Ганна Андрэеўна Ахматава

Анна Ахматава. Партрэт Пятрова-Водкіна

Ганна Андрэеўна Ахматава (імя пры нараджэнні Ганна Андрэеўна Гарэнка, 11 (23) чэрвеня 1889, Адэса, Расійская імперыя — 5 сакавіка 1966, Дамадзедава, Маскоўская вобласць, РСФСР) — руская паэтэса, пісьменнік, літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык.

Акрамя мастацкай творчасці, Ахматава вядомая сваім трагічным лёсам. Хоць сама яна не была ў зняволенні або выгнанні, рэпрэсіям былі падвергнутыя двое блізкіх ёй людзей (яе муж у 1910-1918 гг. М. С. Гумілёў расстраляны ў 1921 годзе; М. М. Пунін, спадарожнік яе жыцця ў 1930-я гады, тройчы арыштоўваўся, загінуў у лагеры ў 1953 г.) і адзіны сын Л. Н. Гумілёў (правёў у зняволенні ў 1930—40-х і ў 1940—50-х гг. больш 10 гадоў). Досвед жонкі і маці «ворагаў народа» адлюстраваны ў адным з найбольш вядомых твораў Ахматавай — паэме «Рэквіем».

Прызнаная класікам рускай паэзіі яшчэ ў 1920-я гг., Ахматава падвяргалася замоўчванню, цэнзуры і ганенню (уключаючы «персанальную» пастанову ЦК КПСС 1946 г., якая не была адмененая пры яе жыцці), шматлікія творы не былі недрукаваныя не толькі пры жыцці аўтара, але і на працягу больш за двух дзесяцігоддзяў пасля яе смерці. Пры гэтым яе імя аж да канца жыцця атачала слава сярод шырокіх кругоў прыхільнікаў паэзіі, як у Расіі, так і ў эміграцыі.

Біяграфія

Нарадзілася ў адэскім раёне Вялікі Фантан, у сям'і інжынера-механіка флота ў адстаўцы. У 1890 годзе сям'я пераехала ў Царскае сяло. Першы верш надрукавала ў 1911 годзе. У маладосці належыла да акмеістаў (зборнікі «Вечар», 1912, «Пацеркі», 1914). Характэрнымі рысамі творчасці Ахматавай можна назваць пэўнасць маральным асновам быцця, тонкае разуменне псіхалогіі пачуцця, асэнсаванне агульнанародных трагедый 20 стагоддзя, спалучанае з асабістымі перажываннямі, прыцягненне да класічнага стылю паэтычнай мовы.

Аўтабіяграфічная паэма «Рэквіем» (1935-40; апублікаваны 1987) — адно з першых паэтычных твораў, прысвечаных ахвярам рэпрэсій 1930-х гадоў.

У «Паэме без героя» (1940—1965, цалкам апублікаваная ў 1976) — Ахматава паспрабавала ўзнавіць эпоху «срэбнага стагоддзя» рускай літаратуры. Акрамя паэтычных твораў пяру Ахматавай належаць артыкулы аб творчасці А. С. Пушкіна, успаміны аб сучасніках.

Памерла ў Дамадзедава (Падмаскоўе), пахаваная ў Камарова, пад Санкт-Пецярбургам.

Пачынаючы з 1922 года кнігі Ганны Ахматавай падвяргаліся цвёрдай цэнзурнай праўцы. Усе зборнікі яе вершаў, якія выйшлі ў свет з 1922 па 1966 гг., нельга назваць у поўнай меры аўтарскімі.

Першае даволі поўнае і навукова пракаментаванае пасмяротнае выданне: Ганна Ахматава. Вершы і паэмы. Л., 1976. Пад рэдакцыяй акадэміка У. М. Жырмунскага. Вялікая серыя Бібліятэкі паэта.

Жыццё і творчасць

1900—1905 — вучоба ў Царскасельскай гімназіі.

1906—1907 — вучоба ў Кіеўскай Фундуклееўскай гімназіі.

1908—1910 — вучоба на Кіеўскіх вышэйшых жаночых курсах і на Вышэйшых гісторыка-літаратурных курсах Раева ў Пецярбургу.

