караблёў будаваліся з разлікам на малое ўляганне і вялікую астойнасць. Таксама, па ўсёй верагоднасці, менавіта Дыяш даў Васка да Гаме савет, плывучы на поўдзень, пасля Сьера-Леонэ выдаліцца ад берагоў і зрабіць крук па Атлантыцы, паколькі ведаў, што менавіта так можна абыйсці паласу неспрыяльных вятроў. Дыяш суправаджаў яго да Залатога берага (Гвінея), а далей накіраваўся ў крэпасць Сан-Жоржы-так-Міна, камендантам якой быў прызначаны.

Калі да Гама вярнуўся і пацвердзіў вернасць здагадак Дыяша, у Індыю быў падрыхтаваны больш магутны флот на чале з Кабралай. У гэтым падарожжы Дыяш камандаваў адным з караблёў. Ён удзельнічаў у адкрыцці Бразіліі, аднак падчас пераходу ў бок Афрыкі разгулялася бура і яго судна было незваротна страчана. Такім чынам, ён загінуў у тых самых водах, якія прынеслі яму славу. Унук Барталамеў Дыяша - Паўлу Дыяш дэ Навайш - стаў першым губернатарам Анголы і заснаваў там першае еўрапейскае паселішча - Луанду.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]