Першы верш напісала ў 11 гадоў. Бацька забараніў падпісваць вершы прозвішчам Гарэнка і яна ўзяла дзявочае прозвішча прабабулі па жаночай лініі Праскоўі Федасееўны Ахматавай (у замужжы — Матавілавай), памерла ў 1837 годзе. Па бацьку Праскоўя Федасееўна паходзіла са старадаўняга дваранскага прозвішча Ахматавых (вядомых з XVI стагоддзеа), па маці — з старадаўняга татарскага роду князёў Чагадаевых, абруселага ў XVII стагоддзее.

1910 — у красавіку выйшла замуж за М.Гумілёва.

Ганна Ахматава на малюнку Мадыльяні. 1911 год

1910—1912 двойчы пабывала ў Парыжы, падарожнічала па Італіі. Уражанні ад гэтых паездак, ад знаёмства ў Парыжы з Амедэо Мадыльяні несумнеўна аказалі вялікі ўплыў на творчасць паэтэсы.

1911 — першыя публікацыі пад імем «Ганна Ахматава» (раней, у 1908, за подпісам «Ганна Г.» Гумілёў апублікаваў у Парыжы адзін яе верш у часопісе «Сірыус», які выдаваў).

1912 — у кастрычніку нарадзіўся сын — Леў Мікалаевіч Гумілёў.

1912 — у сакавіку выйшла першая кніга, зборнік «Вечар», у выдавецтве «Цэхі паэтаў» тыражом 300 экз.

1914 — вясной ўпершыню выходзяць «Пацеркі» у выдавецтве «Гіпербарэй» немалым па тых часах тыражом — 1000 экз. Да 1923 года было зроблена яшчэ 8 перавыданняў.

1917 — трэцяя кніга «Белая зграя» тыражом у 2000 экз. у выдавецтве «Гіпербарэй».

1918 — адбыўся развод з Гумілёвым, у жніўні.

1918 — выходзіць замуж за навукоўца-асіролага і паэта У. К. Шылейка.

1921 — у красавіку, у выдавецтве «Петропаліс» выходзіць зборнік «Трыпутнік» з тыражом 1000 экз.

1921, лета — растаецца з У. К. Шылейка.

1921 — у ноч з 3 на 4 жніўня арыштаваны, а затым, праз тры тыдні, расстраляны Мікалай Гумілёў.

1921 — у кастрычніку свет пабачыла пятая кніга «Anno Domini MCMXXI» («У лета гасподне 1921») у выдавецтве «Петропаліс».

1922 — фактычна становіцца жонкай мастацтвазнаўца М. М. Пуніна.

8 чэрвеня 1926 — аформлены развод з У. К. Шылейка, які збіраўся ўступіць у другі шлюб з У. К. Андрэевай. Пры разводзе ўпершыню афіцыйна атрымала прозвішча Ахматава (раней па дакументах насіла прозвішчы сваіх мужоў).

22 кастрычніка 1935 — арыштаваныя, а праз тыдзень вызваленыя М. М. Пунін і Л. М. Гумілёў.

1938 — арыштаваны і асуджаны да 5 гадоў выпраўленча-працоўных лагераў сын — Л. М. Гумілёў.

З 1923 па 1934 практычна не друкавалася. Па сведчанні Л. К. Чукоўскай («Запіскі аб Ганне Ахматавай») шматлікія вершы тых гадоў былі згубленыя ў пераездах і падчас эвакуацыі.

Сама Ахматава ў нататцы «Сцісла аб сабе» 1965 пісала аб гэтым так: «З сярэдзіны 20-х гадоў мае новыя вершы амаль спынілі друкаваць, а старыя — перадрукоўваць».

1935—1940 напісаная паэма «Рэквіем».

1938 — растаецца з М. М. Пуніным.

1940 — новы, шосты зборнік: «З шасці кніг».

1941 — вайну сустрэла ў Ленінградзе. Пазней па патрабаванні ўрачоў была эвакуяваная спачатку ў Маскву, затым у Чыстаполь, адтуль праз Казань у Ташкент. У Ташкенце выходзіць зборнік вершаў Ганны Ахматавай.

1943 — канчаецца тэрмін адбыцця пакарання Льва Гумілёва ў Нарыльсклагу. Пачалася яго ссылка ў Запаляр'е. У канцы 1944 ён сыходзіць добраахвотнікам на фронт, дайшоў да Берліна, пасля вайны вярнуўся ў Ленінград і абараніў дысертацыю.

1945 — 15 мая Ахматава вяртаецца з эвакуацыі ў Маскву.

1946 — Выйшла пастанова ЦК «Аб часопісах „Звезда“ і „Ленинград“», у якім рэзкай крытыцы падвяргалася творчасць Ганны Ахматавай і Міхаіла Зошчанка. Абодвы яны былі выключаныя з Саюза савецкіх пісьменнікаў.

1949 — 26 жніўня арыштаваны М. М. Пунін. 6 лістапада арыштаваны Л. М. Гумілёў. Прысуд — 10 гадоў лагераў.

На працягу ўсіх гадоў арышту сына Ганна Ахматава не пакідала спроб вызваліць яго. Спробай (няўдалай) прадэманстраваць лаяльнасць да рэжыму з'яўлялася публікацыя цыклу вершаў «Слава Міру» (1950). У наступным Ахматава нязменна выдаляла гэты цыкл з усіх сваіх зборнікаў.

1951 — 19 студзеня па прапанове А. А. Фадзеева адноўленая ў Саюзе савецкіх пісьменнікаў.

1953 — у жніўні памёр у лагеры Абезь (Комі) М. М. Пунін.

1956 — вяртаецца з зняволення рэабілітаваны пасля XX з'езду Л. М. Гумілёў, хібна які лічыў, што маці не прымала досыць высілкаў для яго вызвалення; з гэтага часу адносіны паміж імі былі напружанымі.

1962 — Ганна Андрэеўна намінаваная на Нобелеўскую прэмію па літаратуры.

1964 — у Італіі атрымала прэмію «Этна-Таарміна».

1965 — дыплом ганаровага доктара Оксфардскага ўніверсітэта.

1965 — выдадзены зборнік «Бег часу».

5 сакавіка 1966 — памерла ў санаторыі ў прысутнасці ўрачоў і сясцёр, якія прыйшлі у палату, каб агледзець яе і зняць кардыяграму ў Дамадзедава (Падмаскоўе).

7 сакавіка 1966 — у 22:00 па Усесаюзным радыё перадаюць паведамленне аб смерці выбітнага паэта Ганны Ахматавай. Пахаваная ў Камарава, пад Ленінградам.

Адрасы ў Санкт-Пецярбургу — Петраградзе — Ленінградзе

• 1914—1917 гг. — Тучкова набярэжная, 20, кв. 29;
• 1917—1918 гг. — кватэра Вячаслава і Валеры Срэзнеўскіх — Боткінская вуліца, 9;
• 1919—1920 гг. — вуліца Халтурына, 5;
• вясна 1921 года — асабняк Е. Н. Нарышкінай — Сергіеўская вуліца, 7, кв. 12;
• 1921 год — санаторый — Дзіцячае Сяло, Колпінская вуліца, 1;
• 1922—1923 гг. — прыбытковы дом — Казанская вуліца, 4;
• канец 1923 — пачатак 1924 года — Казанская вуліца, 3;
• лета — восень 1924 года — набярэжная ракі Фантанкі, 2;
• восень 1924 — 02.1952 — дваровы флігель палаца Д. Н. Шарамецева (кватэра М. М. Пуніна) — набярэжная рэкі Фантанкі, 34, кв. 44;
• 02.1952 — 1961 — прыбытковы дом — вуліца Чырвонай Конніцы, 4, кв. 3;
• 1961—1966 гады — Камарова, вуліца Асіпенка, 5.

Помнікі, музеі

Пецярбург

У Пецярбургу ёсць помнікі Ахматавай — у двары філалагічнага факультэта ІЛГУ і ў садзе перад школай на вуліцы Паўстання.

5 сакавіка 2006 года, да саракавых угодак са дня смерці Ганны Андрэеўны ў Санкт-Пецярбургу ў садзе побач з Фантанным домам быў адчынены трэці помнік Ганне Ахматавай (скульптар Вячаслаў Бухаеў (сам помнік — дарунак Мікалая Нагорскага).

У Фантанным доме, дзе размешчаны літаратурна-мемарыяльны музей паэтэсы, яна пражыла 30 гадоў, а сад ля дома звала «магічным». Па ёй словам, «сюды прыходзяць цені пецярбуржскай гісторыі».

У снежні 2006 года ў Санкт-Пецярбургу адкрылі помнік Ганне Ахматавай, размешчаны праз Няву ад следчага ізалятара «Крыжы», дзе яна адпісвала яго размясціць. У 1997 годзе планавалася разбіць Ахматаўскі сквер на гэтым месцы, аднак планам не наканавана было спраўдзіцца.

Творы

• Ганна Ахматава. «Вечар» 1912 г.
• Ганна Ахматава. «Пацеркі» 1914 г.
• Ганна Ахматава «Белая зграя» 1917 г.
• Ганна Ахматава «Трыпутнік» 1921 г.
• «Anno Domini MCMXXI» выд. «Петропаліс», П., 1922 г.
• Ганна Ахматава. З шасці кніг. Л. 1940.
• Ганна Ахматава. Абранае. Вершы. Ташкент. 1943.
• Ганна Ахматава. Вершы. М. 1958.
• Ганна Ахматава. Вершы. 1909—1960. М. 1961.
• Ганна Ахматава. Бег часу. М.-Л. 1965.
• Ганна Ахматава. Выбранае. М. 1974.
• Ганна Ахматава. Вершы і паэмы. Л. 1976.(Бібліятэка паэта. 2-е выданне.)
• Ганна Ахматава. Вершы і проза. Л. 1977.

Кнігапіс

Паштовая картка СССР з арыгінальнай маркай, мастак Ю.Арцыменеў, 1989

• Казак У.: Лексікон рускай літаратуры XX стагоддзі
• «Любоўная лірыка Ахматавай» І. Гурвіч.
• Вяч. Ус. Янаў «Гутаркі з Ганнай Ахматавай»
• Помнікі культуры. Новыя адкрыцці. 1979. Л., 1980 (штогоднік).
• Эйхенбаум Б. Ганна Ахматава. Досвед аналізу, П., 1923
• Вінаградаў У. У. Аб паэзіі Ганны Ахматавай (стылістычныя накіды). Л., 1925.
• Эйхенбаум Б. Артыкулы аб паэзіі, Л., 1969
• Озераў Л., Мелодыка. Пластыка. Думка, «Літаратурная Расія», 1964, 21 авг.
• Паўлоўскі А., Ганна Ахматава. Нарыс творчасці, Л., 1966.
• Тарасенкоў А. М., Рускія паэты XX у. 1900—1955. Кнігапіс, М., 1966.
• Добін Е. З. Паэзія Ганны Ахматавай, Л., 1968.
• Жирмунский У. М. Творчасць Ганны Ахматавай. Л., 1973.
• Чукоўская Л. К. «Цыдулкі аб Ганне Ахматавай» у 3 т., YMCA-Press., 1976.
• Цименчык Р.Д. Ганна Ахматава ў 1960-е гады. — М.: Вадаліў Publishers, 2005.
• Мандельштам Н. Аб Ахматавай. М.: Новае выдавецтва, 2007
• Чорных У. А. Летапіс жыцця і творчасці Ганны Ахматавай - М.: Індрык, 2008.
• Шчаглоў Ю. К. Рысы паэтычнага міру Ахматавай
• Троцык О.А. Біблія ў мастацкім міры Ганны Ахматавай. Палтава: ПОИППО, 2001.

Цікавыя факты

Вядомая "Зялёная будка" — дача Ганны Ахматавай у пасёлку Літфонду ў Камарова (Ленінградская вобласць) была ўпершыню абрабаваная ў 2008 годзе. Пры жыцці паэтэсы ніхто не спрабаваў пракрасціся на дачу з мэтай здзяйснення крадзяжу або іншага злачынства

Спасылкі

• Ганна Ахматава. Царскае Слова
• Ганна Ахматава
• Ганна Ахматава ў dmoz
• Паслухаць: Ганна Ахматава чытае ўласныя вершы
• Ганна Ахматава ва ўспамінах сучаснікаў
• Н-поп. фільм "Паэт і час" аб А.А.Ахматавай